“Насынаалынай оскуоланы саҥардан сайыннарыы Кэнсиэпсийэтэ: ситиһиилэр, кыһалҕалар” диэн кинигэ сүрэхтэннэ

Олунньу 12 күнүгэр Айыы Кыһата гимназияҕа педагогическай наука кандидата, РАЕН бочуоттаах профессора, “Айыы Кыһата” оскуоланы төрүттээһээччилэртэн биирдэстэрэ Попова Галина Семеновна-Санаайа “Насынаалынай оскуоланы саҥардан сайыннарыы Кэнсиэпсийэтэ: ситиһиилэр, кыһалҕалар” диэн кинигэтин тула ааҕааччыларга анаммыт конференцийэ тэриллиннэ.

Бу дьоһун үлэни ырытарга учууталлар, уһуйаан үлэһиттэрэ ааҕааччы быһыытынан мустан, сыаналаан санаа атастаһан аастылар.

Конференцийэҕэ Ил Түмэн билим уонна үөрэхтээһин сис кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Антонина Григорьевакыттыыны ылла. Кини Галина Семеновнаҕа истиҥ эҕэрдэтин тиэртэ, санаатын үллэһиннэ.

«Ытыктабыллаах Галина Семеновна уонна манна бүгүн мустубут күндү ыалдьыттар! Ийэ тылбыт, сурукпут-бичикпит күнүнэн ис-сүрэхпиттэн Ил Түмэн аатыттан уонна тус бэйэм ааппыттан эҕэрдэлиибин. Билигин биһиги төһө да уустук кэмҥэ олордорбут төрөөбүт төрүт тылбыт биһиэхэ күүс-көмө буолар. Билиҥҥи кэмҥэ тылбыт сайдарыгар, туттуллар эйгэтэ кэҥииригэр өрөспүүбүлүкэ салалтатын уонна Ил Түмэн депутаттарын өттүлэриттэн улахан ситимнээх үлэ ыытыллар. Бүгүҥҥү национальнай оскуоланы саҥардан, сайыннарыы кэнсиэпсийэтэ ситиһиллэригэр, бу кинигэ сүрэхтэниитин суолтата сүдү. Галина Семеновна 90-сыллартан саҕалаан үөрэх кэнсиэпсийэтэ олоххо киирэригэр Муома улууһугар учууталлаан уонна кэлин университекка биллэр-көстөр учуонай быһыытынан, саха эйгэтин тэрийэргэ, саха толкуйун майгытын чиҥэтэн уонна дириҥэтэн биэрэргэ сыралаах сүдү үлэни ыытан кэллэ. Галина Семеновна ыытар үлэтин дьон-сэргэ сэргиир, сэҥээрэр уонна ылынар», – диэн Антонина Григорьева эҕэрдэ тылын түмүктээтэ.

Монографияҕа ааптар Насынаалынай оскуоланы саҥардан сайыннарыы Кэнсиэпсийэтин Саха сиригэр олоххо киллэрии хаамыытын, ситиһиилэрин, моһоллорун туораттан кэтээн көрөн буолбакка, тус бэйэтэ кыттан билбитигэр олоҕурар ырытыыта киирдэ.

2001 сылтан күн бүгүҥҥэ диэри сурукка тиспит, араадыйанан, сонуну киэҥник тарҕатар эйгэ бары көрүҥүнэн норуокка иһитиннэрэн, биллэрэн испит матырыйаалын сааһылаан, Кэнсиэпсийэ ааптара Е.П. Жирков 70 сааһын көрсө киэҥ эйгэҕэ таһаарар. Кинигэ үөрэхтээһин эйгэтигэр сыһыаннаах идэлээхтэргэ эрэ буолбакка, ону тэҥэ төрөппүккэ, ааҕааччы киэҥ араҥатыгар эмиэ төһүү күүс буолар аналлаах.

Кинигэ рецензеннэра п.н.д. Евдокия Михайловна Поликарпова, п.н.д. Федосия Васильевна Габышева, эппиэттиир редактора п.н.д. Егор Петрович Жирков буолла. Кинигэ бэчээттэммит ахсаана – 500 экз.

Насынаалынайоскуола кэнсиэпсийэтэ* диэн тугуй? Насынаалынай оскуоланы саҥардан сайыннарар кэнсиэпсийэтэ диэн докумуон Саха Республикатын Государственнай суверенитетын туһунан Декларациятыгар, Саха Республикатын государственнай статуһун туһунан Сокуоҥҥа уонна Саха национальнай оскуолатын сайдыытын туһунан Сокуоҥҥа олоҕуран ылыныллыбыта. Бу докумуон сэбиэскэй былаас кэннинээ5и саҥа олох ирдэбиллэригэр, элбэх омук – саха, нуучча, эбээн, эбэҥки, дьүкээгир, чукча, долгаан – түмсэн олорор дойдуларын политическай тирэҕэр толору хоруйдуур. Концепция Саха АССР Министирдэрин Сэбиэтин 1991 сыл ыам ыйын 23 күнүнээҕи 272 нүөмэрдээх Урааҕынан бигэргэммитэ уонна күн бүгүнүгэр диэри дьиҥнээх докумуон буолар.

Концепция Саха Республикатын үөрэҕин ситимигэр биир саҥа туһаайыыны ыйбыта. Ол туһаайыы үөрэх ис хоһоонугар олохтоох сир-дойду уратыларын, экология туругун, норуот хаһаайыстыбатын киһи олоҕор ураты суолталаах хайысхаларын, олохтоох омук дьонун олоҕун эйгэтин учуоттуур киллэһиги (культурологическай, национальнай-региональнай компонент) киллэрэр.

Манна сурулларынан, саҥардыллар национальнай оскуола төрөөбүт терүт буоруттан силистээх-мутуктаах, төрөөбүт омугун ийэ тылын барҕа баайын, үтүө угэстэрин чахчы-бааччы этигэр-хааныгар иҥэриммит, амарах сүрэҕин, мындыр өйүн, уран тарбаҕын утумнаабыт, керүнньүк култуураҕа кеҕүйэн кэдэрги быһыыга-майгыга киириммэт ыллыктаах ыччаты иитэргэ сананар.

Кэнсиэпсийэ үөрэх ситимин демократизациялыыр, гуманнай, гуманитарнай оҥорор өйтөн сиэттэрэн оҥоһуллубута уонна оҕо төрөөбүт тылынан иитиллэр-үөрэнэр Конституциянан көрүллүбүт демократическай быраабын олоххо киллэрэр сүрүн принциби тутуьар.

***

Попова Галина Семеновна-Санаайа “Насынаалынай оскуоланы саҥардан сайыннарыы Кэнсиэпсийэтэ: ситиһиилэр, кыһалҕалар” диэн кинигэтиттэн быьа тардыы (19-20 с.)

***
Ил Түмэн пресс-сулууспата