Сергей Зверев төрөөбүтэ 125 сылыгар: Сунтаар ыһыаҕар, Кыыл Уолун түөлбэтигэр

Сунтаарга Сергей Зверев төрөөбүтэ 125 сыллаах үбүлүөйэ үрдүк таһымнаахтык буолан ааста. Ыраахтан-чугастан кэлбиттэр икки күн устата күнүстэри-түүннэри өтөрүнэн буолбатах Улуу тунах ыһыахха кыттыһан, дуоһуйа ыһыахтаан, алгыска кыттыстылар, оһуокай тэптилэр, күнү көрүстүлэр, уохтаах биэ кымыһын дуоһуйа истилэр, ат сүүрдүүтүн көрдүлэр.

Ил Түмэн бастакы вице-спикерэ А.Н.Жирков Сэргэй Зверев 125 сыллаах үбүлүөйүгэр сылдьыытын уонна ити кэмҥэ буолбут көрсүһүүлэргэ эппит тылын-өһүн дьоммор-сэргэбэр тиэрдэр санааттан бу ыстатыйаны суруйабын.

Сунтаарга С.А.Зверев төрөөбүтэ 125 сыллаах үбүлуөйүгэр сунтаардар ытык ыҥырыыларын ылынан эрдэттэн бэлэмнэммиппит да, киһим доруобуйатынан быраастар кыттарын көҥүллээбэтэхтэрэ. Ол да буоллар арыый этэҥҥэ буолаат Улуу Сибиэрэп төрөөбүт-үөскээбит түбэтигэр Түбэй Дьаархаҥҥа Сунтаар ыһыаҕын кэнниттэн тэриллэн ыытыллар ыһыахха тиийбит киһи диэн эппитин нэһилиэк дьоно үөрэ истибиттэрэ. Дьэ ол курдук соһуччу табыллан, бэс ыйын 24 күнүгэр Александр Николаевич Сунтаар улууһугар тиийбитэ. Улуус баһылыга А.В. Григорьев ыалдьытын аэропорка бэйэтэ көрсөн, ол киэһэ  Сунтаар сэлиэнньэтигэр баар С.А. Зверев музейыгар наҕылыччы ыалдьыттаан, ирэ-хоро кэпсэтии буолла. Манна даҕатан, ити көрсүһүүгэ Кыыл Уолун музейын салалтатын уонна улуус баһылыгын кытта буолбут биир этиини сүрдээҕин сэҥээрэн истибиппин эһиэхэ тиэрдэбин.

Үгүстэр билэргит курдук, Сунтаарга С.А. Зверев түмэлигэр киһи эрэ сөҕө-махтайа көрөр сэттэ уонтан тахса сантиметр үрдүктээх, сэдэх, сүүнэ улахан удьурхайтан илиинэн хаһан оҥоһуллубут дьэрэкээн ойуулаах ымыйа (чороон) баар. Бу иһити былыр оһуохайга, ыһыах үгэстэригэр, сиэригэр-туомугар Сергей Зверевы такайбыт, номоххо киирбит ырыаһыт-тойуксут Дария Платонова-Киччэй Даарыйата Зверев түмэлигэр бэлэхтээбитэ биллэр. Александр Жирков бу икки үйэлээх былыргы кэриэн иһити сиһилии көрөн, сөҕөн-махтайан, түмүгэр: «Саха уустарын сатабылларын үйэлээх кэрэһитэ буолан, ууска эрэ барытыгар, дьоҥҥо-сэргэҕэ «Ытык ымыйа» диэн дьоһуннаах ааттанан, бу көрбүт эрэ сөҕөр, хайгыыр, сүгүрүйэр иһитэ буолуон сөп эбит. Маннык удьурхай билигин көстөрө да уустук, оҥоһуута да сөҕүмэрэ бэрт, онон бу саар иһити, уһаммыт улуу ууһу ытыгылаан, үйэтитэн, аныгы уустар бу Ытык ымыйа кээмэйин куоһарбаттарын курдук сүбэлэһиэх баар эбит. Оччоҕуна өбүгэлэрбит мындыр өйдөрүгэр, улуу дьоҕурдарыгар, кэрэни кэрэхсиир кэриэн кэриэстэригэр ытыктабыл, сүгүрүйүү бэлиэтэ буолан үйэлэргэ аата ааттана, саханы үрдэтэ туруох ытык иһиппит эбит», — диэн эппитин баар дьон бары да эппит сааһа аһылла, сөбүлүү, ылына иһиттибит. Эмиэ бу түмэлгэ Сунтаар ураннара оҥорбут, Кыыл Уола тэрийбит бастакы ансаамбылын кыттыылаахтарын сыахайдарын (куукулаларын) кэрийэн көрө сылдьан Александр Николаевич сорох кыттыылаахтары илиинэн оҥоһуллубут куукулаларынан чуо билэн, ааттарын ааттаталаабытын тус бэйэм сөхтүм эрэ.

Түүнү быһа ыаҕастаах уунан куппут ардах эмиэ, бу үс хонук иннинэ Сунтаар ыһыаҕар курдук, сарсыардаттан кылбаа маҥан халлаанынан биһигини көрүстэ. «Кырдьык даҕаны, кырдьаҕаспыт санаата кэлбит, бэйэтигэр анаммыт ыһыаҕы ылыммыт» диэн сэмээр үөрэ, тыл бырахсан баран уон көстөөх сиргэ Түбэй Дьаархаҥҥа, Ыгыаттаҕа  аттанныбыт.

Александр Николаевич урут бу нэһилиэккэ сылдьыбатах. Ол гынан баран, билэр киһитэ, доҕоро, үлэтин үгэнигэр сылдьан бу сиртэн соһуччу барбыт дьоҕурдаах сэһэнньит-суруйааччы Алексей Афанасьев-Сэһэн Дөгүөр суруйууларыттан Кыыл Уолун төрөөбүт сирин-уотун, уһаты-туора сыыйбыт үрэхтэрин силээннэрин, булдун-алдын көрөн олорон кэпсиир кудук билэр буолан биэрдэ.

Улуу тойуксут чопчу төрөөбүт күнэ билигин да мөккүөрдээх. Миэтирикэтин күнүн үгүстэр сүрэхтэммит күнүнэн, оттон дьиҥ төрөөбүт күнүнэн бэс ыйын 25 күнүн ааҕаллара сөптөөх дии саныыбын. Онон биһиги түбэй дьаарханнар лоп курдук бу күн тэрийбит ыһыахтарыгар тиийдибит.

Ыһыахха С.А. Зверев оҕолоро Күөгэйээнэ уонна Төгүл, кийиитэ – норуот маастара Анна Зверева, аатырбыт тойуксут, оһуохайдьыт, алгысчыт Михаил Евсеев-Кураһаай, норуот артыыһа Фрументий Софронов, саха суруйааччылара, өрөспүүбүлүкэ култууратын үлэһиттэрэ, ыраах-чугас улуустартан ыалдьыт бөҕө тоҕуоруспут. Ыһыаҕы, бу иннинэ Сунтаарга – Кыыл Уолун ыһыаҕын алҕаабыт М.М. Евсеев-Кураһаай бэйэтинэн алҕаата, сиэрин-туомун ситэрдэ.

Александр Жирков түбэй дьаарханнарга, ыһыах дьонугар, ыалдьыттарыгар бэйэтин эҕэрдэ тылын:

«…Өҥ кырыстаах киэҥ нэлэмэн кытыллардаах, ыраас уулаах, сөрүүн сүүрүктээх, дьоһун мааны Хотун Бүлүү айхаллаах туонатыгар, оччоттон баччаҕа диэри ырыаһыттан эрэ ордук ырыаһыт ырыатын бастыҥын ыпсарбыт, тойуксуттан эрэ добун тойуксут тойугун домнообут, хоһоонньуттан эрэ хомоҕой хоһоонньут хоһоонун холбообут, алгысчыттан эрэ алыс алгысчыт алгыһын анаабыт ытык сиригэр-уотугар кэлэн тураммын, бу дойду ытык өбүгэлэриттэн, үрдүк аналлаахтарыттан, үкээр тыыннаахтарыттан туора сиртэн диэн туората көрүмэҥ, атын сиртэн диэн атыҥырыы санаамаҥ диэн аат ааттаан амалыйдаҕым буоллун. Бу сиргэ-дойдуга кэлиэхпин, аар айылҕатыгар, ытык кырдьаҕастарын үрдүк ааттарыгар сүгүрүйүөхпүн баҕарбытым өр буолла. Ол санаам туолбутуттан улаханнык астынан, дуоһуйан турабын...» – диэн дьоһуннаах тылларынан саҕалаабытын мустубут дьон сөбүлээн күйгүөрэ, ытыс тыаһынан биһирии көрүстүлэр.

Тула мустубут улуус бибилэтиэкэтин, култууратын үлэһиттэрин кытта Александр Николаевич Сергей Зверев «Оһуорун үҥкүүтүн» туһунан санаатын үллэһиннэ. «Бастаан, матыыбынан тоҕус оһуордаах алгыһы истибитин тарҕатан, Олоҥхо ыһыаҕын регламеныгар киллэрэн тоҕус оһуордаах алгыһы хайаан да олохсутуохха», — диэн ыһыах дьонугар, бибилэтиэкэ, култуура үлэһиттэригэр, чопчулаан эттэ.

Аны биир хайҕаабытым: Сунтаар кииннэммит бибилэтиэкэтин кэлэктиибэ (дириэктэр Изабелла Жиркова) Кыыл Уолугар аналлаах бэртээхэй быыстапканы ыһыахха аҕалбыт. Өрөспүүбүлүкэ биллэр библиографа В.Н. Павлова С.А. Зверев библиографиятын саҥаттан ситэрэн–хоторон оҥорбутугар сунтаардар биир дойдулаахтарыгар улаханнык махтаналлар эбит. Быыстапканы көрүү кэмигэр эмиэ биир сүрдээх сэҥээриилээх, дьоһун кэпсэтии таҕыста. Тула мустубут улуус бибилэтиэкэтин, култууратын үлэһиттэригэр Александр Николаевич Сергей Зверев «Оһуорун үҥкүүтүн» туһунан санаатын үллэһиннэ.

Бастатан туран, Кыыл Уолун үҥкүүтүн матыыбынан айыллыбыт тоҕус оһуордаах алгыһы инникитин тарҕатан, олоҥхо ыһыаҕын регламеныгар киллэрэн, тоҕус оһуордаах алгыһы хайаан да олохсутуохха диэн ыһыах дьонугар, бибилэтиэкэ, култуура үлэһиттэригэр, чопчулаан эттэ.

Иккиһинэн, С.А. Зверев-Кыыл Уолун айымньытыгар харыстабыллаах сыһыан хаһан да мөлтүө, ахсыа суохтааҕын санатта. Александр Николаевич: «Билигин музыка да айааччы, үҥкүү да туруорааччы балай да баар буолла. Ити үчүгэй. Ол эрээри, С.А.Зверев курдук дьон олохтоон хаалларбыт айымньылара саха култууратын, искусствотын төрүт айымньылара буолан үйэ саас хаалыахтаахтар. Эһиэхэ, 1966 сыллаахха «Оһуор үҥкүүтүн» Москва куоракка туруорарга, ол эрээри кээмэйин кылгатарга диэбиттэрин Сергей Афанасьевич: «Айымньы кылгаабат, ол кэриэтин барбат», — диэбитин санатабын. Оннук, хайдах айыллыбытынан, толору үйэ-саас хаалыахтаах. Оттон тугу эрэ саҥаны эбэбит диэн ааттаан уларытан-тэлэритэн бардахпытына, кэнэҕэс бу хаарыан айымньы айыллыытыгар хайдаҕын өйдүүр-билэр да киһи ордуо суоҕа», — диэн эттэ. «Эһиги култуура, искусство дьоно итини харыстаһыыга сүрүн күүс буолаҕыт», — диэтэ.

Күн ортотун ааһыыта нэһилиэк салалтатын кытта Бүлүү эбэни туораан Кыыл Уолун музей-уһаайбатын көрө Ыгыаттаҕа тахса сырыттыбыт. Манна С.А. Зверев музей-уһаайбатын хаһаайката Любовь Николаевна кэргэнэ А.Н. Афанасьевтыын үлэлииллэр. Урут И.И. Иванов маҥнайгы акылаатын түһэрбит. Кэлин Сергей Афанасьев кэргэнэ Федора Ивановна бу дьиэни көрөн олорбут. Бэдьээҥкэй Быһыттааҕар турбут дьиэлэрин көһөрөн киллэрбиттэр. Бу саас сылдьарбар саҥа сөргүтэ сылдьаллара. Ол кэнниттэн юбилейга бэлэмнэнэн үлэ бөҕөтүн үлэлээбиттэр. Любовь Николаевна Сэргэй Зверев айымньыларын сценаҕа таһаарыыга Захар Ильич Саввиновтыын үлэлэспит буолан, матырыйаалын биэс тарбах курдук билэр, киһи кэрэхсиэн кудук кэпсиир. Биһиги сылдьар кэммитигэр «Ньургуһун» түмсүү уонн «Ситим» иистэнньэҥнэр бөлөхтөрө олохтоох автор Хара Көмүс салалтатынан бааллара. Түүттэн тигиллибит Сэргэй Зверев портретын бэлэхтээтилэр. Билиҥҥи суруйааччылар Ыгыаттаҕа кэлэн айар үлэнэн дьарыктаналлара хайаан да наада эбит диэн түмүккэ кэллибит.

Александр Николаевичтыын эрдэттэн, Сунтаарга тиийдэхпинэ, мин төрүт түөлбэбэр Күннээх Күүкэйгэ сылдьыах буолан болдьоспуппут. Ол болдьохпутун толордубут. Биһиги кэлэрбитин истэн, Күүкэй нэһилиэгин баһылыга Ю.С.Федотов куоракка барыахтааҕын тохтотон, Оҕо сайдар киинигэр анал көрсүһүүнү тэрийдэ.

Александр Николаевич бөһүөлэккэ эдэр ыал элбэҕин, саҥа дьиэлэр аныгылыы тупсаҕайдык тутуллалларын, оскуолаҕа киирэр саастаах оҕо ахсаана эбиллэн иһэрин сүрдээҕин үөрэ, сэргии иһиттэ.

Ветеран учуутал М.В. Николаева Күүкэй оскуолатын оҕолоро «Олоҥхо дойдутун оҕотобун» бэстибээл тэриллиитигэр олус көхтөөхтүк кыттыбыттарын эттэ.

Салгыы Александр Николаевич Күүкэй Тумулугар «Уран Саха» салайааччыта Лука Митрофанович Егоров үс этээстээх дьиэ туттан музей тэрийбитин анаан-минээн сылдьан көрдө. Экспонаттар киириилэрин барытын бичийэн каталог оҥосторугар, салгыы төрүт култуураҕа сыһыаннаах экспонаттарын хаҥатарыгар сүбэлээтэ.

      В.В.Илларионов, тыл билимин дуоктора, бэрэпиэссэр.

УлуусМедиа