Быйылгы от былаанын билиҥҥитэ 10 эрэ улуус толорорго суоттанар

Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ былаанныырынан, 2025 – 2026 сыллардааҕы кыстыкка ынах сүөһү уонна сылгы аһылыгар быйыл сайын өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 435,3 тыһ. туонна от оттонуохтаах. Бу кээмэй ааспыт сайыннааҕы оттооһун түмүк көрдөрүүтүн кытта утаа-сабаа.

Министиэристибэҕэ кэлэр дьылга 182 328 усулуобунай төбө ынах сүөһү уонна сылгы кыстатылларын барыллаан сабаҕалыыллар. Туһааннаах департамент исписэлиистэрэ суоттуулларынан, итиччэ сүөһүнү-сылгыны этэҥҥэ кыстатарга 437 586 туонна дороххой аһылык туттуллара эрэйиллэр. Ол эбэтэр былааннаммыт кээмэй ылылыннаҕына, кыстатыллыахтаах сүөһү-сылгы кыстыгы туоруур аһылыгынан 99 бырыһыан хааччыллар кыахтаныа.

Оту таһынан сүөһү сүмэһиннээх аһылыгар 24,1 тыһ. туонна (былырыын бэлэмнэниллибит көрдөрүүттэн 2 бырыһыанынан элбэх) сиилэс угуллуохтаах итиэннэ 13,4 тыһ. туонна (ааспыт сыллааҕы көрдөрүүттэн 9 бырыһыанынан элбэх) сенаж сууланыахтаах. Дьиҥэр, итиччэ сиилэс уонна сенаж исписэлиистэр суоттарынан кыстатыллыахтаах төрүүр, ыанар ынах 12-13 эрэ бырыһыаннарын хааччыйар. Ол гынан баран, үүккэ үлэлиир тэриллиилээх хаһаайыстыбалары – кэпэрэтииптэри уонна бааһынай хаһаайыстыбалары толору даҕаны буолбатар, бородууксуйаларын элбэтиэн баҕалаахтар тутталларын толуйар диэн ааҕыахха сөп.

Таатта улууһугар Ытык Күөлгэ от ыйын 8 күнүгэр Ил Дархан Айсиэн Николаев кыттыылаах өрөспүүбүлүкэтээҕи сүбэ мунньахха тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Артем Александров быйыл оттооһун хампаанньатын тэрээһиннээхтик ыытар инниттэн кэккэ дьаһаллары ылбыттарын иһитиннэрдэ. Олортон сүрүн суолталаахтарыгар тохтоотоххо, улуустар сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ бырагыраамаларын кыттыгас үбүлээһиҥҥэ бырабыыталыстыба бу дьыл муус устар 10 күнүнээҕи 296-с №-дээх дьаһалынан өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн 100 мөл. солкуобай кээмэйдээх үп тыырыллыбыт, онон олохтоох бүддьүөттэр үптэрин (167 мөл. солк.) кытта холбоон 267 мөл. солкуобай сүөһү сүмэһиннээх аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ угуллуохтаах эбит. Ити эрээри, үп чычырбаһынан билиҥҥитэ Амма, Хаҥалас, Мэҥэ Хаҥалас, Өлүөхүмэ, Уус Алдан, Ньурба (сорҕото – 2,5 мөл. солк.) улуустарыгар уонна Дьокуускай куоракка холбоон 44,2 мөл. солкуобайы ыыппыттар, атыттарга тиксэриллэ илик. Манна сыһыаран, сиэмэ уонна минеральнай уоҕурдуу атыыласпыт бурдук үүннэрэр хаһаайыстыбалар ороскуоттарын толуйуохтаах судаарыстыба өйөбүлүн тута иликтэрин ыйар оруннаах.

Иккиһинэн, министиэристибэ Ил Дархан сорудаҕынан быйыл төһө от оттонуохтааҕар барыллааһын сабаҕалааһын оҥорбутуттан сирдэттэххэ, 402,9 тыһ. туонна от, ол эбэтэр былааннаммыт кээмэйтэн 93 бырыһыана чөкөтүллүүһү. Муниципальнай тэриллиилэр бэйэлэрэ хомуйан биэрбит сибидиэнньэлэринэн 10 улууһу кытта “Сатай” куораттааҕы уокурук эрэ былааннарын толорорго суоттаналлар эбит. Итилэртэн ураты 24 улууска уонна Дьокуускай куоракка, холбуу аахтахха, 31,3 тыһ. туонна от тиийбэт чинчилээх. Ол гынан баран, ааспыт сымнаҕас кыһыннаах кыстыкка сылгы эбии аһылыкка улаханнык киирбэккэ, ыаллар, биирдиилээн хаһаайыстыбалар курулаппыт оттоохтор. Миниистир ыам ыйын 30 күнүнээҕи ааҕыынан 16,9 тыһ. туонна от ордубутун эттэ итиэннэ дьиҥ-чахчы төһө сүөһү-сылгы кыстатылларыгар олоҕуран, хас туонна от тиийбэтин туһунан чуолкайдаммыт сыыппараны оттооһун хампаанньата күргүөмнээхтик саҕаламмытын кэнниттэн биэрэргэ эрэннэрдэ. Онуоха мантан сайын оттооһун хаамыыта уонна түмүгэ халлааммыт ханна хайдах майгыланарыттан эмиэ улахан тутулуктаах буолаллара чуолкай.

Санаттахха, былырыын 14 улууска уонна “Дьокуускай куорат” куораттааҕы уокурукка сүөһү-сылгы туруктаахтык кыстыырын хааччыйар туһуттан мобильнай биригээдэлэр тэриллэннэр, ыраах быраҕыллан сытар сирдэргэ тиийэн, 36,1 тыһ. туонна оту (ол иһигэр курааҥҥа улаханнык кыһарыйтарбыт чурапчылар 11,9 тыһ., аммалар 9,9 тыһ., таатталар 6,2 тыһ. туонналыыны оттообуттара) бэлэмнээбиттэригэр өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн көмө оҥоһуллубута уонна оҥоһуллар. Былырыын күһүн тута 58,4 мөл. солкуобай ыытыллыбыта. Онтон саҥа сылга үктэнэн баран, 10 улуус уонна Дьокуускай куорат хаһаайыстыбаларыгар 8,3 тыһ. туонна оту тиэйии ороскуотун толуйууга 50 мөл. солкуобай тиксэриллибитэ. Ону таһынан 14,7 тыһ. туонна оту тиэйиини үбүлээһиҥҥэ 45 мөл. солкуобай көрүллүбүтэ Чурапчы, Амма, Томпо, Бүлүү улуустарын хаһаайыстыбаларыгар тиийэ илик. Туһааннаах департамент салайааччыта Вячеслав Гаврильев этэринэн, сир үлэтигэр уонна сүөһү аһылыгар сыһыаннаах толуйуу үптэр от ыйын иһинэн анаммыт хаһаайыстыбаларыгар тиксэриллиэхтэрэ.

Ил Дархан Айсиэн Николаев Таатта ытык сиригэр Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин салайар аппараатын кытта улуустар, куораттардааҕы уокуруктар дьаһалталарын баһылыктарын, улуустар тыа хаһаайыстыбатыгар салалталарын барыларын түмэн ыытыллыбыт сүбэ мунньахха “туох баар күүһү-кыаҕы бэйэ сиригэр-уотугар оттооһуҥҥа ууран, баар сүөһүнү-сылгыны энчирэппэккэ дьыл таһаарар туһугар  таһаарыылаахтык үлэлииргэ” ыҥырда.

Быйыл сайын ханан даҕаны от хойуутук үүнэр чинчилээх. Арай, халлаан сөрүүн буолан, аанньа уһаабакка турар дэһэллэр. Онон Бөтүрүөп саҕана куйаардаҕына, биир-икки хонугунан өрө тэбэн тахсар буолуохтаах. Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ сакаастаабыт “ардахтара” түһэн бүттүлэр. Аны мантан инньэ көтөр аал олоччу ойуур уотугар үлэлиэҕэ. Куйаар билгэһиттэрэ суруйалларынан, от ыйын быһа күн уонна сир көтө-көтө ардыахтаах. Онон тыа сирин үлэһит дьоно күн-дьыл хаамыытын көрө, халлаан сирэйин-хараҕын кэтии сылдьан, харса суох оттоотохторуна сүөһүлэрин-сылгыларын этэҥҥэ кыстаталларыгар эрэл баар.

Василий Никифоров

УлуусМедиа