Үүт соҕотуопката: сыллааҕы былаанын аҥаарын хас даҕаны улуус аһарда

Сыл бастакы аҥаарыгар 24,9 тыһ. туонна ыаммытынан үүт тутуллан, былырыыҥҥы туһааннаах кэмтэн 14,6 бырыһыанынан чорбойдо. Онон үүт соҕотуопката быйыл тэтимнээхтик баран иһэрэ дьэҥкэ.

Ааспыт сыл аҥаардааҕы көрдөрүүтүн үүт соҕотуопкатыгар үлэлиир 19 улуустан уонна “Дьокуускай куорат” куораттааҕы уокуруктан 12 улуус куоһарда: Кэбээйи (икки төгүл), Амма (+60,9%), Уус Алдан (+47,3%), Мэҥэ Хаҥалас (+37,3%), Чурапчы уонна Үөһээ Бүлүү (+25,5%), Нам (+18,6%), Сунтаар (+17,8%), Куорунай (+8,5%), Хаҥалас (+5%), Өлүөхүмэ (+3,9%), Үөһээ Дьааҥы (+1,5%) уонна Дьокуускай куорат (+2,9%).

Санаттахха, 2025 сыл тохсунньу 1 күнүттэн муниципальнай оройуоннар уонна куораттардааҕы уокуруктар тыа хаһаайыстыбатын үлэтин өйүүр боломуочуйалара лаппа кэҥэтиллэн, бэриллибит боломуочуйалары толороллоругар анаан тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы судаарыстыбаннай бырагырааматыгар 2025 сылга өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн 8 млрд 884 мөл. солкуобай кээмэйдээх субвенция үбэ көрүллүбүтэ. Тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччуларга быһаччы тиксэриллэр көмө үптэн аҥаарын кэриҥэ (4,46 млрд солкуобай) үүтү, ынах сүөһү уонна сылгы этин, хортуоппуйу, оҕуруот аһын, бурдугу соҕотуопкалааһыны хааччыйыыга аналлаах. Мантан баһыйар өттө, 4,3 млрд солкуобай, үүт туттарбыт хаһаайыстыбаларга субсидия быһыытынан бэриллэр.

Өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбатын бу дьыл олунньу 25 күнүнээҕи 60-с №-дээх уурааҕынан үүтү оҥорон таһаарыыны уонна астааһыны өйөөһүҥҥэ бэриллибит боломуочуйалар чэрчилэринэн субвенция кээмэйин үөскэтэр нуорма биир туонна үүккэ 65 тыһ. солкуобайынан быһыллыбыта. Онно тирэҕирэн, улуустар ыстаапканы бэйэлэрэ олохтууллар. Холобур, Үөһээ Бүлүү улууһугар астыыр-үөллүүр, соҕотуопкалыыр соҕотох тэрилтэ – “Үөһээ Бүлүүтээҕи” ХЭУо салайааччыта Николай Алексеев билиһиннэрэринэн, соҕотуопкаланар биир киилэ үүт иһин 65 солкуобайга 20 солкуобайы эбэн, үүт субсидияланар ыстаапкатын 85 солкуобайынан олохтообуттар. Онно соҕотуопсук бэйэтин суотуттан тутар (атыылаһар) сыанатын, 15 солкуобайы (Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин эрэкэмэндээссийэтинэн соҕотуопкалыыр тэрилтэ кырата итиччэ харчыга атыылаһыахтааҕа булгуччулаах балаһыанньа быһыытынан ылыллар) уган, үүт туттарааччыларыгар биир киилэ үүккэ 1-дии мөһөөҕү (министиэристибэ табылыыссатыгар тоҕо эрэ 97 солкуобай суруллан турар) тиксэрэр.

Элбэх улуус (Таатта, Кэбээйи, Куорунай, Ленскэй, Нам, Томпо, Уус Алдан, Чурапчы) бырабыыталыстыба олохтообут ыстаапкатын оннунан хаалларан, тутар (атыылаһар) өлүүтүн кытта лоп курдук 80-нуу солкуобайы биэрэр. Ити иһигэр Куорунайга кыһын үүт аҕыйыыр кэмигэр сэтинньиттэн саҕалаан кулун тутар ыйы киллэрэн туран, ыстаапканы 80 солкуобайга диэри үрдэтэргэ, ол эбэтэр 95-тии солкуобайга тутарга быһаарбыттар. Субсидия уонна соҕотуопкаланар сыана суоттарыгар Сунтаарга 81, Үөһээ Дьааҥыга 81,9, Ньурбаҕа 82,3, Аммаҕа 85, Хаҥаласка 85,1, Өлүөхүмэҕэ 88,4, Уус Маайаҕа 89, Бүлүүгэ 90,6, Дьокуускайга 101,9, Мииринэйгэ 120 солкуобайы төлүүллэр. Алмаастаах оройуоҥҥа соҕотох соҕотуопсук – “Новай” ХЭУо бу кэмҥэ 505,5 туонна үүтү 60,6 мөл. солкуобайга туппутуттан соҕотуопкаланар сыанатыгар 27,8 мөл. солкуобайы укпут. Түмүккэ инньэ гынан, өрөспүүбүлүкэ соҕотуопкалыыр тэрилтэлэрэ биир киилэ үүтү ортотунан 87,5 солкуобайга туталлар (атыылаһаллар) эбит.

Аҥаардас тыа хаһаайыстыбалаах улуустартан улаханнара Мэҥэ Хаҥалас барыларыттан атыннык дьаһанан олорор. Үүт соҕотуопкатын кээмэйэ таҥнары түһэригэр сылтах буолбут “төбө харчытын” суох оҥорон, сыччах үүккэ үлэлиир хайысханы тутуспуттар. Ону тэҥэ сылгыны үөрдээн иитиигэ, хортуоппуйу уонна оҕуруот аһын үүннэриигэ, бурдугу соҕотуопкалааһыҥҥа суолта биэрбиттэр. Манна үүтү, ортотунан ыллахха,  98-тыы солкуобайга туталлар. Улуус үс соҕотуопсуктаах: субсидия ыстаапкатын сайыҥҥы кэмҥэ 78, кыһыҥҥы ыйдарга 83 солкуобайынан олохтообуттар, ити суумаҕа сайын “Павловскайдааҕы үүт собуота” уонна “Саха төрүт аһа (Якутские национальные продукты)” кэпэрэтииптэр бэйэлэриттэн 17-лии, “Хоту” ТХПК 20 солкуобайы, кыһынын үһүөн 83-кэ 22-лии солкуобайы эбэн, 105 солкуобайга тутарга уураахтаабыттар.

Мэҥэ Хаҥалас улууһунааҕы тыа хаһаайыстыбатын салалтатын салайааччытын солбуйааччы Александр Борисовтан ыйыталаһан билбиппинэн, үүккэ эрэ көмө оҥоһуллар буолан, бэл, соҕотуопка диэн тугун умнубуттара ырааппыт Бырама, Дойдуунускай ыаллара быйылгыттан үүттэрин туттарар буолбуттар. Баҕалаахтар кэпэрэтииптэргэ, урбаанньыт-бааһынайдарга сыстан туттарар усулуобуйалара тэриллибит. Ол түмүгэр улуус үрдүнэн соҕотуопка үлэтигэр 1 тыһыынчаттан тахса ыанньык ынах эбиллибит. Улуус быйыл 5 970 туонна үүтү тутар былааннааҕын бэлиэр 3 052 туоннатын (51,1 бырыһыанын) соҕотуопкалаабыт. Былырыын 5,6 тыһ. туонна үүтү туппут буоллахтарына, 2025 сыл түмүгүнэн 7 249 туоннаҕа тириэрдэргэ суоттаналлар. Александр Ярославович таһымныыр 1 280 туонна үүккэ тиийбэт субсидия үбүгэр, 83 мөл. 200 тыһ. солкуобайга, министиэристибэлиин эбии дуогабар түһэрсиэхтээхтэрин иһитиннэрдэ. Онон мэҥэлэр оонньууга эрэ буолбакка, үлэҕэ эмиэ хайа үрдүгэр бигэтик тураллар.

Манна сыһыаран суруйдахха, бүтэһик дааннайынан (от ыйын 9 күнүнээҕи туругунан) өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 27 493,3 туонна үүт соҕотуопкаланан, сыллааҕы былаантан 43,8 бырыһыана туолла. Былырыын баччаҕа 24 916 туонна үүт тутуллубутун тэҥнэбилгэ ылан, хамсааһын илэ чахчы тахсыбытын бэлиэтиир сиэрдээх. Кыраапыктаах былааннарын Мэҥэ Хаҥалас 127,5, Хаҥалас 119, Нам 116, Кэбээйи 115,3, Чурапчы 112,4, Куорунай 110,9, Сунтаар 107,6, Өлүөхүмэ 107, Мииринэй 102,5 бырыһыан аһара толорон иһэллэр. Мэҥэ Хаҥалас курдук сыллааҕы былааннарын аҥаарын аһарбыт улуустар бааллар: Өлүөхүмэ (53,2%), Сунтаар (50,5%), Мииринэй (50,2%), Нам (50,1%). Онон көмө үбү эптэрээччи кэккэтэ хаҥыыр чинчилээх. Үүттүгэннээх сайын түгэҕин көрүө ыраах. Чоппууска күһүн ааҕылларыгар дылы, балаҕан ыйа бүттэҕинэ 9 ыйдаах түмүгүнэн биирдэ туга-ханныга чопчуланыаҕа.

Табылыыссаҕа “судаарыстыбаттан өйөбүлэ суох” 38,7 туонна үүт 1 мөлүйүөнтэн тахса харчыга тутуллубутун туһунан сибидиэнньэ баар. Үөһээ Бүлүүгэ Хоро, Оҥхой, Өргүөт, Быракаан курдук “төбө харчытынан” эрэ дуоһуйан олорор, үүт туттарбат ыаллардаах нэһилиэктэр Саха сирин киэҥ киэлитигэр баһаам буолуохтаахтара сэрэйиллэр. Ити кэмҥэ кэтэх сүөһүлээхтэр үүт туттаралларын көҕүлүү сатыыр кэпэрэтииптэри ахсааҥҥа ылбат буолуохха сатаммат. Кинилэр туппут үүттэрэ соҕотуопкаламмыт үүт бүттүүн ыйааһыныгар холбуу ааҕыллан сылдьар. Бэйэлэрэ даҕаны 6 улууһунан сэттиэйэхтэр. “Илгэ” ТХПК (Ньурба улууһугар) 10,8 уонна “Өлүөхүмэ кыладабыайа” ТХПК 1 туонналыы үүтү 30-туу солкуобайга атыыласпыттар. Хаҥалас улууһугар “Хаҥалас-Ас” уонна “Ситим” кэпэрэтииптэр 8,5 туонна үүтү 24,4, “Таатта” ТХПК 4,2 туонна үүтү 15-тии солкуобайга туппуттар. “Хоту” ТХПК (Мэҥэ Хаҥаласка) билиҥҥитэ 22,2-лии солкуобайга 1 сэнтиниэрдээх.

Оттон Бүлүү улууһугар Балаҕаччы, Кыргыдай, Хаҕын нэһилиэктэрин хабан үлэлиир “Мастаах-Агро” ТХПК 14,1 туонна үүтү 27-лии солкуобайга атыыласпыт, ол эбэтэр тыа сирин ынахтаах ыалларыгар 380,9 тыһ. солкуобай эбии дохуот киирбит. Халлаантан кэлэн түһэр харчынан сирдэттэххэ, баара-суоҕа уонча ынах төбөтүгэр бэриллэр көмө саҕа. Отонноотоххо оҥоойук туоларыныы, сыл бүтүөр диэри икки бүк тэбэн тахсыа турдаҕа. Араас хайысхалаах көмө-өйөбүл оҥорор босуобуйа дэлэйэн, тыа сиригэр даҕаны аҕыйах тыһыынчаны баардылаабат буолбуттарын мэлдьэһэр табыллыбат. Хаһан ханна баҕарар бэйэ үлэлээн ылар харчыта күндү буолар, ордук сыаналанар.

“Сыа Бүлүү” ТХАПК дириэктэрэ Алексей Кондратьев этэринэн, Бүлүү улууһун дьаһалтата кэтэх хаһаайыстыбалаах ыаллары көҕүлээн уонна өйөөн, улуус бүддьүөтүттэн биир киилэ үүккэ 12-лии солкуобайы көрбүт. Соҕотуопсук онно атыылаһар сыанатын, 15 солкуобайы, эбэн, 27 солкуобайга тутар. Ол гынан баран, Мастаах түбэтиттэн уратыларга хамсааһын тахсыбакка турар. Бука, мыынар эбэтэр улахан айан суолун кытыытыгар уонна чугас олорор нэһилиэктэр ыаллара тыаһа-ууһа суох бэйэлэрэ батарар буолуохтаахтар. Ити эрээри, Алексей Алексеевичтыын кылгастык тыл бырахсан кэпсэппиппиттэн өйдөөтөхпүнэ, үүт харчыта үрдээн (Бүлүүгэ субсидия ыстаапката 75 солкуобайынан быһыллан, 90 солкуобайга тахсыбыт), үлэлээн үптэниэхтэрин баҕалаахтартан элбэх киһи бэйэ дьарыктаах урбаанньыт (ИП самозанятый) киэбинэн тэринэн, үүт туттараллар эбит.

Туох даҕаны диэбит иһин, үүт соҕотуопката быйыл өрөспүүбүлүкэ хайа баҕарар уһугар урукку сыллардааҕар сэргэхтик баран иһэр. Арай, үлэ хаамыытыттан уонна сыл түмүгүнэн көрөн, сыыһаларын-халтыларын көннөрүннэхтэринэ, үүтү тутуу кээмэйэ өссө өрө тахсыаҕа саарбаҕа суох.

Василий Никифоров

УлуусМедиа