Олоҥхо ыһыаҕар кэбээйилэр төһө бэлэмнээхпитий?

Саха сиригэр XVIII-с төгүлүн Олоҥхо ыһыаҕа түмүктэннэ. Кыайыы 80 сылыгар, Нерюнгри куорат төрүттэммитэ 50-с сылыгар ананна, Таастаах диэн ытык сиргэ ыһыах ыһылынна. 

Үс күн устата араас таһымнаах 70-тан тахса тэрээһин хас да түһүлгэнэн барда. Ыалдьыттары Нерюнгрига тимир суол баксаалыгар үөрэ-көтө көрүстүлэр. Ырыа-тойук, доҕордоһуу оһуокайынан ситэрилиннэ. Олоҥхо ыһыаҕын олус кыраһыабай көстүүлээх Таастаах диэн сиргэ кэрэ айылҕалаах, сөптөөх инфраструктуралаах, тырааныспар сылдьарыгар табыгастаах сиргэ-уокка былааннаан оҥорбуттар. Киһи хараҕар быраҕыллар киирии аартыктара баараҕай тутуулар: саха балаҕаннара, туос ураһалара, Аал Луук Мас, нэһилиэктэри көрсөр аһатар былаһааккалара, балаҕаннара, бэсиэккэлэрэ барыта тупсаҕай, киэҥ-куоҥ аһыырга, сынньанарга табыгастаах гына туппуттар. Ыһыахха кэлбит ыалдьыкка олбох, быырпах, үтэһэлээх эт күндүлээтилэр.

«Ытык хайалар туралларын тухары, аан дойду тутааҕа тулхадыйбат» — диэн ааттаах арыллыытын сиэрэ-туома буолбута. Киһи сөҕөр, махтайар элбэх киһи кыттыылаах, артыыстар, кэлэктииптэр, оҕолор араас көстүүмнэринэн театрализованнай дьүһүйүүнү бэркэ туруоран көрдөрдүлэр. Эчи элбэхтэрин дьөһөгөйдөрө, табалара киһи эрэ астына, бэлиэтии көрөр хартыыната. Иэнгэрэлэр олохторо-дьаһахтара эмиэ көһүннэ. Арыллыы сиэригэр-туомугар Судаарыстыбаннай Мунньах (Ил Түмэн) Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Александр Жирков, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта Сергей Местников, Нерюнгри оройуонун баһылыга Роман Щегельняк, олоҥхоһуттар, эбэҥки уонна эбээн эпостарын толорооччулар кытыннылар. Үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ Нерюнгри оройуонун олоҥхотун гимнин Туйаара Петрова, Иннокентий Васильев-Лэгэнтэй уонна «Соловушка» оҕо хора ыллаатылар. Ил Дархан Айсен Николаев Олоҥхо ыһыаҕын бэлиэтин «Ытык Дуоҕаны» ытык сэргэҕэ туруорда. Бырааһынньык саҕаламмытын биллэрдэ. Нерюнгри олохтоохторугар бука барыларыгар махтанна.

Кэбээйилэри «Беркакит» бөһүөлэк эйэҕэстик көрсөн, толору астаах остуолу тарда охсон, тото-хана аһаттылар. Беркакиттар хас да улууһу көрүстүлэр. Ыһыах бүтүөҕэр диэри кэлэ-бара аһыы сырыттыбыт. Дьэ, ыһыахпыт күөн -күрэстэрэ саҕаланнылар. Барыта биир бириэмэҕэ буолан кыттыахтаах түһүлгэҕэр тиийэн суруттаран кэтэһэргэр эрэ тиийэҕин. Быйыл хаһааҥҥытааҕар да элбэх киһи кытынна. Олоҥхо толоруутугар ыччакка бэйэм үөрэнээччим Мария Борисова холонно. Инники наар оҕолорго кыттыбыта, номнуо оскуоланы бүтэрэн ыччакка олоҥхо толоруутугар кинини кытта бииргэ сырыттым. Маша бу да сырыыга куһаҕана суохтук кытынна. Нам улууһун Таастаах Бартыһаан ытык киһитэ Дмитрий Кривошапкин аатынан анал бирииһи тутта. «Тыл оноҕос кэриэтэ сытыы бэргэн» чабырҕах күрэҕэр баһаам киһи кытыыны ылла. Араас улуустартан бөлөхтөр, биирдиилээн толорооччулар күөн көрүстүлэр. Дьүүллүүр сүбэҕэ Саргылана Адамова, Любовь Шишигина, Любовь Егорова көрдүлэр-иһиттилэр. Бу да сырыыга номинацияҕа түбэстим «Сэргэх чабырҕахсыт». Олоҥхо ыһыаҕар хаһыс да сылбын сылдьабын чабырҕах көрүҥҥэ элбэхтик кытынным эрээри бу да сырыыга үһүс сылын олоҥхо ыһыахтарыгар Чурапчыттан Любовь Монгуш кылаан кыайыылаах үрдүк ааты эмиэ бу сырыыга ылла. Кылаан кыайыылаах буолбута хаһыс да сыла уонна бу да сырыыга киниэхэ анаатылар. Дьиҥэр кыайбыт киһини киллэримиэххэ да баар ини.

Балаһыанньаҕа кэбээйилэр маннык хатыламматын курдук болҕомтону ууруохха наада. Кыттан баран аны иккис көрүҥҥэ «Олоҥхо оспот омоон суолларынан» (олоҥхо персонажтарыгар ырыа-тойук) кытта кэллим. Манна эмиэ кыттааччы элбэх этэ. Дьүүллүүр сүбэ уларыйбатах, үһүөн чабырҕахха олорон сыаналаабыт дьоммут көрдүлэр-иһиттилэр. Бу да сырыыга «Олоҥхо абылаҥа» диэн анал номинацияҕа түбэстим. Дэгэрэҥ ырыа күрэҕэр Владислав Егоров II Үрдэл үрдүк аатын сүкпүтэ. «Омук төрүт таҥаһа — өбүгэ өйдөбүнньүгэ» таҥас күрэҕэр норуот маастара Мария Эверстова II Үктэл ылла.

Хапсаҕайга чэпчэки ыйааһыҥҥа күрэс түмүктэнэн кыайыылаахтар билиннилэр. Бирииһи саха төрүт көрүҥнэригэр успуорт маастара, Нерюнгри оройуонун баһылыгын солбуйааччыта Александр  Прокопьев туттартаата. Ол курдук, 1 миэстэни успуорт маастара хапсаҕайга, Олоҥхо ыһыаҕын икки төгүллээх чөмпүйүөнэ, аан дойду чөмпүйүөнэ, Кэбээйи спортсмена Иван Семёнов ылла. Дьахталларга мас тардыһыытыгар кыттааччы аҕыйах буолан биһиги кыыспыт Анастасия Кобякова 1 миэстэҕэ тигистэ. Кэбээйилэр кэккэ ситиһиилэрбит быйылгы Олоҥхо ыһыаҕар ити курдук.

Нерюнгри дьоно-сэргэтэ араас омук олорор буолан буолуо, сэргэхтэр, элэккэйдэр. Куорат чөкө ыраас. Араас үлэ хайысхата барыта баар эбит. Чоҕу, көмүһү хостууллар, ону таһынан электроэнергияны оҥоруу уонна транспорт өҥөлөрүнэн дьарыктаналлар эбит. Олоҥхо ыһыаҕар хас биирдии оҕоттон саҕалаан үлэһит бары кыттыыны ылбыттара туруммуттара көһүннэ. Аһыллыытыгар массовканы табан киллэрбиттэрэ көрөөччүнү олус соһутта да, үөртэ даҕаны. Онон аһыллыытыттан олус астынныбыт. Көрөөччүлэр да астыммыт буолуохтаахтар. Андрей Тараховскай биллэр эдэр туруорааччы-режиссёр эбээн нууччаттан, сахатыгар тиийэ барытын көрдөрдө. Киһи астынар, сөҕөр, махтайар.

Олоҥхобут сүрүн кылаан бириистэрин ханнык көрүҥҥэ ылбыттарын билиһиннэриэм. Ол курдук, олоҥхо толоруутугар Кылаан бириис кыайыылааҕа Чурапчыттан Сусанна Лазарева — 700000 солк., ыччакка Станислав Иванов — 300000 солк., оһуокайга Күөх Ньурбаттан Розалия Тихонова — 100000солк., хомуска Айаал Дмитриев, Бүлүү, наҕараадаланнылар. Кыайыылаахтарга улахан эҕэрдэбитин ыытабыт.

Ыһыах түмүк чааһыгар Нерюнгри уонна Кэбээйи улууһун делегацията үрдүк сыанаҕа тахсаннар Ытык Дуоҕаны Нерюнгри баһылыга Роман Щегельняк Кэбээйи улууһун баһылыгын солбуйааччытыгар Александр Сивцевка үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарда. Үөрүүбүт үксээтэ, уруйбут улаатта, саргыбыт салалынна. Хас эмэ сылынан туолбатах баҕа санаабыт туолан, саҥа тутуулар дьэндэйиэхтэрэ, ыһыахтыыр үчүгэй түһүлгэлэниэхпит. Сырыыбыт табылынна, эрэлбит күүһүрдэ, айар-тутар баҕа санаабыт улаатта.

Эһиилги Кэбээйигэ буолар Олоҥхо ыһыаҕар биһиги кэбээйилэр төһө бэлэмнээхпитий? Дьону түһэрэргэ, көрсөргө, туох бэлэх туттаран ыытабытый кэлбит ыалдьыттарга? Билигин аҕыйах ый хаалла, эрдэттэн ох курдук оҥостон Олоҥхо ыһыаҕын нерюнгрилар курдук үрдүк таһымнаахтык ыытыахпыт дуо? Кэбээйилэр онон бу күнтэн ыла ыһыахха бэлэмнэнии үлэтэ күүскэ барыахтаах. Нэһилиэктэргэ анаммыт олбох, чаппараах тигиитэ сааскы ыйтан саҕалаан ортолоото. Ситии хатыыта бэлэмнээһинэ бу барыта түмсүүттэн саҕаланар. Онон бука барыгытын биир санаанан салайтаран, түмсэн, үрдүк таһымҥа тэрийэр соруктаах араас тэрээһиннэри ыытан, ыһыахпытыгар бэлэмнэниэҕиҥ диэн ыҥырабын!

Сардана Жакипова, Мастаах нэһилиэгэ, «Дабаан» хаһыат

УлуусМедиа