Буойун суолунан: күүтүүлээх күндү киһим — Айталым…
Буойун Андреев Айтал Григорьевич – «Чуприн» сырдык кэриэһигэр ананар
(31.08.1995 – 03.08.2024сс.)
Соҕотох ийэ эрэнэр хотойо, төрүччүтүн салҕыахтаах соҕотох уолана Айтал Андреев 2022 сыллаахха аан дойдуну аймаабыт бастакы хомуурга хабыллан, балаҕан ыйын 30 күнүгэр анал байыаннай дьайыыга бэбиэскэ туппут күнүгэр, бэриллибит биир чаас иһигэр сылбатык хомунаат, харыстыы-араҥаччылыы сырыттын диэн эһээтин араспаанньатынан Чуприн диэн аат-суол ылынан, бэрт түргэнник кыргыһыы кыа толоонугар утаарыллыбыта.
Айылҕаттан талааннаахАндреев Айтал Григорьевич 30 сыл анараа өттүгэр, 1995 сыл атырдьах ыйын 31 күнүгэр, Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик нэһилиэгэр иккис оҕонон күн сирин көрбүтэ. Төрүүрүгэр 4 киилэ 300 грамм ыйааһыннаах, 56 сантымыатыр уһуннаах бухатыыр төрөөбүтэ.
Ийэтэ, Үөһээ Бүлүү улууһун олохтооҕо, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үөрэҕириитин систиэмэтин туйгуна Марина Сергеевна Яковлева “Айылҕаттан талааннаах” диэн икки тыл бастакы олохторун холбоон, саҥа кэлбит күүттэриилээх уолчаанын Айтал диэн сүрэхтээбитэ.
Оннук да курдук, илиитигэр дьоҕурдаах, талааннаах, барыга бары сыстаҕас, үлэһит, чэнчис, асчыт, дьоҥҥо олус болҕомтолоох, аһыныгас, бэрээдэктээх, истигэн буола улааппыта. Кыра сааһыттан иһитин, таҥаһын-сабын, дьиэтин кичэйэн, ып-ыраастык сууйан, ийэтигэр, эдьиийигэр солбуллубат, тутаах көмөлөһөөччү буола улааппыта.
Эбээ сүрэҕэАйтал оҕо сааһа Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик нэһилиэгэр ааспыта. Кини бу орто дойдуга саамай таптыыр, сүгүрүйэр, ытыктыыр киһитэ эбээтэ — Яковлева Тамара Дмитриевнаҕа “эбээ оҕото” буолан, ордук-хос мааныланара. Эбээтин сахалыы лэппиэскэтэ, оһоххо буспут килиэбэ, таас муҥунан халадьыаһа, кэнсиэрбэлэммит мундута, хойуу, үүттээх чэйэ, кыынньа сылдьар быырпаҕа, ыһаарыламмыт собото, алгыстаах алаадьыта – бу барыта киниэхэ күндү буолара.
Тамара Дмитриевна кэргэнинээн бэтэринээр, биэлсэр, тиис оҥорооччу — үс идэлээх Николаев Александр Васильевичтыын биэс оҕону атахтарыгар туруорбуттара. Ол туоһутунан — «Материнская слава 3-й степени» мэтээл буолар.
Эбээтэ сатабыллаах салайааччы, чаҕылхай лидер этэ. Зоотехник идэтин баһылыаҕыттан, төрөөбүт нэһилиэгиттэн харыс сири халбарыйбакка, өрө таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Өр сылларга нэһилиэк Сэбиэтин сэкирэтээринэн, отделение салайааччытынан, зоотехнигынан, биригэдьииринэн, кэлин оскуола сопхуоһунан, биэнсийэ түҥэтээччинэн, Мэйик нэһилиэгин кырдьаҕастарын Сэбиэтин, отучча сыл быыбар хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.
Үлэтэ үрдүктүк сыаналанан, хомуньуус баартыйа аатыттан Г.А. Зюганов илии баттааһыннаах кырааматанан, түөскэ кэтиллэр анал бэлиэнэн наҕараадаламмыта, Мэйик нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо буола сыаналаммыта. Кини дьон туһугар мэлдьи кыһаллара, элбэх оҕолоох ыалга таҥаһынан, аһынан куруук көмөлөһөрө. Эбээтин олоххо дьулуура, үлэни өрө тутара, дьоҥҥо үтүө сыһыана, күүстээх санаата, аһыныгас майгыта, үтүө сүрэҕэ – барыта тапталлаах сиэнигэр Айталыгар баара.
Байыаннай буолар баҕата — хааныгарАйтал үстээҕэр Үөһээ Бүлүү улууһун Исиидэр Бараахап аатынан уулуссаҕа турар эргэ, икки этээстээх мас дьиэҕэ көһөн кэлбиттэрэ. Эдьиийинээн Дайааналыын «Алёнушка» оҕо уһуйааныгар биир да күнү көтүппэккэ сылдьаллара.
Айтал күнү-күннээн пластилиннаан оонньуура, түөрт сааһыттан оҕуруо тиспитэ. Ити дьарыгын салгыы бэһис кылааска сайыннарбыта. Оҕуруонан браслет, сардаана сибэккилэри тиһэн, эбээтигэр бэлэхтээбитэ.
2002 сыллаахха Үөһээ Бүлүүтээҕи алын сүһүөх оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Үөрэҕэр эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһара, тэтэрээтин, кинигэтин ыраастык тутара. Ураты кыраһыабай, каллиграфическай буочардааҕа, учууталын сорудаҕын этитиитэ суох толорор, кылааһын туһугар ис-иһиттэн кыһаллар, биир бастыҥ үөрэнээччи буола үүммүтэ.
Сылын аайы ыытыллар байыаннай хаамыы күрэҕэр күүскэ бэлэмнэнэрэ, ийэтэ Марина Сергеевна бэйэтэ оҕотугар таҥаһын кыһаллан тигэрэ. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар араас таһымнаах научнай-практическэй кэмпириэнсийэлэргэ, уруһуй күрэхтэригэр кыттара, үгүстүк миэстэлэһэрэ.
Ол курдук, туруйа туһунан дакылаатынан үһүс кылааска улууска бастакы, бэһис кылааска бэйиэт Бүөтүр Тобуруокап үбүлүөйүгэр уруһуйа өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы миэстэни ылбыта. Үһүс, төрдүс кылаастарга байыаннай хаамыыга «Лучший командир» аатын ылбыта, мантан салайтаран, байыаннай буолар баҕата өссө күүһүрбүтэ.
Ийэ оҕотун өйөөн, уһуйаантан саҕалаан оскуоланы бүтэриэр диэри туох баар тэрээһиннэригэр барытыгар бэйэтэ сүүрэрэ, Саҥа дьыллааҕы бырааһынньыктары, кэнсиэртэри тэрийэрэ, оскуоланы бүтэрэр банкетын, похуодун киэн тутта иилээн-саҕалаан ыыппыта.
Айтал 8-с кылааска хос эһээтэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, сэрии, үлэ бэтэрээнэ Яковлев Дмитрий Петрович – Дайбыыр туһунан дакылаатынан улуустааҕы кэмпириэнсийэҕэ иккис миэстэ буолбута, дакылаата оскуола кинигэтигэр киирбитэ.
Онтон тохсус кылааска “Гунны” диэн хаһыата тюркология улуустааҕы кэмпириэнсийэтигэр бастакы миэстэҕэ тиксибитэ. Итини таһынан, черчение, физика олимпиадаларыгар ситиһиилэрдээҕэ, Н.И. Бойлохов аатынан оҕо искусствотын оскуолатын уруһуй кылааһын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрбитэ.
2011 сыллаахха, тохсус кылаас кэнниттэн, талаанын салгыы арыйаары, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа туттарсан, “муоһу кыһар” (косторезнай) салааҕа туттарсан киирбитэ. Үөрэҕэ төлөбүрдээх буолан, эбиитин тохсус кэнниттэн саастаах оҕолору уопсайга ылбаттарынан, Марина Сергеевна уолунаан дьиэ куортамныырга күһэллибиттэрэ.
Олорор сиригэр табыллыбакка, кылгас кэмҥэ үөрэнэ түһэ баран, Үөһээ Бүлүүгэ төттөрү оскуолатыгар төннүбүтэ. Түөрт ый үөрэммит кэмигэр элбэх сатабылларга үөрэммитэ. Сэлии муоһунан Баай Барыылаах Байанай уобараһын, булчут ыты, былыргы үйэтээҕи сэлии моһуонун оҥорон, чочуйан таһаарбыта. Уон биирис кылааһы бүтэрэригэр учууталларыгар сэлии муоһуттан сувенирдары оҥорон бэлэхтээбитэ.
«Служба на пять с плюсом»2013 сыллаахха оскуолатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрээт, Алданнааҕы медицинскэй колледжка үөрэнэ киирбитэ, ол сылдьан 2014 сыл сааһыгар аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Амурскай уобаласка ВВС ПВО радиотехническай байыаннай чааска сулууспалаабыта. “Оператор-планшетист” идэлэнэн, тыһыынча миэтэрэ үрдүккэ көтөр сөмөлүөттэри радарынан көрөн, суоттуу охсорун кэпсээн оҥостон кэпсиирэ. Хамандыыра «Ты прошел службу на пять с плюсом» диэбит этэ.
2015 сыллаахха ытык иэһин төлөөн кэлээт, юридическай орто анал үөрэҕэр киирбитэ, итиэннэ 2018 сыллаахха юрист идэтин баһылаабыта. 2015 сылтан Дьокуускай куоракка олохсуйбута.
Олох суолугар бигэтикАйтал 2018 сылтан 2019 сылга дылы «Амсай» маҕаһыыныгар хонтуруоллааччынан үлэлээбитэ. Аҕыйах кэмҥэ “Мегафон” хампаанньаҕа менеджердээн ылбыта, онтон 2019 сыл күһүнүгэр ипотекаҕа киирбиттэрэ, ол дьиэтин соҕотоҕун өрөмүөннээбитэ.
Кыһынын табаарыһын кытта улахан массыынанан ыраах сирдэринэн таһаҕас таһыытыгар үлэлээбитэ. Бастакы сырыытыгар ыраах, хоту сытар Булуҥ улууһугар — Тиксиигэ айаннаабыттара. 500 килэмиэтир Яна өрүһүнэн, салгыы Лаптевтар муораларыгар, иккиһин Чукоткаҕа тиийбиттэрэ.
Өймөкөөнүнэн, Саха сирин саамай үрдүк Победа хайатын ыраахтан көрөн, Үс Халыма улуустарынан айаннаан, Чукотка Билибино куоратыгар тиийбиттэрин, киэҥ нэлэмэн сыһыылардаах, туруору таас хайалардаах Саха сирин айылҕатын сөҕө-махтайа, астына дьонугар кэпсиирэ.
2021 сыл ыам ыйыттан 2022 сыл балаҕан ыйыгар дылы “Якутия” технопаарка тэрилтэтигэр хаһаайыстыбаннай чаас сэбиэдиссэйинэн (сопхуоһунан) үлэлээбитэ. Үлэтин быыһыгар кэтэхтэн Дьокуускайдааҕы медицинскэй колледжка медбрат идэтигэр үөрэммитэ.
Үөрэнэ сылдьан колледж хамаандатыгар киирэн, остуол тенниһигэр күрэхтэргэ кыттыбыта. Орто анал үөрэхтэр икки ардыларыгар күрэхтэһиигэ хамаанданан үһүс миэстэ буолан мэтээл, кыраамата ылан, өрө көтөҕүллүбүтэ. Иккис кууруһун төлөөбүтүн кэннэ, 2022 сыллаахха балаҕан ыйын отут күнүгэр быстах кэмнээх бастакы хомуурга түбэспитэ.
https://ulus.media/wp-content/uploads/2025/07/img_8279.mp4 Ийээ, ытыы-соҥуу сылдьаайаҕын…Айтал Андреев Приморскай кыраай Уссурийск куоратыгар байыаннай үөрэҕи ааспыта. Дьиҥэр, киниэхэ 2018 сыллаахха олунньу ыйга “мобилизационное предписание” диэн ааттаах кыһыл лиис биэрбиттэрэ. Ол кумааҕы — байыаннай дьайыы буолар түгэнигэр, бастакынан кэлэҕин диэн ис хоһооннооҕо…
«Онно миэхэ мас-таас курдук кытаанахтык эппитэ: “Байыаннай дьайыы буолар түгэнигэр мин бастакынан барабын, эн ону утарылаһа, ытыы-соҥуу сылдьаайаҕын!” – диэхтээбитэ. Оҕом бэбиэскэ туппутугар, ити эппитин эмиэ санаппыта.
Мин ытыа-соҥуо суох буолан, бэйэбин туттуммутум уонна уолум күүстээх санаатыттан эрэх-турах сананан, байыаннай дьайыы сотору бүтүөҕэр, оҕом тыыннаах эргиллэн кэлиэҕэр бүк эрэммитим. Ол эрээри, испэр долгуйарым, кимтэн эмит буола турар быһыы-майгы туһунан ыйыталаһыахпын баҕарарым.
“Хомуурга түбэспит саллаат байыаннай дьайыы бүтүөр дылы сылдьар” диэн этии байыаннай дьайыыга сылдьар оҕолорбут олохторун ыспыта, инникигэ эрэл сүппүтэ. Бүтэр уһуга биллибэт байыаннай дьайыы оҕолорбутун ытарчалыы ыга туппута, ханна да саһар, кимтэн да көмө көрдүүр сир суох буолбута. Оҕолорбут барахсаттар анал байыаннай үөрэҕэ суох да буоллаллар, буола турар быһыы-майгы ыар тыынын эттэринэн-хааннарынан билбиттэрэ, өлүүнү утары турар бэйэлэринэн көрсүбүттэрэ.
Инники кирбиигэ киирии — олохторун бүтэһик мүнүүтэтэ буолбута. Оҕолорбут инники кирбиигэ киириэхтэрин иннинэ тыыннаах хаалар туһугар баар Таҥаралартан барыларыттан көрдөһөллөрө, сиэл уматан, сыт таһаараллара. Онтон дойдуларыгар төрөппүттэр алаадьылаан, айылҕабытын аһатан, бары Иччилэртэн, Айыылартан, Таҥараттан көрдөһөрбүт…
“Үрүҥ Аар Тойон уолчааммын сылаас хонноҕор саһыардын, өстөөхтөн көмүскээтин, харыстаатын, сымнаҕас хараҕынан көрдүн, күүс-уох уктун, санааҕын сааһылаатын, дьулуургун сыппаппатын! Куһаҕан санаалар былыт буолан көттүннэр! Күүстээх санааҕын ыһыктыма! Барыта этэҥҥэ буоллун!” диэн испэр көрдөһө-аймана, алаадьылаан, ыраах сылдьар уолбар санаабынан көмөлөһө сатыырым…» — диэн ийэтэ аан бастаан ыар күннэр хайдах саҕаламмыттарын харах уулаах кэпсиир.
АймалҕанЭдэркээн уол Чуприн бэбиэскэ туппут күнүттэн кини дьиэ кэргэнин дьоллоох олохторо тосту уларыйбыта, хараҥа күннэр-түүннэр бүтэр уһуга суох солбуспуттара.
Мин бэйэм ол күһүҥҥү күнү олус бэрткэ өйдүүбүн, бастаан хайдах эрэ сымыйа курдук санаабыппыт, социальнай ситимнэргэ “хомуналларыгар аҕыйах чаас биэриллибит үһү” диэн сурах барыбытын да аймаабыта. Бары даҕаны, эйэлээх олоххо олорбут дьон, ити быһыыны-майгыны ылынарбыт олус ыарахана, анал байыаннай дьайыыга барбыт оҕолордоох дьоҥҥо ордук ыарыылааҕа. Үгүс ийэлэр, кэргэттэр ити уустук кэмҥэ мунан хаалбыттара, кураанахтыы аймаммыттара.
Хас биирдии киһи уопсай туруга ыһыллыбыта, үлэҕэ интэриэс букатын сүппүтэ, күлүк курдук, аат эрэ харата сылдьар дьон үксээбитэ. Сылаас дьиэттэн, тапталлаах ийэ, кэргэн, төрөппүт оҕо, төрөөбүт дойду сылаас уйатыттан эмискэччи туура былдьанан, кыргыһыы толоонугар барбыт буойуттар чугас дьонун өйдөрө-санаалара кинилэр сытар сирдэригэр — окуопаҕа, блиндажка, кыргыһыы толоонугар, өстөөх сытыы сыалыгар, өһөрүү сыаллаах кырыктаах хараҕар олохсуйбута…
Саллаат буоллум2022 сыл, балаҕан ыйын 30 күнэ. Айтал Андреев бу күн бэбиэскэ туппута. Хомунарыгар биир чаас бэриллибитэ. Ийэтэ Марина Сергеевна ол кэмҥэ Үөһээ Бүлүүгэ баара, Айтал Дьокуускайга үлэлии-хамсыы сылдьара. Ийэ оҕотун атаарар кыаҕа суоҕа. Ити курдук, эдэркээн уол турар соҕотох бэйэтэ, ийэтин сыллаабакка, сылаас алгыһын ылбакка, Дойду көмүскэлигэр туруммута.
«Күнү быһа тэлэбиисэри эрэ маныырым, үчүгэй сонуну күүтэрим. Күнүм төлөпүөнтэн тутулуктаммыта. Оҕом эрийдэҕинэ, куоттарбат курдук, төлөпүөммүн түүнүн хоонньубар илдьэ сытарым, утуйбат этим. Кэтэһиилээх-манаһыылаах уһун күннэр солбуллубуттара.
Онтон биир күн: «83-с биригээдэ 3-с батальон, 8-с рота, 1 взвод саллаата буоллум» — диэн уолбуттан сурук кэлбитэ. Бастаан наводчикка үөрэппиттэрэ, штурмҥа эрэ сылдьар “штурмовик” буолбута. Ити эрээри, БПЛА-ҕа, артиллерияҕа үөрэппиттэрэ. Инструктордара байыаннай дьайыыга сылдьыбыт уопуттаах дьон этилэр.
Итинтэн ыла саллаакка наадалаах малы-салы булар түбүгэр түспүтүм. Бииргэ үөрэммит, үлэлээбит доҕотторо, учууталлара, мин үлэлиир тэрилтэм үлэһиттэрэ бары көмө-тирэх буолбуттара. Позывнойун толкуйдаан баран: «Чуприн дэнэр эбиппин» — диэбитэ. Чуприн диэн мин айбыт аҕам араспаанньата этэ.
Хаартыскаттан эрэ көрөр эһээтэ — ыраах Красноярскай кыраайга олорбута, омугунан долган этэ. Ол кэннэ, полигоҥҥа балтараа ыйдаах дьарыктаныыны ааһаат, Ростовка көппүттэрэ, байыаннай лааҕырга тиийбиттэрэ. Пятихатка диэн сиргэ аҕыйах хонукка сыппыттара. Алта ый курдук Запорожскай уобаласка Энергодар атомнай станциятын манаабыттара. Бастакы күннэригэр блиндажтарыгар оһохторо суох буолан, тоҥон сордоммуттара.
Айтал караулга турар уочарата наар түүн түбэһэрэ. Днепр өрүскэ табаарыстара илимнииллэрэ, карп диэн соботооҕор улахан балыгы хаптараллара, сорох ардыгар куобахтыыллара. Быһата, булчут уолаттар элбэхтэрэ, онон айылҕа бэрсэр кыылын-көтөрүн бултаан, астанан аһыыллара.
Кутуйахтар, кырыысалар наһаа элбэхтэр диирэ, атахтарын таҥастарын дэлби кэбийэн кэбиһэллэрэ үһү. Эриэн үөнэ, кыыла-сүөлэ элбэҕиттэн саллыбыта.
Уолум барыаҕыттан Үөһээ Бүлүүгэ 9 ый соҕотоҕун олоро сатаан, оскуолабар үлэлии сатаан баран, олох тулуйарбыттан ааһан, үөрэх дьылын түмүктээт, 2023 сыл бэс ыйыгар Дьокуускайга көһөн кэлбитим», — диэн ийэтэ кэпсиир.
Байыаннай дьайыы — үлэ2023 сыл бэс ыйын саҥатыгар, Чуприннааҕы байыаннай дьайыы буола турар сиригэр — Клещеевкаҕа инники кирбиигэ ыыппыттара. Итинтэн ыла буойуттары тохтоло суох “передоктан передокка” киллэрэн испиттэрэ. Сорох түгэҥҥэ ыйы-ыйдаан сибээстэн сүтэрэ. Ыалдьан, тымныйан өр эрэйдэммитэ, санчаас суох сиригэр инники кирбиигэ сыппыт буолан, этэ-сиинэ ыарыыны кытта өр охсуспута. Таҥаһа куруук инчэҕэй буолан, сөтөллөн, өр ыалдьыбыта.
«Нуучча уолун батыһыннара сылдьан, блиндаж тутарга үөрэппит эбит этэ. Саастаах дьоҥҥо: «Дьиэҕитигэр сыппакка, тоҕо кэллигит диэн кыыһырар этим», — диэбитэ. Кинилэри разведкаҕа ыытыам кэриэтэ — бэйэм барар этим диирэ. Биир-икки мүнүүтэ сынньанаат, окуопа хаһан, сиэрдийэ мастары соһон, блиндаж тутуутун ыарахан үлэтигэр умса түһэллэр.
«Байыаннай дьайыы диэн үлэ», — диирэ. Бары кыттыһан, туттар мал-сал, бензин, дизель ылыналлара. Уһуннук сытардыы, блиндажтарын олохтоохтук туттубуттара. Буойуттар бары даҕаны эйэлээх олоххо ылбыт билиилэрин, сатабылларын онно тиийэн туһаммыттара», — диэн салҕыы кэпсиир.
Иккитэ өлүү айаҕыттан куоппутаИйэтэ кэпсииринэн, Айтал харысхаллаах буолан иккитэ тыыннаах хаалбыт. Бастаан атаҕар эчэйиини ылар, Новотроицкое, Виноградово диэн сирдэргэ госпитальга эмтэнэр. Иккиһин, тохсунньу 19 күнүгэр 2-с батальон 4-с штурмовой рота байыастара буолан Крынки диэн сиргэ бараллар. Тохсунньу 20 күнүгэр төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэллэр, аттытыгар дрон эстэр.
Чуприн өйдөммүтэ, уҥа илиитин жгуттана сатыы олорор, ол сиртэн эрэй бөҕөнөн тахсар, бэйэтин дьонугар нэһиилэ тиийэр. Улахан оскуолак курдары киирэн, тахсыбыт уҥа илиитэ хас да сиринэн бытархай оскуолактаах буолан, тугу да билбэккэ, эрэйдиир. Атаҕар, моонньутугар бытархай оскуолактар элбэхтэрэ. Дрон бронежилетигэр түһэн, эстэригэр төлөппүөнэ умайан хаалар.
Ол курдук, төлөпүөнэ суох олордоҕуна “Якут” диэн позывнойдаах буойун бэйэтин ордук төлөпүөнүн биэрэр. Ити курдук, Херсонскай уобалас Крынки диэн сиригэр иккитэ төхтөрүйэн, бааһырыы ылар.
Чуприн Севастополь байыаннай госпиталыгар биир нэдиэлэ сытар, ол кэннэ Өлүөхүмэ улууһуттан төрүттээх “Боб” диэн позывнойдаах уолу кытта Чечняҕа Ханкала диэн сиргэ баар госпитальга байыаннай эшелонунан, поеһынан айанныыллар. Онно сыттаҕына, олунньу 1 күнүгэр бииргэ үөрэммит табаарыһа Вася Васильев көрсүһэ тиийэр.
«Оҕом: “Сүүрбэ биир күҥҥэ Пятигорскайга барыам, онтон чааспар тиийэн, байыаннай хаймыыһыйа ааһан баран, уоппуска көрдөөн көрүөм”, — диэн суруйбута. Олунньу 12 күнүгэр Пятигорскайга барар. Пятигорскайга сытар кэмигэр куорат устун Васятынаан күүлэйдииллэр, табаарыһа кинини сэргэхситэр.
Санаторийга сытан, сынньанан баран Москва куоракка поеһынан айанныыр. Онно тиийэн, нуучча эмээхситтэрэ бииллэригэр дылы тоҥхойон туран махтаммыттарын кэпсээбитэ. Киин сир дьоно байыаннай таҥастаах байыастарга олус болҕомтолоохтук сыһыаннаһалларын туһунан эппитэ», — диэн уола тугу кэпсээбитин эргитэ саныыр.
Күүттэриилээх 14 хонук…Чуприн дьиэтигэр биир сыл икки ый буолан баран уоппускатыгар кэлбитэ. Икки нэдиэлэ кыл түгэнэ элэҥнээт, төттөрү чааһыгар тиийэр. Уол барарыгар ийэтэ сиэлтэн харысхаллары, Ньыыкан мэтириэтин туттаран ыытар. Буойун анараа төннүөн иннинэ таҥаһын-сабын барытын хомунар, бырааттарыгар, балыстарыгар биэрэр таҥаһын тус-туһунан наардыыр, эдьиийигэр, күтүөтүгэр саҥа атах таҥастарын бэлэхтиир.
«Байыаннай дьайыыга сылдьыбыт киһи уйулҕата тосту уларыйарын ааҕан билэрим. Айталым бастаан кэлэн баран аанньа утуйбат этэ, үстүү чаас буола-буола, уһукта-уһукта, куһаҕаннык утуйара. Хаста да контузияламмыт буолан, улахан тыаһы-ууһу сөбүлээбэт этэ. Уйулҕата оннун буларыгар чугас дьоно күүс-көмө буолбуппут, элбэхтик кэпсэтэрбит, дөрүн-дөрүн бэйэтин санаатыттан «анараа олох» туһунан кэпсиирэ.
Кэпсээнин саҥата суох истэрим, илдьэ сылдьар ыар баттык буолбут санааларын таһаарарыгар баҕарарым. Ол эрээри, оҕом ол дойдуттан олох атын киһи буолан эргиллибитэ. Уолчааным барахсан олохтон сылайбыт, санаарҕаабыт, наһаа хомойбут, уота-күөһэ суох харахтарынан “бу сор-муҥ хаһан бүтэр” диэбиттии, көмө көрдүүрдүү, миигин чыпчылыйбакка көрөрө. Онуоха, мин санаатын аралдьыта сатыырым, барыта үчүгэй буоларыгар эрэл санааны угарым.
Оҕом илиитэ-атаҕа, этэ-сиинэ дэлби уолан, синньээн хаалбыттарыттан көрөн, олуһун соһуйбутум. Хайдах эрэ атын киһини имэрийэ олорор курдук сананарым. Ыарахан олоҕу олорбут кырдьаҕас киһи курдук кэпсэтэриттэн бастаан дьиксинэрим. Күллэҕинэ, сирэйин мыччыстаҕаһа элбэҕин көрөн атыҥырыырым. Утары, аттыбар, букатын мин оҕом буолбакка, туора киһи олорор курдуга. Иэдэһиттэн, оройуттан, кэтэҕиттэн сыллаан, чахчы төрөппүт оҕом буоларын билэрим.
Төһөлөөх эрэйи, сору-муҥу көрсүбүтүн биһиги хантан билиэхпитий… Хас да күн уу испэккэ эрэйдэммитин, сэбирдэх сиигин салаан хараҕа сырдыырын, элбэхтик аччыктаан сордоммутун, аттыгар араанньы буолан сытар табаарыстарын ыһыыларын-хаһыыларын харах уулаах кэпсиир буолара… Оҕом барахсан, төһөлөөх ыараханы тулуйан, сор бөҕөнү көрбүтүн бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ…», — диэн харааста саныыр.
Кэллэхпинэ, ыал буолуом…Чуприн төннүбэтин эрдэттэн билбит быһыылаах этэ. Ийэтин өйдөөн хаалаары, туораттан, тонолуппакка өр көрөн туран, оҕо эрдэҕинээҕи, оскуолатааҕы хаартыскаларын хос-хос көрө-көрө ийэтигэр кэпсэтиннэрэрэ — хайдах эрэ, эйэлээх олоххо тиһэх кэлиитэ буоларын билбитэ…
«Төннөр түүнүгэр утуйбакка, инникибитин былааннаабыппыт, байыаннай дьайыы бүттэҕинэ, дьиэтин ситэри өрөмүөннүөхтээҕин эппитэ.
«Барыта бүппүтүн кэннэ, кэлэн баран олохпун атыннык олоруом, ыал буолуом, массыына атыылаһыам», — диэбитэ. Эдьиийин, быраатын, балтын бүтэһигин сыллаабыта, миигин сыллаан баран, атаарарбын бобон кэбиспитэ уонна аҕыйах сээкэйдээх үрүсээгин сүгэн баран, сарсын төннөн кэлиэх киһи курдук туттан баран, ыксаабакка, аргыый аҕай ааны бүтэһиктээҕин сабан, тахсан барбыта.
Кини дьиэтиттэн тахсан барарыгар олох ыгылыйбатаҕым, наһаа холкутуттан буолуо дуу, эрэлим күүстээҕиттэн эбит дуу, ытаан аймамматаҕым. “Этэҥҥэ сылдьан, хайаан да эргиллэн кэлээр, биһиги эйигин күүтүөхпүт”, — эрэ диэбитим. Үрүҥ көмүс сыапка «Тулуй! Кыай! Ситис!» диэн суруктаах харысхалын түөһүгэр иилиммитэ, итинтэн ордук атын харысхаллары ылбатаҕа. Табаарыһыгар: “Ийэм күүстээх харысхал биэрдэ” — диэбит этэ.
Мин испэр уолум тыыннаах эргиллэн кэлиэ диэн күүскэ эрэнэрим, байыаннай дьайыы саамай ыарахан сиригэр сылдьыбыт киһи хайаан да тыыннаах кэлиэҕэ, өлүө-сүтүө суоҕа дии саныырым. Хаста да төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн, нэһиилэ тыыннаах хаалан баран, байыаннай дьайыыттан куота-саһа сатаабакка, анараа төттөрү төннүүтэ — хорсун быһыы. Ити курдук, оҕом уолаттарыгар, бойобуой доҕоторугар төннөр булгуруйбат күүстээх санааны ылыммыт этэ», — диир.
Дроннар көтө сылдьаллар, бүттүбүт…Бу курдук, Чуприн 2024 сыл бэс ыйын саҥатыгар байыаннай чааһыгар төннөр. От ыйын 9 күнүгэр бэйэтин дьонугар тиийэр. Бастакы батальон, 2-с ротаҕа түбэһэр, итиэннэ от ыйын 13 күнүгэр инники кирбиигэ ыарахан, бүтэһиктээх сорудаҕар барар.
Ийэтинээн от ыйын 26 күнүгэр видео сибээһинэн кэпсэтэллэр. Ол кэпсэтэ олорон үөһэ халлааны одуулаһа: “Дроннар көтө сылдьаллар, бүттүбүт…” – диэн өрүү буолар бэйэтинэн, олус холку көрүҥүнэн саҥарар. Үс-түөрт күнүнэн сибээскэ тахсыах буолар. Ол эрэн, ити кэпсэтии — тиһэхтэрэ буолар…
Киргил — өлүү-сүтүү бэлиэтэ2024 сыл, атырдьах ыйын 3 күнэ. Айталы кытта бииргэ сулууспалаабыт уол социальнай ситимигэр быраһаайдаспыт хаартыскатын таһаарар. Ону көрөн, Чуприн табаарыстара айманаллар, уолтан чуолкайдааһын кэннэ, куһаҕан сурах чахчыта чуолкайданар.
«Биһиэхэ төлөппүөнүнэн биллэрбиттэрэ, мин официальнай иһитиннэрии суох, онон итэҕэйбэппин, сымыйа буолуо диэбитим. Онтон арай атырдьах ыйын 5 күнүгэр сарсыарда биэс аҥаар саҕана дьиэбит сарайын туох эрэ тоҥсуйар тыаһыттан уһугуннубут. Тахсан көрбүппүт туох да суох, оннук икки чааһы быһа тоҥсуйда.
Үһүс тахсыыбытыгар сарайбыт кып-кыра хайаҕаһынан көтөр хараҕа көрдө, миигинниин оонньоһор курдук гынна, ол иһин мин кыыһырдым: “Биһиги эйиэхэ туох да куһаҕаны оҥорботохпут, Айыы көтөрө буоллаххына, кэлбит сириҥ диэки көтө тур!” — диэтим.
Онтон доҕоор, кып-кыра хайаҕастан аа-дьуо көтөр төбөтө көһүннэ, кынатын саратта уонна ойуур саҕатыгар көтө турда. Ол көтөрбүт кып-кыһыл төбөлөөх киргил буолан биэрдэ. Биһиги соһуйан, саҥата суох көрөн турдубут. Онно тута, өлүү-сүүтүү, абааһы көтөрө Айталбын биттэнэн кэлбит диэн сэрэйдим.
Ити көтөр кэлэн бараатын, бу уолум туһунан куһаҕан сонун кырдьык эбит диэн куттанным. Онтон аны, дьиктиргиэм быатыгар, илиибэр кэтэр үрүҥ көмүс чаһыым тохтоон хаалбыт этэ. Оҕом суох буолбут кэмин көрдөрөн, чаһыым тохтоотоҕо диэн санаа өйбөр охсуллан ааспыта» — хараҕын уутун соттор…
Ол дойдуга куһаҕан буоллахпына, түргэнник дойдубар аҕалаллара буоллар, онно хаалбатах киһи…Буойун Андреев Айтал Григорьевич — Чуприн 2024 сыл Харьковскай уобалас Волчанск диэн куоратыгар, атырдьах ыйын 3 күнүгэр, Ийэ дойдутун иннигэр ытык иэһин чиэстээхтик толоро сылдьан, кыргыһыы толоонугар дьоруойдуу охтон, сырдык тыына быстар…
«Оҕом барахсаны Крынки диэн сиргэ бииргэ сылдьыбыт бойобуой табаарыһа БОБ таһаарбыт уонна эвакуациялыыр дьоҥҥо туттарбыт. Боб уолбун бастакынан көрбүт буолан, өргө дылы итэҕэйбэккэ, табаарыһын аһыйан, ытаан бөҕө буолаахтаабыт этэ. Иккиэн тэҥҥэ сылдьан, иккитэ төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн, нэһиилэ тыыннаах хаалан, эрэй бөҕөнү эҥэрдэринэн тэлэн, убай-быраат курдук сылдьыбыттара. Билигин иккиэн анараа дойдуга көрсүһэн, өйөһө-убаһа сылдьан эрдэхтэрэ…
Оҕобун эвакуациялыыр дьон Ростовка баар муоргаҕа илдьэллэр диэн суруйбуттара. Айталым биирдэ эппитин саныы биэрдим: «Ол дойдуга куһаҕан буоллахпына, түргэнник дойдубар аҕалаллара буоллар, онно хаалбатах киһи…» — диэбитин, итиэннэ дойдутугар хайдах гынан түргэнник аҕалтарбыт киһи диэн толкуйдуу олордохпуна, сибээскэ Светлана Диодорова-Лаврентьева тахсан, хайдах-туох буоларбын сүбэлээбитэ.
Кини волонтёрдары кытта кэпсэтэн, уолум хаартыскатын ыыттарбыта, ханан-туох чэрдээҕин ыйыталаспыта, докумуоннарын ыыттарбыта. Ол түмүгэр, уһуннук күүттэрбэккэ, «Опознан, ближайщим бортом отправим» диэн сурук кэлбитэ. Москваҕа, Ростовка баар волонтёрдар күүстээх үлэлэлэрин түмүгэр оҕобун түргэнник булбуттара.
Уолум дойдутун уон хонугунан булбута… Бүттэхпит, биир киһи олоҕо маннык кылгастык, наһаа да абалаахтык түмүктэммитэ…», — диэн кыһыытын-абатын үллэстэр.
Ийэ дойдутун иннигэр тыынын толук уурбут баара-суоҕа 28 саастаах саха саллаата Айтал Андреев – Чуприн көмүс уҥуоҕун байыаннай сөмөлүөт 10 хонугунан, атырдьах ыйын 13 күнүгэр Саха сиригэр аҕалар. Икки хоннороот, Маҕан кылабыыһатыгар, анал байыаннай дьайыыга суох буолбут саллааттарга анаммыт сиргэ, чиэстээхтик кистэммитэ.
“Оҕом барахсан олоҕун бүтэһик хаартыскатыттан биһигини быраһаайдаһардыы чыпчылыйбакка көрөн туран хаалбыта… 83-с биригээдэ кэргэттэрин сибэккилэрэ тыыннаах тураллара. Сир түгэҕэр, уһун ууларыгар утуйа сытар анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын сытар сирдэрэ бэйэтэ туспа куорат курдуга. Саха сирин хорсун буойуттара, дьоруой уолаттара анараа дойдуга кааскаларын, бронежилеттэрин кэтэн, аптамааттарын сүгэн, сэптэрин-сэбиргэллэрин утары тутан, анал сорудахха бары биир киһи курдук баран иһэллэрин курдуга…
Айталым барахсан дьиэтин аанын аһан киирэрин, сэрэнэн кууһан туран сыллыырын, күлэ-үөрэ сонунун кэпсиирин, сыттаах духуутунан ыстарынарын, атаҕын таҥаһын инчэҕэй тирээпкэнэн сотторун, тииһин кичэллээхтик суунарын, сиэркилэ иннигэр бэйэтин көрүнэрин, “м-м-м” дии-дии мип-минньигэстик аһыырын санаатахпына, ол түгэннэри иккиһин эргитиэхпин, бириэмэни «тохтоо, төнүннэр» диэхпин баҕарабын.
Хомойуох иһин, Дьылҕа Хаан оҕобор кып-кылгас эрэ кэми бу орто дойдуга олороругар анаабыт. Ону этэн эрдэхтэрэ “Киһи барахсан бу дойдуга кэлэн барара да кэмнээх, олох олороро да болдьохтоох” диэн…”
Эдэркээн саллаат Чуприн барыбыт сүрэхпитигэр өрүү тыыннаах, хомпоруун хотой буолан күөх халлааҥҥа көтө сылдьан, чугас дьонун үөһэттэн көрө-истэ, араҥаччылыы, куһаҕантан көмүскүү сылдьыаҕа… Быдан дьылларга быраһаай, Хотой Айтал!
Ааптар Валентина Догоюсова,
хаартыскалар буойун дьиэ кэргэнин тус архыыбыттан туһанылыннылар
Учууталга хас биирдии оҕото күндү. Үөрэнэн бүппүттэрин, олоххо суолларын булбуттарын, эбээ-эһээ дэппиттэрин да кэннэ, кинилэри ахта-саныы, истэ-билэ сылдьаҕын. Кинилэр тустарынан үчүгэйи иһиттэххинэ — эн ол күн дьоллооххун, куһаҕаны иһиттэххинэ — хомойоҕун, хоргутаҕын. Үөрэнээччим, Айталым барахсан, айар-тутар сааһыгар сылдьан суох буолбутун дууһам олох ылыммат…
Балаҕан ыйын 1 күнэ учууталга, төрөппүккэ, Билии суолугар саҥа үктэнэр оҕоҕо саамай күүтүүлээх, саамай долгутуулаах күн буоллаҕа. Айтал ийэтинээн Марина Сергеевналыын 2002 сыллаахха сибэкки дьөрбөтө тутуурдаах Үөһээ Бүлүү начальнай оскуолатыгар үөрэнэ, анаммыт кылааһыгар бэрт сэмэйдик туттан киирэн кэлбиттэрэ.
Марина Сергеевналыын уруккуттан билсэр дьон быһыытынан эҕэрдэлэһэн, күө-дьаа кэпсэтэрбитин көрөн, Айтал аа-дьуо холкутуйбута уонна атын оҕолор курдук, паартаҕа миэстэтин булан олорбута. 28 чоҕулуччу көрбүт кырачааннарым бары да симик, ураты сылаас, сымнаҕас сыһыаҥҥа наадыйар курдуктара. Онон бастакы кылаастан саҕалаан алҕастарын бэйэлэрэ көрүнэн, ону туоратарга үлэлэһэллэригэр көмөлөһөн, санааларын сатаан этинэллэригэр болҕомтобун ууран, үлэбин саҕалаабытым.
Айтал үөрэҕи кэбэҕэстик ылынан, кыаҕа баарынан кылааска, оскуолаҕа ыытыллар тэрээһиннэргэ барытыгар кыттыһан, кылаастан кылааска тахсан истэҕин аайы бары өттүнэн арыллан, сайдан испитэ. Мэлдьи дьиэҕэ үлэтин толорон, бэриллибит нойосууһу үөрэтэн кэлэрэ. Наһаа сэбэр этэ. Хаһан да таҥаһа иһинэн-таһынан быган тахсыбат, тип-тап туттан сылдьара. Кылааһын оҕолоро уоллуун-кыыстыын олус убаастыыллара. Бэйэтэ ураты сымнаҕас майгытынан холобурга эрэ сылдьар үөрэнээччим этэ.
Оҕолорум барахсаттар үөрэххэ тардыһыыларынан, туохтан да иҥнэн турбат, кыаллары бэйэлэрин кыахтарынан оҥорон-тутан кэбиһэр ураты хаачыстыбалаахтара. Айылҕаҕа тахсыы ханнык баҕарар киһиэхэ ураты күүтүүлээх. Ол курдук кылааһынан күһүн, саас үөрэх бүтүүтэ айылҕаҕа тахсарбыт. Оҕолор төрөппүттэри, миигин, кулуупка курдук кэчигирэччи олордуталаан баран, араас сыанкалары куоталаһа-куоталаһа айан, артыыстаан көрдөрөллөрө, эгэ, ырыаны ордоруохтара дуо?
Сынньалаҥнарын олус үчүгэйдик тэрийэллэрэ. Иллээхтэриттэн, бэйэ-бэйэлэригэр болҕомтолоохторуттан төрөппүттэрэ үөрэллэрэ. Тыҥааһыннаах күрэхтэргэ, бибилэтиэкэлэргэ, музейдарга, оскуола, улуус ыытар бары тэрээһиннэригэр, субуотунньуктарга саамай көхтөөхтөр, өрүү миэстэлэһээччилэр биһиги буоларбыт.
Маны таһынан, үөрэнээччи докумуона, сирэйэ диэн өйдөбүлүнэн Операция «Дневник» диэн оскуола үрдүнэн бэрэбиэркэ сыл бүтүүтэ ыытыллара. Айтал киэнэ куруук хахтаах, ыраас буолара. Олус тупсаҕай буочардааҕа. Бары да оннук толорор буолан, куруук бириистээх миэстэҕэ тиксэрбит. Кыайыы 60 сылыгар «Сут дьыл» диэн тиэмэ түбэспитин инсценировкалаан көрдөрбүппүт. Оҕолор: «Киинэҕэ көстөр курдук дьиҥнээх баҕайытык көрдөрдүбүт», — диэн бэйэлэрэ астынан түмүк оҥорбуттара.
Айтал оҕо сааһыттан ураты сырдык санаалааҕа, бэриниилээх доҕор, табаарыс этэ. Уопсай дьыала туһугар дууһатынан ыалдьара, киниэхэ сорудах бэрилиннэ да, бириэмэтигэр толороро уонна оҥоһуга да, толоруута да хаачыстыба буолара. Ол курдук, «Смотр песни и строя» иккис кылаастан кыайыыга сыал-сорук туруорунан дьарыктаммыттара. Иккис миэстэни ылаллара уонна «төрдүс кылааска хайаан да бастыахпыт» диэн эрэллээхтэрэ.
Хамандыыр, биллэн турар, Айтал этэ. Учуутала суох бэйэлэрэ бэлэмнэнэн, сыалларын ситэн, бастаабыттара. Үчүгэйгэ тардыһыы, сыал хайдахтаах киһини кынаттыырын, эттэринэн-хааннарынан билбит үөрүүлэрин, мин билигин да кыайан тылбынан тиэрдэр кыаҕым суох. Айтал тапталга угуттанан улааппыта. Ийэтин кытта истиҥ сыһыаннаахтара. Марина Сергеевна төрөппүт, ийэ, учуутал быһыытынан дэгиттэр үчүгэйэ.
Алын сүһүөҕү 25 буолан бүтэрбиттэрэ. Вера, Айсен куоракка көспүттэрэ, онтон Софронов Димабыт, кылааспыт туйгун үөрэнээччитэ, ыарахан ыарыыга биир чиэппэр эрэ курдук ыалдьан, олохтон барбыта. Бу кутурҕан хас биирдии оҕо өйүгэр-санаатыгар умнуллубаттык хаалбыта. Бэйэ икки ардыгар болҕомтолоох сыһыан наадатын өйдөөбүттэрэ. Оннук санаа олох устун аргыс буолан, уолаттар улаатан да баран, бу олоххо бэйэ-бэйэни өйөһүү, өйдөһүү улахан суолталааҕын өйдөөтөхтөрө…
Ийэ дойдуга тыҥааһыннаах күннэр үүммүттэригэр Айтал туора турбакка, саа-саадах тутан, анал байыаннай дьайыыга бастакы хомуурга хабыллан, кырыктаах кыргыһыы хонуутугар дьоруойдуу охтон сырдык тыына быһынна. «Мужество» уордьан кавалера. Хорсун үөрэнээччибит, бииргэ үөрэммит доҕорбут туһунан, эдэр ыччаттары патриотическай тыыҥҥа иитиигэ анаан, тыыннаахпыт тухары кэпсиэхпит, аатын үйэтитиэхпит.
Маҥнайгы учуутала Мария Тимофеевна Александрова
Итинник тапталга, бүөбэйгэ биир эмит учуутал оҕото тиксэр…Маннык сайдыылаах үйэҕэ олорон, эдэркээн оҕолор анал байыаннай дьайыыга баран, кыа хааннарын тоҕон, саҥа олох олорон иһэн, күн сириттэн күрэниэхтэрэ диэн өйгө да суоҕа…
2006 сыллаахха саҥа бэһис кылааһы ылбытым. Миигин сэргэ өссө икки бэһис арыллыбыта. Айтал мин кылааспар киирбитэ. Хатыҥыр, кыракый уҥуохтаах, барыта харах буолбут, хара дьүһүннээх уолчаан мичээрдээн тииһэ кэчигирээн турара бу баарга дылы.
Үөрэнэрин тухары кылаас иһигэр улахан саҥата-иҥэтэ суох, көстө-биллэ сатаабат, чуумпу майгылаах буолааччы. Ол эрээри, куруук күлэ сылдьар харахтаах диэн өйдөбүл хаалбыт. Үөрэҕэр орто үөрэнээччи сиэринэн үөрэммитэ. Мин бэрэдимиэппэр — нуучча тылыгар ыарырҕатар этэ. Черчение учуутала Федора Гаврильевна Айтал тарбаҕар талааннааҕын таба көрөн, элбэхтик эрчийбитэ, араас таһымнаах олимпиадаларга ситиһиилээхтик бэлэмнээн кытыннарбыта.
Айтал — эрэллээх доҕор этэ. Кини биир дьиэҕэ олорор доҕоро Игорёк, төһө даҕаны параллельнай “В” кылааска үөрэммитин иһин, бэһис кылаастан ыла биһиги кылаас уопсай доҕоро буолбута. Туох баар бырааһынньыкпытыгар, тимуровскай үлэбитигэр биһигини кытары сылдьыһааччы.
Уопсайынан, уолаттарым бары да бэйэ-бэйэлэрин кытары наһаа тапсан доҕордоспуттара, Айталлыын бүтэһик күнүгэр дылы сибээстэрин быспатахтара. Уруоктарга чуумпутун иһин, арааһа, доҕотторун кытары сүрдээх саҥалаах, дьээбэлээх, сытыы быһыылаах этэ. Ол эмиэ хараҕар көстөөччү.
Айтал ийэтэ, Марина Сергеевна, кылаас биир көхтөөх, бастыҥ төрөппүтэ этэ. Уоллаах кыыһыгар наһаа кыһаллан, кылаас бары тэрээһинигэр кыттарын ааһан, тэрийээччи, ыытааччы, көх-нэм буолар төрөппүт этэ. Кини дьээбэтэ-хообото киирэн, саҥаран-иҥэрэн барарыттан, оҕолору кытары оҕо буоларыттан Айтал кыбыстара эбитэ дуу, эбэтэр учуутал оҕото буоларыттан хайдах эрэ сананара эбитэ дуу, ийэтигэр: “Итини ыытыма, оннук гыныма”- диир эбит.
Марина Сергеевнаттан ону кэлин истэбин. Ону аахсыбакка, ийэ барахсан куруук оҕолорун аттыгар сылдьан, бэйэтэ эмиэ кылаас салайааччыта, учуутал бүппэт үлэтиттэн соло булан, өйөөбүт-убаабыт эбит диэн билигин сыаналыыгын. Итинник тапталга, бүөбэйгэ, хомойуох иһин, биир эмит учуутал оҕото тиксэр…
Учууталга хас биирдии үөрэппит оҕото чугас, күндү. Айтал эмискэ суох буолбута миэхэ сүрдээх ыарыылаахтык иһиллибитэ. Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат! Биһиги Айталбыт сүрэхпитигэр өрүү тыыннаах.
Айтал 5-11 кылаастарга кылааһын салайааччыта Антонина Гаврильевна Хобусарова
Доҕорбун билигин олус суохтуубун, наһаа ахтабын…2002 сыллаахха мин Айталлыын 1 “А” кылааска үөрэнэ киирбиппит. Бастакы учууталбыт Мария Тимофеевна Александрова этэ. Аан бастаан көрөн баран Айталы хатыҥыр, хара дьүһүннээх уол диэн өйдөөн хаалбыппын.
Биирдэ үөрэнэн бүтэн дьиэлээри гардеробтан дублёнкабын булбатым. Ол саҕана хара, ыарахан дублёнка сон муода этэ. Гардеробка биир эрэ сон хаалбыт, кэтээри гыммытым миэхэ кыра буолан биэрдэ, көрбүтүм “А” диэн маҥан сабынан тигиллибит буукубалаах. Хайыахпыный, ол сону кэтэн дьиэлээбитим. Дьоммуттан куттанан, ити туһунан букатын кэпсээбэтэҕим.
Сарсыныгар үөрэнэ кэлэн баран бэйэм дублёнкабын көрдүү сырыттахпына, Айтал киирэн кэллэ. Арай өйдөөн көрбүтүм улахан баҕайы дублёнкалаах. Утары сүүрэн тиийэн, бэйэм кэтэн кэлбиппин көрдөрдүм уонна ыйыттым: «Бу эйиэнэ дуо?» — диэн. Онуоха киһим “тиис да тиис буолла” уонна хараҕа сүтэн хаалыар дылы дэлби күллэ. Дьэ, ол кэмтэн ыла Айтал миэхэ чугас доҕорум буолта.
Учууталбыт Мария Тимофеевна биһигини биир паартаҕа олордубат этэ. Бииргэ олордохпутуна, сүгүн үөрэммэт этибит, ол иһин учууталбытыттан мөҕүллээччибит.
Айтал оҕо эрдэҕиттэн өйдөөх буолааччы. Куруук кинини кытта куоталаһан тахсааччыбын. Мүнүүтэҕэ ааҕара, дьыктаан суруйара миигиттэн үчүгэйэ, ол эрэн, атын оҕолор курдук, бэйэтэ куоталаһа сатаабата. Миигин куруук өйөөн, быһааран, ыйан-кэрдэн биэрээччи. Ол курдук тутуспутунан иккиэн оскуоланы тэҥҥэ бүтэрбиппит.
Устудьуоннуу барарбар ийэм миэхэ: “Алдан медколледжыгар туттарса бараҕын” — диэбитэ. Ол кэмҥэ бэйэм толкуйбунан буолбакка, ийэм “ханна бар” диэбитинэн сылдьарым. Ийэм этэрин истээт, тута Айталга эппитим.
Киһим: «Мин эмиэ онно барыам, иккиэн барыахха» — диэбитигэр мин үөрүү бөҕө буолбутум. Ол курдук, 2013 сыллаахха иккиэн Алдан куоракка устудьуоннуу барбыппыт. Онно тиийэн баран олох сөбүлээбэтэхпит уонна аармыйаҕа барарга санаммыппыт.
Сүбэлэһэн баран иккиэн байаҥкамаакка тиийбиппит. Медосмотры ааһа сырыттахпытына Айталы «не годен» диэн баран сыыйан кэбиспиттэрэ, онтон миигин ыыппыттара. Өр буолбатаҕа, аҕыйах ыйынан Айтал аармыйаҕа барбыта. Дьэ, ити курдук, бэйэ-бэйэбитин өйөһөн, өйдөһөн, күлэн-үөрэн, дьээбэлэһэн сылдьыбыт сырыыларбыт элбэхтэр этэ. Доҕорбун Айталы билигин олус суохтуубун, наһаа ахтабын…
Айтал чугас доҕоро Вася Васильев
Кини курдук доҕордоно сылдьыбыппар дьылҕабар махтанабынОлохпор доҕор тапталын, табаарыс диэн кимин биллэрбит герой атаһым Айтал Андреев туһунан ахтыым. Айтал биһикки киһини билиэхпититтэн доҕордуу этибит. Ол курдук, Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик нэһилиэгэр кып-кыра эрдэхпититтэн наар бииргэ оонньоон-көрүлээн, онтон балыктаан, кустаан улааппыппыт, барытыгар бииргэ сылдьарбыт.
Оҕо эрдэхпитинэ дэриэбинэбит күөллэрин уутун түһэрбиттэрэ, дьэ биһиги Айталлыын ол хорууларын кэрийэн, туулуур этибит. Төһө да сааспытынан кыра буолларбыт, санаабытыгар, дьоммутугар балык бөҕө аҕалааччыбыт. Бэл, эбээлэрбит аах: “Баһаалыста, балыктаан бүтүҥ” — диэн этиэхтэригэр дылы бултуйарбыт.
Аны саас буолан, кус кэллэ да, чааххаан иитэрбит. Ити курдук. булка иккиэн бииргэ сыстан, бараах бөҕө ылааччыбыт. Ол быыһыгар иккиэн оҕо-оҕо курдук мэниктээн да ыларбыт, араас бырыкааһы да оҥорорбут. Онтон биир түгэни ахтан ааһыым.
Айтал эбээлээҕэр курууссалаах буолааччылар. Биһиги наар онтон сотору-сотору сымыыт ылан, уокка буһаран сиэччибит. Арай биир күн идэбитинэн сымыыт ыла киирдибит. Мин ылааччы буоллум, Айтал куурусса үүрээччи буолла. Онтон дьэ сымыыппытын этэҥҥэ ылан тахсан истэхпитинэ, биир куурусса сүүрэн кэллэ. Биһиги соһуйбут омуммутугар ол муҥнааҕы атырдьаҕынан курдары быраҕан өлөрөн кэбистибит. Дьэ онтон, дьоммутуттан мөҕүллэрбититтэн куттанан, били кууруссабытын хотон үрдүгэр таһааран көмөн кэбиспиппит.
Арааһа, дьоммут ол мучумааммытын баччааҥҥа диэри билбэттэрэ буолуо. Оччолорго дьоммут “куурусса сүттэ” диэн ыйыппыттарыгар, биһиги “билбэппит” диэн таһы-быһа тугу да көрбөтөх-истибэтэх буоллахпыт дии. Өссө: “Таска тахсан барбыта буолуо, көрдүөххэ” — диэн көрдөһөн эҥин турардаахпыт.
Онтон арыый улаатан баран, 6-7-с кылаастарга сырыттахпытына, миэхэ эһэм саа бэлэхтээтэ. Айтал биһикки улахан дьон курдук иккиэн хонукка кустуу барар буоллубут. Ол сылдьан биирдэ Ардьалыыр диэн улахан Эбэҕэ тиийэн, дьон тыытын ылан уҥуор туораатыбыт.
Дьэ, уонна халлаан хараҥарыыта кус маныы олордохпутуна, кэннибитигэр эһэ дуу, туох дуу сүрдээх улаханнык хаһыытаан тоҕо барбытыгар, биһиги тыыбытыгар олорон дьиэбитигэр биирдэ баар буола түстүбүт. Ол куотан иһэн саабытын олох бырахпаппыт, атастаһа-атастаһа тутан, син дьиэбитигэр аҕалбыппыт.
Саабытын сүтэрдэхпитинэ дьоммут кыыһыраллара саарбахтаммат буоллаҕа, онон мөҕүллүбэт туһугар кыһаннахпыт. Ити курдук, доҕорум биһикки көрүдьүөспүт, буруйбут-сэмэбит элбэх этэ.
Сайын аайы эдьиийдэрбитин кытта ыаллаах оонньоон, ардыгар аһара дьээбэлэтэлээн, кыыһырдан, бурайсан да ыларбыт. Ол кэннэ утарыта көрсөн олорон ытаһар да түгэннэрбит бааллара. Айтал убайа Дмитрий, биһиги бэйэбит ааттыырбытынан Мииккэ, улааппыппыт кэннэ велик оҥорон биэрбитэ. Кини биһигини бииргэ илдьэ сылдьан улахан уолаттары кытта футболлатааччы. Бу барыта соторутааҕыта эрэ ааспыт курдук…
Доҕорум бэйэтин олоҕун толук ууран туран анал байыаннай дьайыыга геройдуу охтубутун өрүүтүн да оҕолорбор, билэр дьоммор киэн тутта кэпсии, билиһиннэрэ туруом. Айтал курдук доҕор, мин олохпор кылгас кэмҥэ кэлэн аастар, бэйэтин хаһан да куһаҕан өттүттэн көрдөрбөтөҕө. Наар үөрэ-көтө сылдьара. Оҕо сааспыттан бииргэ улааппыт чугас доҕорбун өрүү ахта-саныы, кини курдук доҕордоно сылдьыбыппар дьылҕабар махтана сылдьыам.
Доҕорум өрүү сүрэхпэр тыыннаххын.
Айтал оҕо сааһын доҕоро Женя Ксенофонтов
Саныыбыт, суохтуубут, ахтабыт…
Мин Айталы оҕо эрдэхпиттэн билэбин. Бэһис кылааска араас оскуолаттан түмсэн, Үөһээ Бүлүүтээҕи Исиидэр Бараахап аатынан 1-кы № — дээх орто оскуола үөрэнээччилэрэ буолбуппут. Ол кэмтэн ыла Айталы кытта чугас доҕордоспуппут.
Нуучча тылын учуутала Антонина Гаврильевна Хобусарова сэттэ сылы быһа биһиэхэ кылаас салайааччытынан сылдьыбыта. Кылааспыт олус иллээх, оскуола олоҕор көхтөөх, наһаа түмсүүлээх этэ. Оскуолабытыгар араас күрэхтэргэ, кэнсиэртэргэ бары кыттар этибит. Айтал ийэтэ Марина Сергеевна саха тылын учууталынан үлэлээбитэ. Кылаас олоҕор тэҥҥэ кыттара, көмөлөһөрө.
Айтал сэмэй, эрэллээх табаарыһым, киhи эрэнэр киhитэ этэ. Туохха барытыгар дьоҕурдааҕа. Сиргэ кылааhынан походтуу, сынньана барарбытыгар улахан киһи курдук буолааччы. Оскуола саҕана контр-страйк күрэҕэр элбэхтэ кыттыбыппыт. Кылааhынньыктар диэн бэйэбит хамаандалаах буолааччыбыт. Хамандыыр Айтал этэ, тоҕо диэтэр, барыбытыттан ордук үчүгэйдик оонньуур этэ. Айтал бэйэтэ да ол оонньуу күрэхтэрин тэрийбиттээҕэ, билигин саныырга олус үчүгэй кэмнэр.
Оскуолабытын ситиһиилээхтик бүтэрэн, бары сиэттиспитинэн олох киэҥ аартыгар үктэммиппит, үөрэх туттарса барбыппыт. Айтал аармыйаҕа эрэллээхтик сулууспалаан кэлбитэ, үөрэҕин этэҥҥэ бүтэрбитэ. Кини араас үлэҕэ үлэлээбитэ, үлэттэн саллыбата, толлубата.
Айти-паарка тэрилтэтин ордук сөбүлүүрэ. Бэйэтин идэтин, үлэтин бэркэ баhылаабыта. Өрөбүл күннэргэ көрсөн наар ону-маны сэhэргэhээччибит, ол онно элбэхтэ этээччи: “Үлэбин астынабын”- диэн.
Айтал олус асчыт этэ. Ыалдьыттыы кэллэхпинэ, эбэhээт борщ буһаран тоһуйааччы. Чахчы бэрт минньигэс миин буолара. Айтал мин устудьуоннуур, үлэлиир да кэммэр саамай эрэнэр табаарыһым этэ. Ханнык баҕар боппуруоска сүбэ-ама буолара. Иллэҥ кэмнэрбитин элбэхтэ тэҥҥэ атаарааччыбыт.
Дойдубутугар ыарахан кэм буолбутугар биһиги Айталбыт быстах хомуурга хабыллан барбыта. Анал байыаннай дьайыыга сылдьан эбэhээт сибээскэ тахсан билсэрэ. Хаһан да муҥатыйбат, куттаммат этэ. Мин табаарыспынан киэн туттабын, холобур оҥостобун. Биһиги Айталбытын хаһан да умнубаппыт, куруук саныыбыт, суохтуубут, ахтабыт.
Чугас табаарыһа Тимофей Каташев
Кини бу орто дойдуга суох буолбутун кыайан ылыммаппынАтырдьах ыйын 4 күнүгэр сарсыарда “Айтал куһаҕан буолла” диэн сураҕы истээт, ити күнтэн ыла олох ыараханын бэйэм эппинэн, дууһабынан билбитим. Сымыйа диэммин ылымматым, итэҕэйбэтим эрээри, бииргэ сылдьыспыт уола, биир дойдулаахпыт, төлөпүөнүгэр Айталы кытары түспүт хаартыскатын таһаарбытын көрдүм. Хайдах да сымыйа буолбат эбит диэммин биллим эрээри, санаабар, син биир эрэнэ хааллым.
Ол бириэмэҕэ бастакы санаабыт санаам: “Айтал ийэтэ Марина Сергеевна, бииргэ төрөөбүт эдьиийэ билэллэрэ буолуо дуо?”- диэн… Сүрэх тулуйбат ыарыытын ылыммыттарын санаатым. “Кини курдук кыраһыабай мөссүөннээх, сырдык санаалаах, элэккэй, хаарыан эдэр уол олоҕо тоҕо быстыбытай, тоҕо?!” — диэн боппуруос санаабыттан олох арахпата, үүйэ-хаайа туппута.
Айтал туһунан өйдөбүлүм 2012 сылтан саҕаланар. Кинини бииргэ төрөөбүт эдьиийин нөҥүө билбитим. Ол бириэмэҕэ Дайааналыын саҥа үчүгэйдик билсэн, доҕордоһо сылдьар кэммит этэ. Алдан куорат медицинскэй колледжын уопсайыгар бииргэ олорор этибит. Онтон ыла Дайаана Айтал диэн бииргэ төрөөбүт бырааттааҕын биллим. Бастаан билэн баран олус соһуйбутум “майгыннаспаттар эбит” дии санаабытым.
2013 сылга уолбут биһигини кытта Алдаҥҥа барар буолла. Мин ынырыгын долгуйдум, кинини эппиэтинэскэ ылынным. Дайаананы балтым курдук көрбүт буолан, эдьиий буоларым быһыытынан, Айталтан ыйыппакка да быһааран кэбистибит. Ол бириэмэҕэ Айтал соҕотох буолбатах, кинини кытары уопсай доҕорбут барсан иһэрэ. Сиэттиспитинэн иккиэн үөрэнэ барабыт диэн быһаарыммыттар. Чэ, уонна ол күнтэн ыла Дайааналыын бырааттарбытын көрө-истэ, харайа сылдьар буоллубут.
Ыаллар курдук сарсыардаттан уһугуннаран, ас астаан, үөрэхтэригэр атаарбат эрэ этибит. Киэһээҥҥи аһылыгы булгуччу астаан көрсөрбүт. Куруутун отчуот, манабыл этэ, эдэркээн оҕолору. Аны уолаттарбытын кыыс бөҕө ымсыыра көрөрө, кэлэн ыйыталлара, кэннилэриттэн сибигинэйэллэрэ, ол аайы Дайааналыын мин «бырааттарбытын тыытымаҥ, көрүмэҥ» диибит.
Ардыгар улахан куурус уолаттарыттан кытта көмүскэһиэх курдук этибит. Сороҕор ньиэрбинэйдээн: «Омуннуран, аһары өрө бараҕыт» — диэччилэр. Ол курдук, бириэмэ түргэник ааһан, призыв кэмэ буолла. Уолаттарбыт бэбиэскэ туттулар. Биирбит сулууспалыы барда, Айталбыт ыйааһына тиийбэт буолан, ситэри көрдөрүнэр диэн буолла.
Саас уолбут аармыйаҕа сулууспалыы барбыта. Дьылҕа суолбутун араарбытын да үрдүтүнэн, билсэ сылдьарбыт, төлөпүөн нөҥүө суруйсарбыт. Куоракка биир дойдулаахтар көрсөр этибит. Элбэх үөрүүлээх бириэмэни бииргэ атаарбыппыт.
Айтал диэтэхтэринэ “олус үчүгэй доҕор” диэн өйбөр кэлэр (барыгытыгар кини курдук доҕору баҕарыам этэ). Куруутун үөрэ-көтө, чэпчэкитик сылдьааччы, “юмор” диэни билэр уол оҕото этэ. Кими да хомолто ортотугар хаалларааччыта суох. Күллэрэр диэни билэр этэ. Дьээбэтэ киирдэҕинэ, хараҕа уоттанара. Аны майгыта сымнаҕаһа!
Кыыһы кытары сыһыан хайдах буолуохтааҕын, таптал диэни олус үчүгэйдик билэрэ. Аны оҕолору наһаа сөбүлүүрэ. Племянниктарын таптыыр аҕай этэ, куруутун кэһии тутуурдаах буолара. Кинини кытары киһи холкутуйара. «Айтал баар, Айтал быыһаарыа» диэн буолара. Аны “харизма” бөҕө, кыыс ымсыырар уола этэ. Кини туһунан «завидный жених» диэтэххэ — сыыспаккын.
Ол эрэн, бэйэтин билиммит буолбатах этэ. Олус боростуой майгылааҕа, кими да үөһэттэн көрөөччүтэ суоҕа. Ол эрээри, наһаа кыбыстанньаҥ, киһи кинини дьээбэлиэн эрэ баҕарааччы этэ.
Бу олохпор алҕас да киниттэн куһаҕан тылы истибэтэҕим, дьону саҥарбытын отой билбэппин. Кини курдук ыраас, мааны эр киһини көрсө иликпин. Таҥаһын ынырыгын көрүнэрэ, харыстаан кэтэрэ. Ол кэппит сорох таҥаһа билигин да баар миэхэ. Кини эппит тыла биир, киһини эрэннэрэр, итэҕэтиилээх буолара. Куораттааҥы дьиэтин бэйэтэ өрөмүөннээн, илиитинэн тутан-хабан оҥостон, киһини сөхтөрбүтэ. Үлэһит оҕо этэ. “Үлэтэ суох сылдьар” диэни хаһан да истибэтэҕим, наар хамсана сылдьар буолара.
Арай соһуччу билбитим киһим анал байыаннай дьайыыга барбыт диэн буолла, ону да Дайаана этэн, бэйэтиттэн буолбатах. Итинник да кутталлаах бириэмэҕэ кини улахан айманыыта, айдаана суох ылла да, барбыта… Кини курдук сымнаҕас эрээри, кытаанах майгылаах, күүстээх санаалаах, биир эппит тыллаах киһини олохпор чахчы көрсө иликпин.
Айтал миэхэ бастакы доҕорум буолан атаарбытым. Кини миигин куһаҕантан наһаа харыстыыра. Куһаҕаны хаһан да кэпсээччитэ суоҕа. “Хайдаххыный” диэн ыйыттахха куруук “үчүгэй” эрэ диэччи. Олох аччыктаабатах, тоҥмотох буолааччы. Элбэҕи кистиирин сэрэйэрим. Дьиҥнээҕи кэпсиэ суоҕа диэн билэр буоламмын, улаханнык ыйытааччым суох. Аҕыйах бириэмэҕэ госпитальга сытыарар, хаалларар баҕаттан иҥин араастаан көрдөһө сатаабытым «маннык артыыстаа, маннык албыннаа» диэммин. Киһим олох чиэһинэйэ бэрт этэ, көннөрү күлэрэ эрэ, «оннук буолбат» диэччи.
Доҕорум кылгас эрээри чаҕылхай олоҕу олордо. Олоҕор элбэх ситиһиилээх, элбэх доҕоттордоох-атастардаах, кинини бары таптыыллар, холобур оҥостоллор. Дойдубутун бу ыарахан кэмҥэ көмүскээн, бииргэ сылдьыбыт уолаттарын харыстаан, бэйэтин аатын-суолун түһэн биэрбэтэ.
Айтал миигин кытары куруутун баар, кини бу орто дойдуга суох буолбутун кыайан ылыммаппын, куһаҕан сонуну истибит күммүттэн кини мин сүрэхпэр-өйбөр сүппэттии хатанна…
Чугас доҕоро, дьүөгэтэ Надя Егорова
Наар аттыбар илдьэ сылдьа сатыыр этим. Ол эрээри, илиибиттэн мүччү тутан кэбистим…Дьиҥнээх доҕор диэни биллэрбит киһим миэхэ Айтал буолар. Оҕо сылдьыбыт мүччүргэннээх сырыыларбытын киһи ааҕан да сиппэт. Ону саныыр буоллахха, биһиги Айталлыын кыра эрдэхпититтэн бииргэ оонньоон-көрүлээн улааппыппыт. Ыаллыы олорор буоламмыт, сарсыарда уһуктаат, «оонньуу тахсаҕын дуо?» диэбитинэн Айталга ойон тахсааччыбын.
Ол курдук, сайынын дойдубутугар халлаан хараҥарыар диэри сөтүөлээччибит, эбэҕэ тэҥҥэ балыктаан күммүтүн бииргэ атаарааччыбыт. Ийэлэрбит биһиги баҕа санааларбытын толороннор, көмпүүтэр атыыласпыттарын кэннэ, түүннэри-күнүстэри оонньоон аралдьыйааччыбыт. Доҕорбун кытта наар “counter-strike” оонньооччубут. Ол оонньуурбут киһини толкуйдуурга, хотторууну ылынарга үөрэтэр эбит дии санаатым.
Айтал кыра эрдэҕиттэн олус ыраас буолааччы, барытын хомунан, ыраастык тутта-хапта сылдьара. Табаарыһым 9-с кылаас кэннэ үөрэххэ барбытыгар олуһун диэн соҕотохсуйбутум. Онтон 10 кылааска төттөрү кэлбитигэр мин саҕа дьоллоох киһи суоҕа. Хата, бииргэ үөрэнэ барар буоллубут диэн үөрүү улахана миэхэ буолбута. Онтон киһим үөрэҕин бүтэрэн баран: “Алдаҥҥа медбрат үөрэҕэр барабын” — диэбитэ, оннук курдук тэйсэн ылбыппыт. Ол да буоллар, син биир сибээспитин тутарбыт.
Ол кэннэ “аармыйаҕа ыҥырдылар” диэн биллэрбитэ. Сулууспалаан кэлэн баран “полиция үөрэҕэр киирдим” диэн үөрдүбүтэ. Атырдьах ыйыгар мин Дьокуускайга үөрэхпэр кэлэрбэр хос куортамнаан олороро, уопсайга киириэхпэр дылы киниэхэ олорбутум. Нэдиэлэ курдук бииргэ олорбуппут, онтон уопсайбар киирбитим. Ол тухары кини хаһан даҕаны, туохха даҕаны аккаастыырын өйдөөбөппүн.
Биһиги тэҥҥэ кыыстаныахпыт диэн былааннаах этибит, бииргэ күүлэйдээн, ыал буоллахпытына дьиэ кэргэнинэн билсэр баҕалаах этибит. Онтон сыл-хонук ааһан, мин ыал буолбутум, Айталым дьиэ туттарбар кэлэн көмөлөспүтэ. Табаарыһым түүннэри үлэлээбит этэ, ол да буоллар, кэлэр күнүгэр сылайдым да диэбэккэ, миэхэ дьиэбэр кэлэн күүс-көмө буолбута. Ол курдук, улаатарбытыгар биһиги доҕордоһуубут элбэххэ үөрэттэ дии саныыбын. Кыра кыһалҕаны улахаҥҥа уурбакка, иннибит диэки баран иһэрбитигэр улахан оруолу оонньообута.
Уоппускаҕа дойдутугар кэлбитигэр, табаарыспын сылдьыбыт сырыытын умуннара сатаан, онон-манан аралдьытаары, массыына атыылаан саҕалаабыппыт. Этэҥҥэ баран испиппит, спортсаалаҕа баран дьарыктанан да көрбүппүт. Наар аттыбар илдьэ сылдьа сатыыр этим. Ол эрээри, илиибиттэн мүччү тутан кэбистим…
Доҕорбун Айталы олуһун диэн суохтуубун, ахтабын, күн аайы эрийиэхпин, суруйуохпун, сонуммун үллэстиэхпин, кэпсэтиэхпин баҕарабын. Доҕорум олорботох олоҕун салгыы олоруохпут. Куруутун аттыбар сылдьар курдук саныаҕым…
Доҕоро Игорь Сергеев 83-с биригээдэ байыастарын, бойобуой доҕотторун ахтыылара Быдан дьылларга быраһаай, бойобуой доҕорбут…Мин Айталы кытта балаҕан ыйын 30 күнүгэр 2022 сыллаахха “Кыайыы 50 сыла” спорт дыбарыаһыгар тэриллибит быстах хомуур пуунугар көрсөн билсибитим, онно сэттиэ этибит. Бары бииргэ сылдьыахпыт дэһиспиппит да, Уссурийскайга тиийбиппитигэр араартаан кэбиспиттэрэ.
Быйыл сайын кинини бүтэһигин көрбүтүм. Кини “передокка” баран иһэрэ, онтон биһиги ас илдьэн испиппит, хардары-таары аасыһан хаалбыппыт, үчүгэйдик тохтоон кэпсэппэтэхпит даҕаны.
Айтал наһаа ыраас уол этэ. Уссурийскайга казармаҕа олорон эрэн сытар сирин ыраастаан, сууйан-сотон тахсара.
Кини территорията ып-ыраас буолара. Байыаннай үөрэхпитигэр бадарааҥҥа сыылларбыт, биһиги таҥаспыт барыта бадараан, онтон киниэнэ ып-ыраас буолара, олуһун сөҕөрбүт.
Кир киниттэн бэйэтэ тэйэр курдуга. Таҥаһын наар тэбэнэ, ыраастана сылдьааччы. Таҥара үчүгэй дьону эрдэ ылар дииллэр, оннук курдук Айталбытын эрдэ илдьэ бараахтаата…
Хаҥалас улууһуттан төрүттээх анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕа Алексей Андреевич Федотов
Атаахтатан “Чупа” диэн ааттыырбыт…Биһиги 8-с рота 3-с батальон уолаттара 2022 сылга байыаннай дьайыы буола турар сиригэр бииргэ барбыппыт, ити сыл күһүнүгэр быстах хомуурга хапсыбыппыт. Манна “Чуприн” диэн позывнойдаах эдэркээн, сэмэй, хорсун санаалаах уоллуун билсиспиппит. Атаахтатан “Чупа” диэн ааттыырбыт. Полигоҥҥа сылдьан байыаннай тактикаларга үөрэнэн, Запорожье оборонатыгар сыппыппыт. Макс, Маршал, Бордо, Чупа буолан “Рапираны” үөрэппиппит.
Хомойуох иһин, бу ыарахан сонуну истэн, айманыы буолбуппут, Чупабыт “200” буолбут диэн… “Хайдах?! Ааспыкка эрэ казармаҕа, чааска көрсүбүппүт, уоппускаттан баран иһэрэ” — диэн, отой итэҕэйбэккэ бары соһуйдубут, хомойдубут…
Тыыннаахпыт тухары уолбутун умнуохпут суоҕа. Чугас доҕотторуҥ Водник, Маршал, Макс, Бордо. 1-кы взвод 8-с рота уолаттарын ааттарыттан дириҥ кутурҕаммытын тиэрдэбит. Быдан дьылларга быраһаай, бойобуой доҕорбут!
Эн Геройгун! Эн хорсун, күүстээх санаалаах уол этиҥ! Вечная слава и память Герою! Родным и близким гордость и память!
8-с рота, 3-с батальон уолаттарыттан
Киэн туттар табаарыспыт, өрүү биһиэхэ тыыннааххын!Доҕорбут, атаспыт, братаммыт, бойобуой табаарыспыт Чуприн бу кылгас кэмҥэ бэйэтин чулуу саха уолун уонна хорсун буойун быһыытынан көрдөрбүтэ. Кини өстөөхтөн толлубат күүстээх санаатынан уолаттарыгар холобур буолар этэ.
Биһиги 2022 сыллаахха быстах хомуурга хабыллан, Айталлыын билсэн, атын да рота буолбуппут үрдүнэн, чугастык алтыһар этибит. Уол олус сэмэйэ, үчүгэй доҕор быһыытынан бэйэтин көрдөрбүтэ.
8-с ротаны ыспыттарын кэнниттэн биһиэхэ 9-с ротаҕа кэлбитэ. Биир кэм взвод хамандыырдара Айталы былдьаһан турардаахтар, оннук үчүгэй уол этэ. Дьиҥнээх доҕорбутун сүтэрбиппит олус хомолтолоох. Маннык хорсун санаалаах уолаттар аҕыйахтар.
Ийэтигэр маннык чулуу саха буойунун ииппитигэр улаханнык махтанабыт. Дириҥ кутурҕаммытын тириэрдэбит. Доҕорбут сүрэхпитигэр өрүү баар буолуо!
Чуприн Айтал — сын, которым нужно гордиться! Быть воином — значит жить вечно!
2-с взвод, 9-с рота уолаттара Доҕорбун тыыннааҕым тухары умнуом суоҕа…Айталы кытта бастаан Уссурийскайга сылдьан билсибитим. Роталарынан араарбыттарын кэннэ, киэһэ таһырдьа туран, ким ханнык ротаҕа баарын ыйыталаспытым. Кини эмиэ ахсыска түбэспит этэ, аатын эппитэ да, казармаҕа киириэхпэр диэри умнан кэбиспитим.
Онтон кэлин сыыйа бэйэ-бэйэбитин билсэн, бастакы взвод сахалара «Отряд Дельта» диэн ааттанан, бииргэ тутуһа сылдьар буолбуппут. Полигоҥҥа сылдьарбытыгар бииргэ сылдьар этибит.
Онно сылдьан кааскатын кэттэҕинэ, вьетнамец курдук буолар этэ, ону дьээбэлээн «вьетнамец» диэн ааттыырым. Кини миигин эмиэ ол-бу диэн ааттыыра, «Чурапчикано-Болс» диирин өйдөөн хаалбытым.
Бастакы бойобуой сорудахха киирэрбитигэр Айталлыын бииргэ киирбиппит. Түүн точкабытыгар аҕалан бырахпыттара. Онно биир киһи көрсөн позицияҕа диэри сирдэтэлээн биэрбитэ. Биир саһыл хорооно курдук хаһыллыбыт сиргэ үһүө буолан хонон турбуппут. Мин сарсыарда аттыбытынааҕы блиндажка барбытым. Миэхэ
Айтал хойутуу кэлбитэ. Онно биир уол сухой паёк аҕалан биэрбитэ.
Аһаан баран кэпсэтэ олордохпутуна: “Өстөөхтөр накаат баран эрэллэр” — диэн ыҥыран ылбыттара. Баран ытыаластыбыт… Хамандыырбыт бааһырбыт этэ. Мин ол кинини таһаара баран иһэр дьоҥҥо көмөлөһө барбытым.
Айталлаах салгыы онно хаалбыттара. Өр да өр таһаарбыппыт, халлаан хараҥарбыта. Онтон төттөрү тахсаары гыммыппытын, таһаарбатахтара. Суолбутун миномëтунан ытыалаабыттара. Биһиги ханна барарбытын олох билбэккэ, ыһыллан хаалбыппыт.
Онно «БАРС»- тары көрсөн, кинилэргэ киирэн уу иһэн, сынньанан, уоскуйан баран ким ханна баарын ыйыталаһан билбиппит, Чуприн суох этэ… Куттанныбыт, уол эвакуацияны кытта тахсыбыта буолуо диэн бэйэбитин уоскутуммуппут, онтон тахсыбыппыт.
“Муравейник” диэн олорор сирбитигэр Айтал суох этэ, дьэ, айманыы, хаһан ким бүтэһигин көрбүтүн ыйыталаһыы буолла. Онтон биһиги тахсыбыт күммүт сарсыҥҥы күнүгэр уол тиийэн кэллэ. Биһиги үөрүү бөҕө, уолбут хайдах-туох буолбутун сиһилии кэпсээтэ. Соҕотоҕун сылдьан «Тигр» диэн позывнойдаах уол бааһыра сытарын көрөн, эвакуациялаабыт эбит уонна мунан хаалбыт.
Атын подразделенияларга хоммутун эттэ. Кинилэргэ тиийэн ханнык биригээдэттэн сылдьарын эппит, олор хамандыырдара: “Дьонуҥ көстүбэтэхтэринэ, бэйэбэр ылыам” — диэн бэйэтигэр ыла сатаабыт. “Онтон сарсыныгар бэйэм дьоммун көрсөн бу кэлистим” — диэн эппитэ.
Итинник курдук ыарахан сорудахтарга элбэхтэ киирэ сылдьыбыппыт. Төһө кыалларынан бииргэ тутуһа сатыырбыт. Уоппускаттан кэлэригэр баһыылка аҕалбыта. Онно миэхэ дьонум харандаас, блокнот ыыппыт этилэр.
2023 сыллаахха “Красный Пахарь” диэн дэриэбинэҕэ подвалга олорбуппут. Онно мин төрөөбүт күммүн өйдөөн, Айтал эҕэрдэлээбитэ уонна биир энергетигы кытта рулет бэлэх ууммута.
Ротабыт ыһыллыбытын кэннэ тус-туспа түбэспиппит. Кини Крынкаҕа барбыта. Сибээскэ тахсан, иккитэ бааһырбытын эппитэ. Бастакы бааһырыытыгар аҕыйах күн балыыһаҕа сытыаран баран төттөрү штурмҥа ыыппыттара диэбитэ. Онтон иккис бааһырыытыгар Россияҕа тахсан иһэрин кэпсээбитэ. Оннук курдук өрүү сибээстэһэ сылдьарбыт.
Биирдэ биһиги атын хайысхаҕа сырыттахпытына, уу уонна ас ылан бараннар төттөрү баран иһэн, мин олорор позициябар тохтообуттара. Чуприн мин онно баарбын истэн, ыҥыттаран ылбыта. Онно көрөммүн соһуйан, кэпсэтэн, энергетик иһэн баран кини барбыта.
Ол кэннэ биирдэ эрэ көрсүбүтүм, эмиэ оннук ааһан иһэллэр этэ, чэйдээн ааспыта. Онтон мин штурмҥа киирбитим, ол тахсан баран куһаҕан буолбутун истибитим. Кэтэһэр этим «бу ааһыа» диэммин, ол иһин ааспат эбит…
Олохпор кини курдук доҕордоммуппар үөрэбин. Бойобуой сорудахтар кэннэ тахсан баран, наар хаартылаан, түбэлтэ да, көрүдьүөс да түгэннэри элбэхтик кэпсэтэр этибит. Доҕорбун тыыннааҕым тухары умнуом суоҕа. Быдан дьыллага бырастыы…
Чурапчы улууһуттан Николай Николаевич Владимиров – «Призрак»
Миэхэ быраатым курдук этэАйталы кытта 2022 сыллаахха Уссурийскайга көрсөн табаарыстаспытым. Биир хампаанньа буолуохха дэспиппит. Миигин кытта “Водник”, “Россомаха”, “Тигр”, “Старый”, “Вишня” диэн позывнойдаах уолаттар бааллара. Уссурийскайтан Владивостокка, онтон Ростовка, ол кэннэ Пятихаткаҕа тиийбиппит. Пятихаткаҕа палаточнай городокка сыппыппыт.
Энергодарга тиийэн баран мин киниэхэ «биэс харах» харысхал бэлэхтээбитим, онно үөрбүтэ ахан. Кинини кытта Клещеевкаҕа сылдьыбытым. Клещеевкаттан чугас базабыт баар этэ. “Муравейникка” икки чаас курдук айаннаан тиийэҕин. Бэйэм Клещеевкаҕа бааһырбытым. Итиннэ төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн, чуут тыыннаах тахсыбыппыт.
Караулга Айталлыын иккиэн Энергодарга, Пятихаткаҕа, Муравейникка турбуппут, наар бииргэ тахсааччыбыт. Айтал улаханнык туохтан да санаарҕаабат, мунчаарбат, саамай “спокойнайбыт” этэ. Утуйарын наһаа сөбүлүүрэ. Бары уочаратынан ас астыырбыт, саамай асчыппыт этэ.
Итини таһынан, кини бэртээхэйдик баттах кырыйара. Муодунай стрижкаҕа наадыйааччылар бары киниэхэ кэлэллэрэ. Онно араас үөн, хомурдуос, кутуйах элбэх дойдута, утуйар таҥаспытыгар, спальникпытыгар сүүнэ улахан хомурдуос киирэн соһуппута. Хаһан да харахтаан көрбөтөх дьоҥҥо кутталлаах хартыына этэ. Таҥаспытын барытын бытаһыттар тэһитэ сиэн кэбиһэллэрэ.Хата, аспытыгар снаряд дьааһыктарын ылбыппыт, онтубут туһалаабыта.
Табаарыһым Айтал миэхэ быраатым курдук этэ. Кини мин өйбөр, сүрэхпэр эрэллээх табаарыс быһыытынан сүппэттии хаалыаҕа.
Таатта улууһун Уус Таатта нэһилиэгиттэн Борисов Алик — «Змей»
Баар-суох соҕотох быраатым, өрүү сүрэхпэр…Бииргэ төрөөбүт бырааппынаан Айталлыын сыллатааҕы буолан, кыра эрдэхпититтэн бэйэ-бэйэбитин көмүскэһэн, бүөбэйдэһэн, бииргэ оонньоон-көрүлээн, күлэн-үөрэн, ол быыһыгар кыратык ытаһан, тэҥҥэ иилэҥкэйдэһэн улааппыппыт.
Быраатым барыны бары сатыыра, тугу туппута барыта сатанан иһэрэ, илиитигэр наһаа дьоҕурдааҕа. Ол курдук, куруһуоктарга ийэбит иккиэммитин “бэйэ-бэйэлэрин көрө сырыттыннар” диэн киллэрбитэ. Бастаан ырыа куруһуогар сылдьыбыппыт, онтон үҥкүүгэ көспүппүт, өр-өтөр буолбатахпыт, иккиэн тохтообуппут.
Кэлин уруһуй кылааһыгар киирбиппит, Айтал уруһуй өттүгэр талааннааҕа. Мин кинини өйөөн, эдьиий быһыытынан тэҥҥэ сылдьыспытым. Хата, уруһуй кылааһын 4 сылынан үөрэнэн бүтэрбиппит.
Кыра эрдэхпититтэн буруйбут элбэх этэ. Олортон бастакы буруйбутун оҕо саадыгар сылдьан оҥорбуппут. Үһүөн: Игорёк, мин, Айтал буолан дьиэ иһигэр баһаарынайдаах оонньообуппут. Салапаан суумкаҕа сылдьыбыт испириистэри ылбыппыт уонна дьиэ үрдүн уунан ыһа оонньообуппут.
Онтон “испиискэнэн тугу эрэ уматыахха” диэн буолла. Мин испиискэни уматааччы буоллум уонна онтубун суорҕаҥҥа бырахтым. Суорҕаным көтөр түүтэ буолан дуу, кыл түгэнэ күдэпчилэнэн, тардан, кып-кыра хомуок буолбутугар ыксаатым. Түргэн үлүгэрдик мас миинньиги ылан, туох баарбынан охсон, нэһиилэ умулуннарбытым.
Ол тухары Айталлаах Игорёк дөйөн, уолуйан, көрөн баран турбуттара. Дьэ, ол кэннэ ийэбит киэһэ, үлэлээн кэлэн баран, күүскэ мөхпүтэ. Ол кэннэ уонна баһаарынайдаах оонньооботохпут.
Биһиги Мэйиккэ сылын аайы эбээбитигэр сайылыыр этибит. Онно эбээһинэспит элбэх буолара. «Оҕуруокка барытыгар чугастааҥы күөлтэн уу баһан таһыахтааххын, ол кэннэ оонньуу бараҕын” диэн усулуобуйалаах этэ. Ол саҕана биһиги иккиэн алын кылаас оҕолоро этибит.
Биир күн үөрэ-көтө, быыһыгар мөҕүттэ-мөҕүттэ, уубутун таһан баран, таһаараа ыалга оонньуу таҕыстыбыт. Чугастыы биһиги курдук уоллаах кыыс олороллоро. Дьоно ханна эрэ барбыттар быһыылааҕа. Мин кыыстыын дьиэҕэ ыаллаах оонньуу сырыттыбыт, уолаттар таһырдьа оонньуу хаалбыттара. Наһаа өр буолбатыбыт, чаас аҥаара буолла дуу, суох дуу, табаарыс уол киирэн: «Бырааккын ыт ытырда» — диэтэ.
Мин дьиэ иһирдьэ оонньуу сылдьыбытым, дьиэтигэр барбыт быһыылаах диэн суолга тахсан истэхпинэ, ийэм кыра балта Маша уонна быраатым Айтал биэлсэртэн хайыы-үйэ иһэллэр эбит этэ. Айтал ытаабыт сирэйин көрөн, бырааппын олуһун аһыммытым.
Эдьиийим миигин көрөөт, мөҕө тоһуйбута. “Ханна сырыттыҥ, тоҕо уолгун көрбөккүн!” — диэн дьиэбитигэр тиийиэхпитигэр дылы миигин тото мөхпүтэ, онтон дьиэҕэ киирээппин кытары, ситэри бары мөҕө тоһуйбуттара.
Ол күн эбээбиттэн аан бастакыбын мөҕүллүбүтүм. Ыт сирэйиттэн ытыраары, уоһун быһа ыстаан ылбыт, ойоҕоһуттан ыстыы сатаабыт этэ. Эбээ ытырбыт ыт түүтүн кырыйан аҕалан, ынах арыытыгар булкуйан эмтээбитэ.
Кытаанаҕы сатаан сиэбэт буолан, эбээтэ сиэнин сойутарынан аһатара. Инньэ гынан түргэнник үтүөрбүтэ.
Орто сүһүөххэ үөрэнэр кэммитигэр ийэбит көмпүүтэр ылбыта. Дьэ, ол онно былдьаһа — тараһа эҥин араас оонньуулары оонньуурбут.
Биир күн истиэнэ нөҥүө олорор оҕолорбут Игорёктаах Сылаабыгы кытары сиэттиэххэ диэн буолла, ол саҕана интэриниэт киирэ илигэ, ол иһин ийэбит уп-уһун холбонор боруобат ылбыта. Айталлаах Игорёк дьиэбит истиэнэтигэр ол боруобат батарын курдук хайаҕас оҥорбуттара. Дьэ уонна икки иккигэ күнү-түүнү быһа “counter strike” диэн оонньууну кыайа-хото оонньооччубут.
Оннук улаатан, туһунан олохтоммуппут, Айтал оҕолорбун наһаа таптыыра, атаахтатара, дьээбэлиирэ. Биир сыл кыыспын соспутунан куоракка үөрэнэ кэлбитим. Ол бириэмэҕэ эдьиийбитигэр олорбуппут. Айтал үлэ булбакка сылдьар кэмэ этэ. Хата, кыыспын көрөн абыраабыта. Онно кыыһым кулгааҕа ыалдьан хаалбыта. “Эн эмтиир буоллаҕыҥ” — диэт, эмин барытын бырааппар туттарбытым.
Мин сарсыардаттан киэһээҥҥэ дылы үөрэнэрим. Киэһэ кэллэхпинэ, дьонум иккиэн көтөхсөн баран сылдьар буолааччылар. Айтал кулгаах ыарыытын бэрткэ билэр буолан: “Бэйэм эмтиэм”- диэбитэ. Инньэ гынан балтын ыарыытын эмтээн турардаах.
Быраатым анал байыаннай дьайыыттан уоппускаҕа кэлбитин кэннэ биир ый курдук куоракка бииргэ олорбуппут. Бырааттаах балтын олуһун атаахтатара. Мин ыалдьан балыыһаҕа киирбиппэр оҕолоро эппиттэрин барытын толорор эбит этэ. Онтон балыыһаттан тахсыбыппар кроссовка бэлэх ууммута.
Айталбынаан оҕо сааспытын ахтыһа кэпсэтэрбит, эргитэ саныырбыт. Уопсайынан, биһиги кыра эрдэхпититтэн, остуол тула олорон, мүччүргэннээх сырыыларбытын күлэ -күлэ кэпсэтэрбитин сөбүлүүрбүт.
Айтал: “Да, (ааппын кыччатан ааттыыра) били ону кэпсээриий”, — диирэ. Ол аайы мин омунура-омунура кэпсээтэхпинэ, олуһун астынара. Биир күн чэй иһэ-иһэ, ирэ-хоро кэпсэтэ олордохпутуна, бааһырбытын туһунан кыратык кэпсээн ылбыта: “Бастакы бааһырыым кэннэ (легкой степени тяжести), иккистээн инники кирбиигэ киллэрбиттэрэ, онно эмиэ бааһырыы ылан (бу сырыыга средней степени тяжести), эрдэ сыппыт госпитальбар аҕалбыттара. Ол онно бастакы бааһырыы кэнниттэн бииргэ сыппыт уолаттарым миигин көрөн: “О-о, терминатор пришёл дии-дии үөрбүттэрэ” ,- диэн кэпсээбитэ.
Уопсайынан, Айтал биһиэхэ анараа сырыытын туһунан кэпсээбэккэ буола сатыыра. Ити биирдэ эрэ итинник тыл быктаран ылбыта. Ыйыта сатаатахха, кэпсэтии халыыбын уларытан иһэрэ. Киниэхэ итини саныыр ыарахан буолара көстөр этэ, ол иһин ыйыппат этибит, ол оннугар дьээбэлээҕи кэпсэтэрбит.
Быраатым барахсан кылгас кэм да олордор, хаһан да хомойбот, куруутун үөрэ-көтө сылдьар, хаһан да туохтан да толлубат, ыарахантан чаҕыйбат, эппит тылыгар турар, толкуйа барыта улахан киһилии оруннаах, сөрү-сөп, дьоҥҥо барытыгар көмөлөһө, өйүү сылдьар курдук өйбөр хатанан хаалбыт. Быдан дьылларга быраһаай, быраатым барахсан…
Айтал бииргэ төрөөбүт эдьиийэ Дайаана Онуфриева (Андреева)
Хорсун бырааппыт туһунан киэн тутта кэпсиэхпитАйталлыын бииргэ төрөөбүттэр курдук улааппыппыт. Оҕо сааспыт Үөһээ Бүлүү улууһун Мэйик нэһилиэгэр ааспыта. Алын кылааска үөрэнэрбэр кини кып-кырачаан, хачаайы, төп-төгүрүгүнэн көрбүт сытыы уол этэ. Эдьиийим куоракка үөрэнэр кэмигэр Айтал эбээлээх эһэтигэр олорбута. Сайынын эбэтигэр сайылыыра, «эбээ оҕото» этэ.
Мин ийэлээх аҕам сиэннэрин наһаа атаахтаталлара. Ийэм маҕаһыынтан минньигэһи ыллаҕына, аан бастаан Айталыгар амсатара. Кини сиирин мин балтыбынаан Дайааналыын ымсыыра көрөрбүт, ол эрээри, син тулуйарбыт.
Арай, биир сайын, лаппа кыра сылдьан, хаачыкаҕа хааллан турар кууруссалартан биирин, бэйэтин саҕа атырдьаҕынан анньан “бултаан” турар. Мөҕүллээччилэрэ эмиэ биһиги буолаахтаабыппыт. Бырааппытын көрбөтөх буруйбутугар ол кууруссаны Дайааналыын үргээбиппит. Эбээлээх эһээтэ «оҕобут бастакы булда» диэн сүрдээҕин үөрбүттэрэ, сиэннэрин олох мөхпөтөхтөрө.
Айтал дьээбэтэ-хообото итинэн бүппэтэҕэ. Бэһис кылааска үөрэнэ сырыттахпына духи хаҕынан миигин быраҕан ытаппыттаах. Ытыырбын көрөн күлэн уҥа сыппыта, ол аайы мин ытабыл бөҕөтө. Улааппытын кэннэ: “Миигин ытаппыккын өйдүүгүн дуо?” — диэн ыйыппытым. Ону киһим: «Мэниктээн буо» — дии-дии күлэн кэбиспитэ.
Айтал кырдьык атаах этэ, ол эрээри, өйдөөх атаахтык иитиллэн тахсыбыта. Төһө эмэ кэм ааспытын кэннэ санаатахха, бырааппынаан үчүгэй да кэмнэр ааспыттар эбит. Хас көрүстүбүт да ону ахтан-санаан ааһарбыт, күлсэрбит.
Быраатым кыра эрдэҕиттэн наһаа чэнчис этэ. Миигиннээҕэр элбэх маҥан наскылардааҕа, оҥостон олорон хаһаайыстыбаннай мыыланнан кылбайыар диэри сууйара.
Мин бэһис кылаастан оскуоланы бүтэриэхпэр дылы эдьиийбэр олорон үөрэммитим. Бириэмэлэнним да бурдук аһын астыырым, быраатым сөбүлээн сиирэ.
Хойут ыал буолан куоракка көһөн кэлэн олорорбутугар Айтал биһигинниин бииргэ олорбута. Күтүөтүнээн, мин кэргэмминээн Рудиктыын, «Амсай» диэн тэрилтэҕэ контролёрдарынан иккиэн тапсан үлэлээбиттэрэ. “Эдьиий, бүгүн тугу астаатыҥ? Туох баарый, суоҕуй?” — диэн куруук ыйыталаһара. «Эн бискибитиҥ наһаа минньигэстик табыллар», — дии-дии күлэрэ, мин тутатына астааччыбын.
Айтал анал байыаннай дьайыыга ыҥырыллыбытыгар тута эрийэн “барабын” диэн эппитэ. Бүтэһик барарыгар мин төрдүс оҕобун күүтэ сылдьарым. Наар «хайдаххыный» диэн туоһулаһара. Онтон оҕолонон баран оҕом хаартыскатын тутатына киниэхэ ыыппытым. Ону көрөн баран Айтал мичээрдээбит смайлик ыыппыта. Ол кэмҥэ кинилиин ол бүтэһик кэпсэтиибит эбит этэ. Ити кэннэ көрсүбэппитин хантан билиэмий…
Быраатым кылгас олохтонуо диэн өйгө да суоҕа. Барыан иннинэ хас да хонук хонон барбыта. Ол кэлэ сырыттаҕына, арааһы бары былааннаабыппыт. Быраатынаан Янныын хаһан да кэпсэппэтэхтэрин кэпсэтэн, күлсэн-салсан, дьээбэлэһэн, түүннэри утуйбакка иккиэн көмпүүтэрдээбиттэрэ.
Ян: «Аныгыскыга кэллэххинэ, өссө өр оонньуохпут» — диэбит. Айтал быраатыгар: “Дэриэбинэҕэ бардахпытына оонньообут-көрүлээбит сирдэрбин көрдөрүөм” — диэбит этэ. Хантан…?!!!
Бырааппын Айталы биһиги хаһан да умнуохпут суоҕа, куруук ахта-саныы сылдьыахпыт. Бырааттарыгар, балтыларыгар хорсун бырааппыт туһунан киэн тутта кэпсиэхпит.
Эдьиийэ Маша Софронова (Николаева)
Быраатым барахсан киһи эрэнэр киһитэ этэМин бырааппын Айталы күн сирин көрүөҕүттэн билэбин. Кып-кырачаан, хап-харачаан оҕо кэлээскэҕэ сытарын өйдүүбүн. Кыратыгар диатез тахсан эрэйдиирэ, ол ыарыытыттан ытаан сордоноро. Икки сааһыгар эбээлээх эһээтигэр олорон, ыарыытын эмтэнэн аматыйбыта.
Кыра эрдэҕиттэн куруук күлэ-үөрэ, мичээрдии эрэ сылдьара. Мас мастыырга, оттуурга, сир аһын хомуйарга — барытыгар бииргэ сылдьарбыт. Бырыкааһа да элбэх буолааччы.
Кыра сылдьан, бэйэтин саастыы Артём диэн уоллуун, испиискэнэн оонньоон, ампаар иннин уматан турардаах. Ити доҕоругар оонньуу сылдьан улаханнык ыкка ытыттарбыта. Бииргэ оонньуур доҕорун ыта этэ. Ол ыт аллараа уоһун аҥаарын быһа тардан ылбыт этэ.
Мин ийэбинээн хотоҥҥо сырыттахпытына, ыкка ытыттарбытын кэлэн көрдөрбүтэ. Улаханнык ытаабакка, тулуйан сүүрэн кэлбитэ.
Хас сайын аайы Мэйиккэ кэлэн дуоһуйа сынньанан, оонньоон, сайылаан барааччы. Мин быраатым барахсан киһи быһыытынан көнө, киһи эрэнэр киһитэ этэ.
Убайа Николаев Дима – Мииккэ
Наш АйталМеня зовут Чуприна Юлия Сергеевна. Я родилась в поселке Попигай Хатангского района Красноярского края в июле 1971 года. Нас в семье трое: я, Сидор и Маша. В 1991 году я переехала в город Якутск и работала в милиции, затем в полиции.
Весной 2013 года совершенно неожиданно в моей жизни посредством телефонной связи появилась сводная сестра Яковлева Марина Сергеевна и её дети Дайаана и Айтал, которые учились в медицинском колледже города Алдана.
Оказалось, что в период студенчества мой папа, Чуприн Сергей Алексеевич, стал отцом Марины.
Весной 2014 года Марина сообщила, что Айтала призывают в армию. С сестрой Машей и зятем Толей мы приехали на призывной пункт «Маяк», где попросили пригласить Андреева Айтала. Навстречу нам вышел худенький застенчивый молодой человек с широко распахнутыми глазами и тихо представился: «Айтал». Таким я его увидела в первый раз и запомнила на всю жизнь.
После возвращения из армии Айтал стал частым гостем в нашем доме. Мне всегда было интересно с ним общаться, хотя больше говорила я, а он внимательно слушал. Особенно интересовали его истории из жизни долган и о дедушке. Теперь Айтал взял надо мною шефство: поставил забор на даче, участвовал в многочисленных ремонтах, перекрывал теплицу, копал, сажал, полол, всего не перечислить…
Айтал с удовольствием участвовал во всех семейных праздниках. Особенно любил дни рождения моей внучки Даюшки, которая прикипела к нему всем сердцем и нежно называла его «Айтава».
В ночь встречи Айтала, прилетающего из СВО в краткосрочный отпуск, Даюшка не спала и с гордостью обнимала его в аэропорту.
В честь дедушки Айтал взял позывной «Чуприн». Немногословный, деловитый, хозяйственный, «рукастый», доброжелательный и совестливый — настоящий долганин Чуприн Айтал.
Мне очень не хватает нашего мальчика, и я очень надеюсь, что В ТОМ МИРЕ Айтал встретился с дедушкой Сергеем Алексеевичем, и они вдвоем оберегают всех нас.
Сестра Юлия Сергеевна Чуприна
Бииргэ үлэлээбит кэллиэгэлэрин ахтыылара «Убаай, дьон кэннигэр саспаппын, бэбиэскэ туттум, ытык иэспин толоро барабын, эн айманыма» — диэбитэ…“Якутия” технопааркаҕа үлэлиир кэммэр Айтал сопхуоһунан үлэлии кэлбитэ. Эдэркээн уол кэлээтин, үлэ үөһүгэр түспүтэ, үлэтин кини түргэнник ылыммыта. Аан бастаан кырааскалыырын көрөн сөхпүппүт, оннук кини кичэйэн үлэтин толороро, итиэннэ эттиҥ да сулбу оҥорон кэбиһэрэ.
Биһиги үс эбийиэктээхпит. Уон икки этээстээх дьиэ саамай үөһэ этээһигэр Менеджмент үрдүкү оскуолата баар. Айтал ити тэрилтэни кытта ыкса үлэлэһэр этэ. Итиччэлээх улахан хаһаайыстыбаны, эбийиэктэри көрөн-истэн олорбута. Айтал киһи эрэнэр киһитэ этэ. Кини сүрдээх боростуой, элбэх саҥата-иҥэтэ суоҕа, ол да буоллар, кэлэктиипкэ судургутук киирэн, билсэн-көрсөн, сүүрэн-көтөн үлэ бөҕөнү үлэлээбитэ.
Балаҕан ыйын 30 күнүгэр анал байыаннай дьайыыга барарыгар атаарбытым. Бронь туһунан эппиппэр: «Убаай, дьон кэннигэр саспаппын, бэбиэскэ туттум, ытык иэспин толоро барабын, эн айманыма» — диэбитэ.
Эдэр киһи диэтэххэ, дьоһуннаах, дуоспуруннаах, саастаах киһи курдук толкуйдаах диэн бэлиэтии көрбүтүм. Анал байыаннай дьайыыга барарыгар тэрилтэ дьоно үбүнэн көмөлөспүппүт уонна социальнай ситиминэн билсэ турбуппут. Урукку дириэктэрбит П.П. Габышев Айталы сүрдээҕин өйөөбүтэ.
Айтал олорботох олоҕун бырааттара, балыстара олоруохтара, аатын ааттата туруохтара.
Виктор Яковлевич Таркаев
Пусть земля будет тебе пухом, наш отважный воин…Айтал работал с нами с мая 2021 года. При первой встрече я сразу отметил его ответственное отношение к работе. Это впоследствии подтвердилось во многом, в том числе в отношении к коллегам и другим людям. Коллеги отмечают, что Айтал был чутким и внимательным, с ним было комфортно работать. Он не боялся брать ответственность за многие процессы и, как говорится, «мог решать вопросы».
Я лично отмечал в Айтале некий человеческий потенциал, в нём было то, что называется «жизнь со смыслом». Для меня это выражалось именно в отношении к производственным процессам и жизни в коллективе. На Айтала можно было положиться и доверить ответственные поручения, даже не совсем по его профилю, будучи уверенным, что он разберётся и не подведёт.
От него нельзя было услышать фраз типа: “это не моя работа”, “мы так никогда не делали”, “это невозможно”, “зачем нам это” и так далее. Айтал работал точно не только ради зарплаты. Работа в технопарке, думаю, была для него этапом в его долгосрочном плане на жизнь.
И я уверен (хоть он и не делился со мной этим), что у парня явно была цель завести семью в ближайшем будущем. Как любой мужчина саха, добытчик и глава семьи, Айтал должен был уверенно «стоять на ногах», проще говоря, хорошо зарабатывать и он искал такие варианты.
Как-то он сказал мне о том, что хочет быть машинистом бульдозера и работать на вахте, просил помочь с учебой. В конце 2021 года он начал учиться по вечерам. Стремление Айтала к росту и его внимание к деталям, наверное, объясняли его характер и говорили о его воспитании. И здесь я хотел бы выразить благодарность маме Айтала, Марине Сергеевне, за воспитание достойного сына своей Родины.
Я рад, что мне посчастливилось знать Айтала и работать с ним. Я уверен, что благодаря именно таким семьям, наше общество будет процветать.”
Директор ГАУ “Технопарк “Якутия” Максима Вячеславович Ким
Одним из самых достойных людей, конечно же, был наш АйталСо дня открытия первого на Дальнем Востоке «ИТ-Парка» в г. Якутске прошло уже более десяти лет, и с тех пор коллектив технопарка «Якутия» существенно обновился. Но одним из самых достойных людей, конечно же, был наш Айтал.
Лично я с ним сработался сразу. Тогда я занимал должность и.о. руководителя организационного отдела технопарка «Якутия» и был ответственным за проведение большого числа мероприятий в стенах нашего ИТ-Парка. Так я и познакомился с Айталом. Он сразу показал свои лучшие профессиональные и человеческие качества.
Нам приходилось за короткое время готовить площадки для проведения мероприятий разного уровня: от простого мастер-класса, до выездного Форума с участием федеральных гостей. Всегда приятно, когда тебя поддерживают и помогают в трудное время. В этом плане Айтал всегда был наготове и приходил на помощь.
Я его часто видел играющим в настольный теннис во время обеденного перерыва. А играл он хорошо! Также Айтал отлично вписался в коллектив благодаря увлечению киберспортом. У нас в коллективе есть ребята, которые на профессиональном уровне играют в топовые видеоигры, и Айтал успел поиграть и выступить с ними в одной команде на различных киберспортивных соревнованиях.
Коллектив технопарка «Якутия» будет всегда помнить об Айтале и ценить его вклад в развитие нашей организации! Надеюсь, мы осуществим все наши планы и достойно проведём мероприятия в память о замечательном парне Айтале!
Заместитель директора ГАУ «Технопарк «Якутия» Николай Жирков
Айтал покинул нас слишком рано, и это оставило отпечаток на всех, кто знал его…С Айталом поработали, к сожалению, очень недолго, но что сразу бросилось в глаза, что он всегда шёл на контакт и чувствовалось в нём внутреннее спокойствие. Хоть мы и были с разных отделов, сразу нашли общий язык.
Нам повезло поиграть с Айталом в соревновательной игре counter-strike. Мы с ребятами из разных отделов объединились в команду и играли вместе с ним за технопарк. В игре он проявил себя как талантливый, способный и, опять же, очень спокойный парень.
Зная, что он был у нас в составе, давало остальным парням чувство братского плеча и уверенность, что он всегда прикроет.
Был забавный момент, когда на одном из турниров, погуляв с друзьями всю ночь, пришел на турнир совершенно невыспавшимся и уставшим, что сразу сказалось на результате. Дело молодое, все мы ошибаемся, но Айтал всё равно пришёл, чтобы поучаствовать.
Мы тогда вылетели с турнира из-за его плохого самочувствия. Это сразу дало преимущество другим командам. Сейчас же, вспоминая это, пониманием, что жизнь состоит из взлётов, падений и курьёзных событий, которые собираются в разные истории о человеке.
Айтал покинул нас слишком рано, и это оставило отпечаток на всех, кто знал его. Он ушёл от нас не по своей воле, а ради защиты родины и близких. Теперь он никогда не состарится и останется в нашей памяти добрым, спокойным и отзывчивым Айталом.
От имени бывших коллег и напарников в соревнованиях:
Стручков Ньургун, Габышев Павел, Горохов Егор и Ефимов Афанасий
Спасибо тебе, Айтал, за всё, что ты сделал…Я хочу поделиться воспоминаниями о человеке, который оставил яркий след в моей жизни. Его звали Айтал, и мы познакомились, когда я начал работать в IT Park. В то время он уже был завхозом, и с первых дней нашего знакомства я почувствовал, что это человек с большим сердцем.
Айтал был тем, кого можно назвать настоящим другом и коллегой. Мы быстро нашли общий язык, и это не удивительно – он был невероятно отзывчивым и доброжелательным. Если у меня возникали трудности на новом месте работы, я всегда знал, что могу обратиться к нему за помощью. И он никогда не отказывал. Будь то совет, подсказка или просто поддержка, Айтал всегда был рядом.
Я помню, как он помогал мне разобраться в сложных моментах, которые мне, как новичку, казались непреодолимыми. Его спокойствие и уверенность всегда вдохновляли. Он не просто выполнял свою работу – он делал это с душой, и это чувствовали все вокруг.
Айтал был человеком, на которого можно положиться. Он никогда не искал выгоды, не ждал благодарности – он просто помогал, потому что такова была его природа. Его отзывчивость и доброта стали для меня примером того, как можно и нужно относиться к людям. Сейчас, вспоминая те дни, я понимаю, как много он для меня значил.
Айтал был не просто коллегой – он был другом, который всегда поддерживал и вдохновлял. Его уход оставил пустоту, но вспоминания о нём продолжают согревать моё сердце.
Я хочу сказать спасибо его матери за то, что воспитала такого замечательного человека. Ваш труд, любовь и мудрость сделали Айтала тем, кем он был – человеком с доброй душой и открытым сердцем. Спасибо Вам, за этого прекрасного человека.
Спасибо тебе, Айтал, за всё, что ты сделал. Ты всегда будешь жить в моих воспоминаниях как человек с большим сердцем и доброй душой!
Начальник караула Андрей Попов
Твёрдо сказал, что «за спины других прятаться не буду»…В 2021 году Айтал устроился разнорабочим в технопарк «Якутия». При приёме на работу выяснилось, что он заочно учится на медбрата. Во время работы никогда не опаздывал, чётко выполнял задания. К работе относился со всей ответственностью и с уважением к месту, где работал.
По характеру оказался очень скромным, немногословным, человеком дела — мало говорил, больше делал. Был надёжным, всегда отзывался, никогда не терялся, обслуживал всё здание с первого до восьмого этажа, несмотря на большой обьём работы, никогда и ничего не забывал, обязательно всё выполнял.
24 февраля 2022 года президент России Владимир Путин объявил о начале специальной военной операции (СВО) на Украине, и в сентябре 2022 года Айталу пришла повестка. Я, как специалист по кадровым вопросам, обеспечивала бронирование сотрудникам, поскольку должности наших сотрудников входили в список подлежащих бронированию.
Сначала я включила Айтала в список работников, подлежащих бронированию, но он категорически отказался, решив ехать по зову и встать на защиту Родины. Твёрдо сказал, что «за спины других прятаться не буду». Наш скромный парень проявил взрослое понимание ситуации, решив не оставаться в стороне.
И тогда все поняли, какого человека воспитала мама Айтала — сильного духом, с мужским решением, несмотря на молодой возраст. Пришлось принять его решение с уважением и восхищением. Ему собрали необходимое, руководитель выделил средства на обмундирование, и его достойно проводили служить в СВО.
Во время службы не теряли связь, особенно непосредственный руководитель Таркаев Виктор Яковлевич, и я тоже переписывалась. Сотрудники в День защитника Отечества в 2023 году в знак уважения собрали деньги и отправили на карту Айтала. Он поблагодарил. После моего увольнения мы продолжали переписываться до августа 2023 года. Затем Айтал, кажется, сменил номер телефона, и связь оборвалась.
В 2024 году пришло скорбное сообщение о том, что 3 августа 2024 года гвардии рядовой Андреев Айтал Григорьевич погиб в ходе выполнения боевой задачи на СВО. Выражаю глубокое соболезнование маме Айтала и благодарю за воспитание такого сильного духом и делом парня. Он пример для всего подрастающего поколения.”
Мария Николаевна Татаринова