Саха сирин чулуу учуонайын үйэтитэр кэм кэллэ
Олоҕун устатыгар үлэлии үөрэммит киһи кырдьан даҕаны баран сытынан кэбиспэт, ыччакка холобур буоларын курдук үлэлээбит уонна үлэлиир дьон олоҕун-дьаһаҕын, үлэтин-хамнаһын туһунан суруйан дьон дьүүлүгэр таһаарыыны кини эбээһинэһин, норуотугар иэһин төлүүр тэҥэ саныыр. Оннук буолуохтаах да буоллаҕа, уонна ханан эмит син биир ол суруйуута дьонугар-сэргэтигэр, ыччатыгар туһалаах буолуо.
Талааннаах, дьоҕурдаах дьон элбэх өрүттээх үлэтин, дууһаларын ис туругун сырдатар уустук буолааччы. Ол даҕаны буоллар, өр сылларга чугастык алтыспыт, ытыктыыр-убаастыыр, орто дойдуттан барбыта төһө даҕаны ырааттар, мин өйбөр-санаабар иҥэн хаалбыт Василий Николаевич Иванов туһунан үтүө өйдөбүлү ааҕааччыларга тириэрдэргэ сананным.
Биһиги билсиһиибит көһүппэтэх өттүттэн эмискэччи саҕаламмыта. 1960 сыллаахха, ол эбэтэр 65 сыл анараа өттүгэр мин Сунтаарга райкомол сэкирэтээринэн үлэлии сылдьан Улуу Москва куораты көрөргө санаммытым. Сайын этэ. Москваҕа аан бастаан көтөн тиийэн дьон сүбэтинэн “Москва” гостиницаҕа түстүм.
Гостиницаҕа миэстэ ылаат, санаам тулуппакка таһырдьаны былдьастым. Кыһыл болуоссаты көрөргө санаан, Улахан театр диэккинэн бардым. Театр иннинээҕи болуоссат ыскамыайкатыгар биир саха уола боччумнаахтык туттан олороругар түбэстим.
Тиийэн кэпсэттим, онтум урут Москва куоракка үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, дойдутугар Дьокуускайга тиийэн үлэлии сылдьан командировкаҕа кэлбит Иванов Василий Николаевич диэн эбит, кэлбит сыалын-соругун ситиһэн сарсын дойдутугар төннөөрү сылдьар эбит.
Дьэ, кэпсэтэн, билсэн баран, Василий эттэ: “Эйиэхэ, Москваны билэ-көрө кэлбит киһиэхэ, көмөлөһүүм, Кыһыл болуоссаты көрдөрөн баран, ВДНХ диэн улахан музей курдук миэстэ баар – дойду сайдыытын көрдөрөр, онно барыахха”, — диэтэ. Мин үөрэ түстүм, махтанным уонна ол күн хойукка диэри Улуу Москва куораты аан бастаан көрдүм-иһиттим, улаханнык астынным.
Дьэ, ол курдук, Василий Николаевич миэхэ үтүөнү-кэрэни, дьиҥнээх сайдыыны илэ көрөрбөр көмөлөһөн, Улуу Москва туһунан көрдөрө-көрдөрө кэпсээн, мин дууһабар инникигэ тардыһыыны сахпыт үтүө дьоннортон биирдэстэрэ буолар. Төһө даҕаны сааспытынан эмдэй-сэмдэй буолларбыт, үрдүк үөрэххэ Москва институтугар үөрэммитэ, билиитэ-көрүүтэ киэҥэ, тылынан ылыннарыылаахтык быһаарар дьоҕура оччолорго миигин сөхтөрбүтэ.
Кэлин, мин төһө даҕаны ыраах оройуоннарга үлэлээтэрбин, билсиибит салҕаммыта. Сэдэхтик даҕаны буоллар, көрүстэхпитинэ араас боппуруостарга кэпсэтэр буоларбыт. Онно Василий Николаевич төрөөбүт норуотун устуоруйатын үөрэтиигэ, 1930-с сылларга саха интеллигенциятын национализмҥа олоҕо суох балыллыбыта ыарахан содулун цонна саха норуотун төрүт культуратын иҥэн-тоҥон үөрэтэрин билбитим уонна кини билиҥҥи үйэҕэ саха интеллигенциятын бастыҥ бэрэстэбиитэлэ буолара чуолкайдык көстөрө диэн бэлиэтиэм этэ.
Василий Николаевич 1935 сыл ыам ыйын 1 күнүгэр Ньурба оройуонун I Дьаархан нэһилиэгэр холкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Кини сэрии кэминээҕи аччык, ыар дьыллар кыһалҕаларын билбитэ. Кыра сааһыттан холкуос араас үлэтигэр эриллэн-мускуллан улааппыта.
1952 сыллаахха Ньурба орто оскуолатын бүтэрээт, ол дьыл Москватааҕы историческай-архивнай государственнай институкка ситиһиилээхтик туттарсан үөрэнэ киирбитэ. 1957 сыллаахха үөрэҕин бүтэрэн, дойдутугар төннүбүтэ. Эдэр спецалиһы тутатына Саха АССР государственнай архыыбыгар отдел начаалынньыгынан үлэҕэ ылбыттара. Архыып үлэтигэр материальнай базаны бөҕөргөтүүгэ, кадрдары бэлэмнээһиҥҥэ күүскэ ылсыбыта. Архыып үлэтэ биллэрдик тупсан, РСФСР архыыбын үрдүкү тэрилтэтин хайҕабылын ылбыта.
1961 сыллаахха Саха госуниверситетын аспирантуратыгар үөрэнэ киирбитэ, ССРС норуоттарын историятын дириҥник үөрэппитэ. Кини наукаҕа салайааччытынан саха биллиилээх учуонайа, профессор Г.П. Башарин буолбута, наукаҕа киэҥ суолу тэлэригэр көмөлөспүтэ. Онно кандидатскай диссертациятын ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Онтон 1993 с. докторскай диссертациятын көмүскээбитэ
Университекка преподавателинэн үлэлээбитэ инники олоҕор, үлэтигэр туһалаах буолбута. Үлэҕэ уопуттаах, киэҥ билиилээх учуонайы кэлин ССРС НА СО Саха сиринээҕи филиалын дириэктэринэн анаан, кини онно уһун кэмҥэ таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Научнай үлэлэрин хайысхата — Сибиир регионнара Россия государствотыгар киириэхтэриттэн XXI үйэҕэ диэри киэҥ уонна дириҥ ис хоһоонноох устуоруйата этэ. Дириҥ хорутуулаахтык чинчийбитэ, үөрэппитэ уонна наукаҕа киллэрбитэ.
Кини бэйэтин 300-чэ киэҥ ыстатыйаларыгар ол чинчийиилэрин түмпүтэ, уонна 13 кинигэҕэ наардаан таһаарбыта. Ону таһынан 100 научнай үлэҕэ редактор быһыытынан үлэлээн, Саха сирин уонна киэҥ Сибиир норуоттарын устуоруйаларын үөрэтиигэ улахан кылаатын киллэрбитэ.
Биллэрин курдук, Саҥа Саха сирин тутуу, дьон олоҕун тупсарыы иһин хамсааһын Михаил Ефимович Николаев салалтатынан 1989 сылтан саҕаламмыта. М.Е. Николаевы тула Саха сирин дьиҥнээх патриоттара, интеллигенция бастыҥ араҥата түмсүбүтэ.
Ол күүрүүлээх уонна эппиэттээх кэмҥэ Василий Николаевич Иванов 12-с ыҥырыылаах Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин депутатынан талыллыбыта. Киэҥ билиилээх, олоххо аныгылыы көрүүлээх дойдутун дьиҥнээх патриота В.Н. Иванов Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ, кэлин Саха Республикатын Бастакы Президенэ М.Е. Николаев хараҕын далыгар тута киирбитэ. Василий Николаевич олоххо көрүүлэрин, элбэх туһалаах этиилэрин Михаил Ефимович ылынара, өйүүрэ.
Депутат быһыытынан “Государственнай суверенитет туһунан Декларация” уонна “Саха республикатын Конституцията” бэлэмнэниилэригэр актыыбынайдык кыттыбыта. 1990 сылтан саҕалаан, М.Е. Николаев этиитинэн, В.Н. Иванов салайар научнай-чинчийэр института үлэтин хайысхатын Саҥа Саха сирин сайдыытыгар туһаайбыта.
Ити кэмҥэ Василий Николаевич быһаччы салалтатынан саҥа государственноһы тэрийиигэ уонна саҥа сокуоннары оҥорууга саха учуонайдара наадалаах этиилэри оҥорбуттара: “суверенитеты ылыы суола биир – Саха республикатын государственноһын сайыннарыы”, “Саха Республикатын Конституциянан бэриллэр статуһа – Российскай Федерация субъега буолар”, “Республика федерация субъегын быһыытынан инники кэскилэ”.
Оттон Олоҥхо диэн норуот тылынан уус-уран айымньыта аан дойду таһымыгар тахсыытыгар уонна ЮНЕСКО шедевринэн биллэриллиитигэр маҥнайгыннан уонна таһаарыылаахтык Михаил Ефимович Николаев ылсыбыта.
Норуот культуратын, үгэстэрин сайыннарыы республика салайар уорганнарын биир сүрүн соруга буоларын туһунан өссө 1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр ылыллыбыт “Саха ССР Государственнай суверенитетын Декларациятын” киирии чааһын бүтэһик абзаһыгар уонна 3 ыстатыйатыгар ыйыллыбыта. М.Е Николаев норуот үгэс буолбут ыһыаҕын уонна уус-уран тылынан айымньытын олоҥхону күүскэ сайыннарыыга уонна саха культуратын аан дойдуга таһаарыыга күүскэ ылсыбыта.
Мин ол кэмҥэ Совмин бэрэссэдээтэлинэн, онтон Үрдүкү Сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир кэммэр киниэхэ көмөлөспүтүм, өйөөбүтүм. Онон олоҥхо ЮНЕСКО шедеврэ буоларыгар Михаил Ефимович оруолун намтатан, өҥөтүн бэйэлэригэр суруна сатааччылар эмиэ баалларын билэбин. Наука да этэринэн, хас биирдии дьоһуннаах ситиһии устуоруйата кырдьыгынан көрдөрүллэрэ наада.
Ити олоҥхону суолтатын үрдэтии, ЮНЕСКО шедеврэ буоларын ситиһии сыралаах үлэтигэр саамай чугас сылдьыбыт, көдьүүстээхтик көмөлөспүт, элбэх научнай чинчийиини ыытан киэҥ ис хоһоонноох суругунан үлэлэри бэлэмнэспит киһинэн биллиилээх учуонайбыт В.Н. Иванов буолар. Оттон тэрээһиһигэр кыттыбыт, онон бэйэлэрин кылааттарын киллэрбит дьон элбэхтэр.
Чуолкайдаан эттэххэ, М.Е. Николаев туруорсуутунан 1991-1994 сылларга “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхо биэс омук тылынан тылбаастаммыта, 1992 сылга сааскы ыһыахтар ЮНЕСКО көрүүтүнэн республикаҕа тэриллибиттэрэ, 1993 сыллаахха устуоруйаҕа аан бастаан П.А. Ойуунускай 100 сылыгар анаан Париж куоракка ЮНЕСКО дьиэтин киэҥ саалатыгар “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхо туруоруллубута.
Оттон 2005 сыл сэтинньи ыйыгар олоҥхону ЮНЕСКО аан дойду культуратын шедевринэн уонна киһи-аймах уһулуччулаах нэһилиэстибэтинэн билиммитэ. Олоҥхо диэн саха омуга түҥ былыргаттан илдьэ кэлбит, биһиги өбүгэлэрбит кэнэҕэски ыччаттарыгар айан хаалларбыт кэс тыллара, саха норуотун уус-уран тылын сомоҕото буолар.
Олоҥхо оруолун үрдэтиигэ ылсан таһаарыылаахтык үлэлээбит, сыраларын биэрбит саха норуотун чулуу дьонноро А.Е. Кулаковскай, П.А. Ойуунускай буолалларын биһиги бары билэбит. Кинилэр олоҥхо силигилии сайдарыгар кылааттарын киллэрбиттэрэ. Олоҥхо ЮНЕСКО киһи аймах уус-уран тылынан айымньытын уонна материальнайа суох культурнай нэһилиэстибэтин шедеврдарын испииһэгэр киирбитин кэннэ кини суолтата өссө улаатар.
Ону наука өттүнэн чинчийии уонна салгыы сайыннарыы үлэтин ыытар сыалтан 2010 сыл сэтинньи ыйыгар ректор Е.И. Михайлова дьаһалынан М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-Илин федеральнай университет иһинэн Олоҥхо института тэриллибитэ. Дириэктэринэн Василий Николаевич Иванов анаммыта уонна хаалбыт олоҕун устатыгар айымньылаахтык үлэлээбитэ.
Кини салалтатынан Олоҥхо института норуот тылынан айымньыларын, бастатан туран олоҥхону, чинчийиитэ норуот, ордук ыччаттар, олоҥхону үөрэтэллэригэр болҕомтону уурбута. Ордук суолталааҕынан “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхону толору тексинэн сахалыы тылынан аан бастаан бэчэттэммитэ буолар.
Василий Николаевич научнай үлэтин чэрчитинэн саха интеллигенцията 1930-с сылларга национализмҥа буруйданыыта олоҕо суоҕун, сыыһатын чуолкайдык дакаастаабыта уонна компартия киин комитетын 1928 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр тахсыбыт уурааҕын көтүттэрэргэ уонна 1994 сыл муус устар 26 күнүгэр ылыллыбыт Российскай Федерация Президенин “1920-1930 сылларга саха норуотун чулуу дьонун национализмҥа буруйдааһыны көтүрэр туһунан” Укаһын ситиһиигэ активнайдык үлэлэспитэ.
Кини республика иһигэр ыытыллар общественнай үлэҕэ мэлдьи активнайдык кыттара. Республикаҕа бастакыннан республикатааҕы общественнай палата бэрэссэдээтэлинэн талыллан 2011-2014 сылларга ити дьоһуннаах, наадалаах тэрилтэ үлэтин иилээбитэ-саҕалаабыта.
Василий Николаевич наука үлэһиттэрин түмэр, наука сайдыытын сүрүннүүр наадалааҕын эрдэттэн өйдөөн, Саха Республикатын наукаларын академиятын тэрийэр туһунан санаатын Президент М.Е Николаевка эппитэ. Ол этиини Михаил Ефимович астына истэн, республика наукаҕа академиятын тэрийэр туһунан Укаһы 1993 сыл ахсынньы 20 күнүгэр ылыммыта.
Санаа атастаһыытыгар элбэх учуонай Академия Президенинэн В.Н. Иванову талар табыгастааҕын, кини ол кэмҥэ элбэх научнай үлэлэрдээх, биллиилээх наука доктора, профессор буоларын эппиттэрэ. Ону Василий Николаевич бэйэтэ чинчийэ сылдьар научнай үлэлэрин тохтотумаары, кэнэҕэскитин улахан научнай эйгэҕэ үлэлиир баҕалааҕын этэн, аккаастаммыта.
Ол оруннаах этэ уонна кини киһи быһыытынан үрдүкү былааска тардыспатын, дьыалаҕа дуоспуруннаах сыһыанын, көнө, сэмэй майгытын көрдөрбүтэ. Саҥа тэриллибит Академия чилиэнинэн сылдьан историческай наука сайдыытыгар олус улахан кылаатын киллэрбитэ.
Билиҥҥэ диэри саха чулуу учуонайа, наука араас хайысхата сайдыытыгар үтүмэн үгүс өҥөлөөх Иванов Василий Николаевич Саха сирин культурата, сиэрэ-туома, өйө-санаата сайдыытыгар киллэрбит кылаата ситэ сыаналана илик. Оннооҕор бу сыл ыам ыйын 1 күнүгэр – төрөөбүтэ 90 сылыгар кини туһунан учуонайдартан, республика туһааннаах салайааччыларыттан биир даҕаны үтүө тыл этиллибэтэ, ахтыллыбата.
Дойду устуоруйатыгар государственнай, общественнай деятель, учуонай, айылҕаттан айдарыылаах мындыр киһи киллэрбит кылаатын сыаналааһын үүннээх-тэһииннээх буолуохтаах.
Сорохтор бэйэлэрэ, сырдатааччылара даҕаны аллаах ат курдук түһүнэн кэбиһээччилэр. Оҥоһуллубут дьыалаҕа атын дьон өҥөтүн умнан, умуннаран кэбиһээччилэр. Атын көлүөнэ түбүктээх, түмүктээх, ырааҕы көрүүлээх үлэлэрин киэр анньан баран “биһиги оҥордубут” диэччилэр эмиэ бааллар. Ити историктар былыр былыргаттан сэмэлиир түгэннэрэ эрээри, билиҥҥэ диэри историяны токурутуу түбэлтэлэрэ тахса тураллар.
Бу олоҥхону таарыйар кэпсэтии. Онон түҥ былыргы түбэлтэни холобур аҕалар сиэрдээх курдук. Арай, былыргы дьыл былдьаһыктаах мындаатыгар Рим империятыгар Юлий Цезарь диэн полководец баһылыыр бириэмэтигэр элбэх сэриилэргэ кыайталаан, норуотугар аатырбыт-сураҕырбыт.
Ону бэрт былдьаһан Рим сорох сенатордара саагыбар тэрийэн Цезары олохтон туораталлар уонна Рим киин болуоссатыгар мунньустан ол Цезары сөбүлээбэтэх сенатордар куоластарын муҥунан үөгүлэспиттэр: “Цезарь аны суох, мантан ыла Рим устуоруйатын биһиги суруйуохпут”, — диэн.
Хата, Цезарь муударай полководец буолан анал суруксуттаах эбит. Ол суруксута Цезарь туох баар килбиэннээх кыайыыларын, ситиһиилэрин сурукка тиһэн испит. Онон өрө турбут сенатордар баҕа санаалара туолбатах. Рим империятын устуоруйата кырдьыгынан суруллан үйэлэргэ бэлиэтэнэн хаалбыт. Дьэ, ити былыргы номох даҕаны буоллар, киһи билигин даҕаны сэргиир түбэлтэтэ. Ис хоһооно – устуоруйа кырдьыгынан суруллуохтаах.
Василий Николаевич научнай үлэтин кээмэйэ сөҕүмэр, ону тустаах биобиблиографическай ыйынньык арылхайдык көрдөрөр. Иванов В.Н. Саха сирин аныгы үйэҕэ баар-суох бөдөҥ учуонайдарбытыттан биирдэстэрэ. Кини аатын үйэтитии төрөөбүт дойдутугар, норуотугар оҥорбут өҥөтүгэр эппиэттир гына ыытыллара наада.
Саха Республикатын наукаларын Академиятын тэрийии туһунан маҥнайгынан этии киллэрбит, аан бастакыттан Академия дьиҥнээх чилиэнэ, республика чулуу учуонайдарыттан биирдэстэрэ буоларынан Иванов Василий Николаевичка памятнигы Академия дьиэтин иннинээҕи сквергэ туруорарга саамай тоҕоостоох.
Урут этэн турабын, учуонай Филиппов В.В. памятнига ити миэстэҕэ общественноһы кытта санаа үллэстибэккэ, аҕыйах киһи баҕатынан туруоруллубута. Биһиги, М.Е. Николаев Саҥа республиканы тутар боппуруостарыгар ыкса үлэлэспит, сайдыы, инники кэскил тыын боппуруостара хайдах ылыныллыбыттарын, ханнык харгыстар, республика, норуот интэриэстэриттэн таһы быһа туора турар күүстэр баалларын илэ харахпытынан көрбүт тыыннах туоһулар ардыгар улаханнык сонньуйабыт.
В.В. Филиппов кэккэ алҕастары таһаарбыта республика инники сайдыытыгар охсуулаах буолбутун үгүстэр билэллэр. Өссө төгүл тоһоҕолоон этэбин – устуоруйа кырдьыгынан суруллуохтаах. В.В. Филиппов турбут памятник атын сиргэ көһөрүллэн, Академия иннинээҕи сквергэ Саха сирин норуотун интэриэһин иһин дьулуурдаахтык, таһаарыылаахтык, норуотугар бэриниилээхтик үлэлээбит чулуу учуонай Иванов Василий Николаевичка памятник турара саамай сөптөөх.
Республика олохтоохторо кинилэр интэриэстэрин иһин, саха норуотун дириҥ остуоруйатын чуолкайдык арыйбыт, культуратын, сиэрин-туомун чинчийэн үйэтиппит чулуу учуонай Иванов Василий Николаевич сырдык аата дьиҥнээхтик үйэтитиллиитин өйүүллэригэр эрэллээхпит.
Климент Иванов,
СӨ бочуоттаах олохтооҕо,
госсулууспа бэтэрээнэ