Байбал Саарын: “Аат-суол туһугар буолбакка, аһы-үөлү дэлэтэр соруктаах үлэлээбиппит”

“Саха сиригэр үүтү ыаһыҥҥа муҥутуур үрдүк көрдөрүүнү ким ситиспитэй?” – диэн ыйыттахха, сэбиэскэй саҕана улааппыт, үлэлээбит дьон бары билиэхтэригэр саарбахтаабаппын. Кини – Байбал Саарын, дьиҥ-чахчы саха саарына.

Павел Петрович Шарин олохтообут рекорда быйыл ахсынньы 26 күнүгэр 40 сылын туолуоҕа. Оттон бэйэтэ бу күннэргэ 70-с сааһын аһара түстэ.

Павел Мэҥэ Хаҥалас Төхтүрүгэр төрөөбүтэ-үөскээбитэ. Олох киэҥ аартыгар үктэнэр кэрдиис кэмэ оччотооҕу тыа сирин оҕолорун киэниттэн уратыта суоҕа. Онус кылаас кэнниттэн 1972 с. орто оскуоланы бүтэрээччилэр бачыымнарын өйөөн, ынах сүөһүнү иитии салаатыгар үлэлии тахсыбыта. Сэбиэскэй Сойуус дьоруойа Ф.К. Попов аатынан сопхуос Төхтүрдээҕи отделениетын “Тайҕа” хомсомуол ыччат ферматыгар лоп курдук сүүрбэ сыл, бөдөҥ хаһаайыстыба эстиэр диэри, ыанньыксыттаабыта.

Бүгүн Байбал ол үйэ аҥаарын таһымныыр кэм анараа өттүгэр саҕалаабыт күүрээннээх үлэтин түгэннэрин умнубакка, үчүгэй киинэ каадырдарын курдук, өйдүү-саныы сылдьар. Эдэркээн ыанньыксыкка Ленин уордьаннаах П.С. Винокуров, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтэ уордьаннаах А.З. Колмакова, Үлэ Кыһыл знамятын уонна Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин уордьаннарын кавалера Е.Н. Поповаҕа табаарыс быһыытынан ыллыктаах сүбэлэрэ-амалара инникитин таһаарыылаахтык үлэлиирин түстээбиттэрэ.

Оччолорго Дьоруой Попов аатын сүгэр сопхуос Саха сирэ тумус туттар биир бастыҥ хаһаайыстыбата этэ: С.А. Амвросьева салалтатынан 1976 с. ыччат сүөһүнү интенсивнэйдик төлөһүтүүнү бастакынан киллэрбиттэрэ, искусственнай сиэмэлээһин инструктора А.Ф. Макарова ынахтары уонна туҥуй бургунастары буоһатыыга былааннаммыт тиһиги олохтоон, племенной үлэ таһыма үрдээбитэ. Итинник таһаарыылаах үлэ түмүгэр сопхуос Арассыыйаҕа искусственнай сиэмэлээһиҥҥэ 1973 уонна 1974 сылларга иккис, үһүс миэстэлэри ылары ситиспитэ.

Ыанньыксыт Павел Шарин үрдүк көрдөрүүлэри онон кураанах сиргэ буолбакка, өрөспүүбүлүкэ чулуу үлэһиттэрдээх инникилээн иһэр хаһаайыстыбатыгар олохтообута сокуоннай курдук этэ. “Биһиги рекорд, наҕараада, аат-суол туһугар буолбакка, төһө кыалларынан элбэх бородууксуйаны оҥорон таһаарар, аһы-үөлү дэлэтэр соруктаах үлэлиирбит”, – диир сэмэйдик Павел Петрович. Манна сыһыаран суруйдахха, Мэҥэ Хаҥалас көмүстээх Алдан оройуонун кытта шефтэһэн, бырамыысыланнас үлэһиттэрин этинэн-үүтүнэн хааччыйара.

Ол даҕаны буоллар, саната таарыйа кини сөҕүмэр көрдөрүүлэрин билиһиннэрэр сиэрдээх: 1983 с. хас биирдии ынаҕыттан 5 711-дии киилэ үүтү ыан, өрөспүүбүлүкэ рекордун олохтообута. Онтун бэйэтэ 1985 сыл ахсынньы 26 күнүгэр тупсаран, киниэхэ сыһыарыллыбыт 18 ынаҕыттан ортотунан 6 071 киилэ үүтү ыабыта. Надежда диэн ынаҕа 7 827 киилэ үүтү ыаппыта Саха сиринээҕи 4-с көлүөнэ госплеменной сүөһүлэр кинигэлэригэр киллэриллибитэ.

Хас биирдии ынахтан 6-лыы тыһыынча киилэ үүтү ылыы – тыйыс айылҕалаах Саха сирин услуобуйатыгар билим оҥорбут торумнарын олоххо киллэрии дьоһуннаах холобура, Павел Шарин дьүккүөрдээх үлэтин түмүгэ. Арай, улуу, модун Сэбиэскэй Сойуус үрэллибэтэх, сэбиэскэй хаһаайыстыбалар эстибэтэх буоллуннар, бука, кини рекордарын салгыы тупсаран иһиэҕэр саарбахтаабаппын. “Аныгы кэмҥэ эн көрдөрүүҥ куоһарыллыан сөп дуо?” – диэн ыйытыыбар: “Куоһарыахтарын сөп бөҕө буоллаҕа. Өскөтүн, хаһаайыстыбаҕа түптээн үлэлиир исписэлиистэрдээх буоллахтарына. Мин көрдөхпүнэ, билигин ол өттүн кыайбаттар, эдэр исписэлиистэр ханна хамнас үрдүгүн сырсан, көһө сылдьаллара үлэ түмүктээх буоларыгар куһаҕан өттүнэн сабыдыаллыыр”, – диэн хоруйдаата.

Саха сиригэр сопхуостар ортотунан 1 800 — 2 000 киилэ үүтү ыыллара, 3-4 тыһыынчалаах кирбиини ылар биирдиилээн хаһаайыстыбалар бааллара. Тыа хаһаайыстыбатыгар орто хамнас 120 солкуобайга тэҥнэһэрэ. Үс бүк элбэҕи ыыр ыанньыксыт төһө хамнастана сылдьыбытын токкоолоспуппар: “Нолуок сокуонунан хамнаһы 3 мөһөөхтөн таһаарбаттар этэ”, – диэтэ. Фермаларга үүт 60 бырыһыана кыһын ыанара, билигин төттөрүтүн сайыҥҥы ыйдарга ыырга дьулуһаллар. Тоҕо диэтэххэ, үгүс сиргэ арыы сыахтара кыһын сабыллаллар.

Үлэһит киһи сопхуос эстибитин кэнниттэн даҕаны төрөөбүт салаатыттан тэйбэтэҕэ: сэлиэксийэҕэ үлэлээбитэ, “Төхтүр” кэллэктиибинэй тэрилтэни салайбыта, онтон Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин племенной үлэҕэ исписэлииһинэн, тыа хаһаайыстыбатын үлэһиттэригэр сүбэ-соргу биэрэр аналлаах Кииҥҥэ үлэлии сылдьан баран, алта сыллааҕыта бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта.

Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин XI ыҥырыыга дьокутаата, үрдүк оҥорумтуолаах үлэтин иһин ССРС норуотун хаһаайыстыбатын ситиһиилэрин быыстапкатын икки кыһыл көмүс уонна боруонса мэтээллэринэн, Үлэ албан аатын III истиэпэннээх уонна “Хотугу сулус” уордьаннарынан наҕараадаламмыт, Дьаҥхаада нэһилиэгин уонна Мэҥэ Хаҥалас улууһун ытык киһитэ, СӨ тыатын хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, РФ АПК-ын бочуоттаах үлэһитэ Павел Петрович Шарин кэргэнинээн Төхтүргэ нус-бааччы олороллор. Уолаттара үһүөн ыал буолан, алта сиэни бэлэхтээбиттэр. “Кыраларыгар хотоҥҥо сылдьыһааччылар”, – диир эрээри, үйэ уларыйан, аҕаларын суолунан ким даҕаны барбата.

Бу нэдиэлэҕэ от ыйын 24-25 күннэригэр Төхтүр Моҕоллой сайылыгар массыынанан ыаһын оператордара күрэхтэһэ тиийиэхтэрэ. Өрөспүүбүлүкэ таһымыгар 25-с төгүлүн ыытыллар күөн күрэс XX үйэ рекордсмен-ыанньыксыта Павел Шарин 70 сааһыгар ананар. Улуустарыгар бастаабыт ыанньыксыттар кыттар бырааптаахтар. Күрэхтэһии түмүгэ икки номинациянан – “45 саастарыгар диэри, 1-15 сыл үлэлээбит дьахталлар уонна эр дьон” итиэннэ “45-тэн аҕа саастаах дьахталлар уонна эр дьон” диэн таһаарыллар. Номинация ахсын үс бастакы миэстэлээх уонна күөн күрэс муҥутуур кыайыылааҕа быһаарыллар.

Василий Никифоров

Хаартыскалар П.П. Шарин дьиэ кэргэнин архыыбыттан туһанылыннылар.

УлуусМедиа