“АПК каадырдара” – икки министиэристибэ бииргэ үлэлиэхтээх бырайыактара, көмөлөөн быһаарыахтаах кыһалҕалара
Тыа хаһаайыстыбатыгар каадыр тиийбэтэ – уталытыллыбат быһаарыыны эрэйэр кыһалҕалартан биир сүрүннэрэ. Статистика дааннайынан, норуот хаһаайыстыбатын аграрнай секторыгар 2025 сылга 1 834 үлэ миэстэтэ аһаҕас турар. Иккис өттүнэн, үлэһит ахсааныгар сылдьар дьон идэҕэ бэлэмнэрин таһыма намыһах.
Ол курдук, ырытыы түмүгэ көрдөрөрүнэн, АПК тэрилтэлэригэр үлэлиир дьонтон идэлэринэн үөрэхтээхтэрэ – 86 бырыһыаннара (5 235 киһи). Үлэһиттэр 25 бырыһыаннара үрдүк үөрэхтээхтэр, 38 бырыһыаннара орто анал идэлээхтэр. Өссө 23 бырыһыаннара оробуочай идэлээхтэр. АПК тиһигэр үлэлии сылдьар дьон бүттүүн ахсааныттан 14 бырыһыаннара ханнык даҕаны идэҕэ үөрэммэтэхтэр. Ол аата саҥа кэм туруорар соруктарын толорор, аныгы технологиялары баһылыыр кыахтара суох.
Ити кэмҥэ Дьокуускайга Агротехнология университетын, Тыа хаһаайыстыбатын техникумун уонна атын орто анал үөрэҕи бүтэрээччилэр ахсааннара АПК тэрилтэлэрин каадырга наадыйыыларын икки бүк баһыйар. Идэ биэрэр үөрэх кыһатын сүрүн соруга – үөрэнээччилэрэ идэлэринэн үлэҕэ киирэллэрин ситиһии. Былырыын Дьокуускайга Агротехнология университетын (АГАТУ) үөрэнэн бүтэрбит эдэр дьонтон 60,4 бырыһыаннара үлэ миэстэтинэн хааччыллыбыт буоллахтарына, университекка ылбыт идэлэринэн 12,7 эрэ бырыһыаннара үлэлиир. Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун үөрэнэн бүтэрбит ыччат 36 бырыһыана үлэ булбутуттан идэтинэн үлэлээччитэ – 39,1 бырыһыаннара. Барыллаан ааҕыынан, быйыл бүттүүн үлэнэн хааччыллыы Агротехнология университетыгар 29,7, Тыа хаһаайыстыбатын техникумугар 37,7 бырыһыаҥҥа тэҥнэһэрэ сабаҕаланар. Көстөрүн курдук, идэҕэ үөрэтэр кыһалар устудьуоннарын инники дьылҕаларыгар боччумнаахтык ылыстахтарына эрэ дьыала көнөр кыахтаах. Үөрэххэ киирбит ыччат ахсааныттан сыл аайы ортотунан 15-тэн тахсалыы бырыһыана үөрэҕиттэн уһуллара эбэтэр быраҕара уһун кэскили түстээбэтэ чуолкай.
Мэҥэ Хаҥалас улууһун Дьабыыл нэһилиэгэр быйыл сайын Тыа хаһаайыстыбатын, ас-үөл бэлиитикэтин уонна Үөрэх, билим министиэристибэлэрин сүбэ-соргу тобулар холбоһуктаах кэллиэгийэлэрин мунньаҕар тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Артем Александров үөрэх тиһигэр каадырдары бэлэмнээһиҥҥэ харгыстар бааллара тыа хаһаайыстыбатыгар охсоллорун ыйбыта.
Бииринэн, өрөспүүбүлүкэҕэ нолуок учуотугар АПК эйгэтигэр сыһыаннаах 4 тыһыынчаттан тахса фермер уонна урбаанньыт турарыттан аҥаардара эрэ толору отчуоттуур. Ол аата атын аҥаардарыгар бааһынайдар билиилэрэ-көрүүлэрэ тиийбэт. Оттон идэлэргэ бэлэмниир Бүтүн Арассыыйатааҕы классификаторга “Бааһынай хаһаайыстыба баһылыга” диэн идэ суох.
Иккиһинэн, Саха сиригэр бүгүн 275 тыа хаһаайыстыбатын потребительскай кэпэрэтиибэ 14 тыһ. кэтэх уонна 1 тыһ. бааһынай хаһаайыстыбалаахтары түмэр. Ол гынан баран, кэпэрэтиип салайааччытынан талыллар дьон билиилэрэ татымыттан кэпэрээссийэ сайдыыта атахтанар. Федеральнай классификаторга тыа хаһаайыстыбатын кэпэрээссийэтэ эмиэ киллэриллибэтэх. Онон А. Александров министиэристибэ аатыттан классификаторга “Бааһынай хаһаайыстыбаны салайыы” идэни орто анал үөрэх өттүгэр итиэннэ “Тыа хаһаайыстыбатын кэпэрээссийэтин менеджменэ” идэни бакалавриат өттүгэр киллэртэрээри этии бэлэмнии сылдьалларын иһитиннэрдэ.
Дьиҥинэн, икки министиэристибэ күүстэрин-кыахтарын холбоон үлэлииллэригэр төрүөттэр бааллар:
Бастакытынан, кэлиҥҥи 5 сылга тыа сирин нэһилиэнньэтэ 7 тыһ. киһинэн аҕыйаата, ол кэмҥэ өрөспүүбүлүкэ олохтооҕун ахсаана 25 тыһ. киһинэн эбилиннэ. Эдэр ыаллар нэһилиэктэртэн киин сирдэргэ көһөллөр. Кытыы, кыра оскуолалар үөрэнээччилэрин ахсаана сылтан сыл аҕыйаан иһэрэ Үөрэх министиэристибэтин эмиэ дьиксиннэрбэт буолуон сатаммат.
Иккиһинэн, хамнас кырата охсор. “Сиртэн үүнүүнү ылыы уонна сүөһүнү иитии, булт” салааҕа былырыын 61 200 солк. хамнас ааҕыллыбыта. Ити Саха сирин экэниэмикэтин орто таһымын 49 %-гар тэҥ, оттон тыа сиригэр орто хамнастан 39 %-нан намыһах. Онон каадыры тыа хаһаайыстыбатын үлэтигэр угуйар олус уустук.
Тыа хаһаайыстыбатыгар каадыры тардар уонна олохсутан үлэлэтэр туһуттан хамнаһы таһынан 5 көрүҥ социальнай төлөбүр уонна босуобуйа төлөнөр. Ити сыалга 2023 с. 113 мөл. солк., ааспыт сылга 72 мөл. солк. угуллубут буоллаҕына, быйыл 41,5 мөл. солкуобай былааннанар. Биирдиилээн көрдөххө, балаһыанньа маннык:
Бастатан, эдэр исписэлиистэргэ 3 сыл устата, үөрэҕин таһымыттан көрөн, 9 тыһ. солкуобайтан 22,5 тыһ. солкуобайга диэри ыйдааҕы төлөбүр оҥоһуллар (кэлиҥҥи 5 сылга сөбүлэһии түһэрсии 404-тэн 213-кэ диэри аҕыйаабыт).
Иккис дьаһал – санаторийга, куруорка эмтэниигэ чэпчэтиилээх путевка. Ааспыт сылга 103 сайаапка киирбититтэн 69 киһи туһаммыт, кинилэртэн 12 хоту улуус олохтооҕо айанын ороскуотун толуйтарбыт.
Үсүһүнэн, тыа сиригэр олорор дьиэ-уот усулуобуйатын тупсарыы “Тыа сирин кэлимник сайыннарыы” федеральнай бырагырааманан өйөнүллэрэ “тыа сирин ипэтиэкэтин мэхэньииһимин” туһатыгар федеральнай үбүлээһин лаппа кыччатыллан, кэлиҥҥи 5 сылга 56-тан 4-кэ диэри таҥнары түстэ. “Тыа сирин ипэтиэкэтэ” тэнийэн, дьон төттөрүтүн нэһилиэктэртэн улуустар кииннэригэр, куорат сирдэргэ көһөллөрүгэр “көмөлөстө”.
Төрдүс дьаһал – эдэр табаһыттар олорор дьиэ атыылаһалларыгар (тутталларыгар) төлөбүр. Эдэр киһи салааҕа 4 сылтан итэҕэһэ суох үлэлээбит буолуохтаах. Бу 2020 с. олохтоммут өйөбүлгэ 65 эдэр табаһыт тиксэн, 79 мөл. солкуобайдаах төлөбүрү ылбыт. Былырыын төлөбүр кээмэйэ 1-тэн 2 мөл. солкуобайга диэри үрдэтиллибитэ эрээри, быйыл – мэлигир.
Бэһис дьаһал – Үлэ уонна социальнай харысхал министиэристибэтин төлөбүрэ. Бу босуобуйаны тыа хаһаайыстыбатын 6 категорията (табаһыт, чуумсук, булчут, сылгыһыт, балыксыт, ыанньыксыт) ылар. Эр киһи 20 сыл, дьахтар 15 сыл үлэ ыстаастаах буолаллара ирдэнэр. Былырыын маннык көмөнөн 403 киһи туһаммыт. Ый аайы 3,5 – 4 тыһ. солкуобай төлөнөр. Миниистир босуобуйа кээмэйин тиийинэн олоруу алын кээмэйигэр тириэрдэргэ этии киллэрдэ.
***
Түмүктээтэххэ, “АПК каадырдара” федеральнай бырайыагы олоххо киллэрэн, Саха сиригэр 2030 сылга диэри 4 көрдөрүүнү тупсарыы соруга турар:
АПК тэрилтэлэрин каадырдарынан хааччыйыыны 95 бырыһыаҥҥа тириэрдии (билиҥҥитэ – 91%); Билим тэрилтэлэригэр уонна үрдүк үөрэх кыһаларыгар учуонай истиэпэннээх уонна сололоох үлэһиттэр ылар өлүүлэрэ 86 бырыһыан буоларын (билигин баарынан, 64%) ситиһии; АПК тэрилтэлэригэр 35-гэр диэри саастаах эдэр каадырдар ылар өлүүлэрин 15 бырыһыаҥҥа тириэрдии; АПК тэрилтэлэригэр 5 сылтан ордук үлэлээбит исписэлиис ылар өлүүтүн 94 бырыһыаҥҥа диэри таһаарыы (билиҥҥитэ – 77%).“АПК каадырдара” федеральнай бырайыагынан өрөспүүбүлүкэҕэ чугастааҕы 3 сылга федеральнай бүддьүөттэн 23 мөл. солкуобай көрүллүбүт.
Василий НИКИФОРОВ
Хаартыска: Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин пресс-сулууспата
АвторыСельское хозяйствоТыа хаһаайыстыбата