Саха сиригэр күһүҥҥү кус булдугар биир бигэ болдьох олохтонно

Сарсыҥҥыттан, атырдьах ыйын 1 күнүттэн, кыыл-сүөл сорох көрүҥнэрин бултуурга көҥүл болдьоҕо, бэлиэр, саҕаланар. Ол эбэтэр Саха сиригэр 2025/2026 сыллардааҕы булт сезона аһыллыбытынан ааҕыллар. Онон сиэттэрэн, үгэс курдук, Булт быраабылатыгар, көҥүл болдьохторугар туох уларытыы киирбитин ааҕааччыларбытыгар билиһиннэрээри Экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтин булт уонна бултаныллар кыылы-сүөлү харыстааһыҥҥа департаменын салайааччытын солбуйааччы Егор Дьяконовы көрсөн кэпсэттим.

– Улахан уларыйыылартан саҕалыым, – диир Егор Анатольевич. – Күһүҥҥү кустааһын саҕаланар болдьоҕо урут “атырдьах ыйын 3-с субуотатыттан” диэн сыл аайы халбаҥныы, “уста” сылдьыбыт эбит буоллаҕына, быйылгыттан биир бигэ даата турда. Ол курдук, сааһыттар күһүн аны атырдьах ыйын 21 күнүттэн, оттон анал куһу көрдөөн булан, ууттан таһааран биэрэр боруода ыттаах (легавай, ретривер, спаниель) дьон биир нэдиэлэ иннинэ – атырдьах ыйын 15 күнүттэн, субуотатыттан-бэнидиэнньигиттэн тутулуга суох, бултуур буолуохтара.

– Уонна хаһан түмүктэнэрий? Эмиэ Саҥа дьылга диэри…

– Суох. Федеральнай быраабыла ирдэбилигэр сөп түбэһиннэрэн, муҥутуур кылгас болдьоҕунан (90 күн) ылан, сэтинньи 20-гэр диэри диэн бэтэрээ тардан биэрдибит.Уруккута “ахсынньы 31 күнүгэр диэри” диэн этэ буоллаҕа.

Аны хабдьыны (курупааскыны) бултааһын болдьоҕо эмиэ кылгатылынна. Эрдэ “атырдьах ыйын 3-с субуотатыттан муус устар 20 күнүгэр диэри” эбит буоллаҕына, быйылгыттан бултанар болдьоҕо күһүҥҥү кустааһын кэмиттэн саҕалаан тохсунньу 31 күнүгэр диэри олохтонно. Атын мас көтөрдөрүн – улары, куртуйаҕы, бочугураһы бултааһын уруккутунан хаалла: атырдьах ыйын 21 күнүттэн ахсынньы 31 күнүгэр диэри.

Бултаныллар кыыл-сүөл испииһэгэ быйылгыттан биир көрүҥүнэн эбилиннэ. Ол – дьабарааскы көрүҥэ, “черношапочный сурок” диэн, Дьааҥыга таарбаҕан дииллэр. Саха сирин соҕуруу эҥээригэр тарҕаммыттартан уратылары бултуур көҥүллэнэр.

Өссө биир сонуннаахпын. Булчут билиэтин ылааччыларга дойду үрдүнэн быйыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн “булт минимума” киллэриллэр. Тиэстээһин 100-тэн 200-кэ тиийэ ыйытыылаах буолуоҕа. Билигин илиибитигэр тута иликпит, федеральнай министиэристибэҕэ чочулла, ситэриллэ сылдьар.

– Егор Анатольевич, ыыраахтаах туйахтаах кыыллары лиссиэнсийэнэн бултааһын болдьоҕо биир эрэ ыйынан быһыллыбыта чахчы дуо?

– Чахчыта оннук. Быйыл саас Арассыыйа Айылҕатын харыстабылын министиэристибэтэ “Бултаныллар кыылга-сүөлгэ көҥүлү биэрии бэрээдэгин туһунан” 178-с №-дээх бирикээһи таһаарбыта. Бу бирикээс быйыл балаҕан ыйын 1 күнүттэн күүһүгэр киириэхтээх. Сүрүнэ диэн, бултаныллар кыылга-сүөлгэ көҥүлү биэрии былааҥката уларыйар буолла. Тоҕо диэтэххэ, ыыраахтаах туйахтаах кыыллары уонна эһэни бултуурга бэриллэр лиссиэнсийэни туһаныы бэрээдэгэр уларытыы киирэн, 30 күнүнэн (биир ыйынан) быһылынна. Лиссиэнсийэлээх булчут бултуурга көҥүллээх 30 күнүн биирдэ лөглөччү эбэтэр 15-тии күнүнэн икки болдьоххо арааран туһаныан сөп, онуоха ыйын-күнүн бүттүүн олохтоммут болдьох иһинэн бэйэтин баҕатынан туруортарар.

Эппитим курдук, бу саҥа уларытыы балаҕан ыйын 1 күнүттэн үлэлиир. Онуоха диэри сэрэбиэйдээһин түмүгүнэн уонна булт хаһаайыстыбаларыттан атырдьах ыйын баттаһа ылбыт лиссиэнсийэлээх дьон уруккуларын курдук толору болдьоҕунан бултуохтара. Онон быйылгы сезону саҥа киллэриигэ эти-хааны, өйү-санааны үөрэтэн-эрчийэн бэлэмниир быыһык кэм быһыытынан ылыныахха сөп.

– Булчуттар быйылгы сезоҥҥа туйахтаах кыыллары бултуурга лиссиэнсийэҕэ тиксэр иһин сэрэбиэйдээһин баччаҕа диэри ыытылла илигиттэн айманаллар. Туох төрүөттээҕий?

–Кырдьык, улуустарга кытта Ил Дархан Ыйааҕа тахсарын күүтэллэр. Бу кэлэр сезоннааҕы лимиит уонна квота бырайыага федеральнай министиэристибэҕэ киирэн баран, кэккэ биричиинэлэринэн уһаан хаалла. Онон өрөспүүбүлүкэбит бырайыагын “сүүрдэргэ” бытаарыы тахсан, тардылынна.

– Быйыл сайын Саха сиригэр ханан даҕаны тыатааҕы мэнээктээбитин туһунан иһитиннэрии элбэх. Эһэ ахсаанын сүрүннүүргэ көҥүлү хааччаҕа суох биэрэ олордоххут?

– Көҥүл буолбатах, “быһаарыы (решение)” диэн. Бу кэмҥэ диэри 268 быһаарыы 478 тыатааҕыны бултуурга ылылынна. Итинтэн 134-дэ бултанна. Дьиҥинэн, куттал суоһаатаҕына, эһэни бултаһарга харгыс суох: сайылыкка, учаастакка, бөһүөлэккэ киирбит тыатааҕыны дьууктаан даҕаны баран, нэһилиэк баһылыгар биллэрэн, сайабылыанньа суруйдахха, дуоһунастаах сирэй иниспиэктэрдэри кытта сибээстэһэн, кэнниттэн быһаарыы таһаартарыан сөп. Мэнээк киһи санаммат кыыла буолан, сүрүннээн, киин улуустарга эсэһит булчут аҕыйах. Сорох аньыыргыыр. Учуонайдар ааҕалларынан, Саха сиригэр 20 тыһ. тахса ахсааннаах эһэ баар, сыл аайы эбиллэн иһэр. Үксүн 2-3 оҕолонор буолла. Былырыын 3 тыһыынча квота көрүллүбүт буоллаҕына, быйылгы сезоҥҥа 2,5 тыһыынча эһэ бултаныахтаах. Ол ахсаана булт хаһаайыстыбалара түһэрэр сайаапкаларыттан тутулуктаах.

– Түһээн төлөбүрэ үрдээтэ дуу, оннунан хаалла дуу?

– Кээмэйэ уонна бэрээдэгэ уруккутунан хаалла. Онон, холобур, быйыл күһүн кус булдугар ылбыт көҥүлүҥ аны сааскы болдьоххо эмиэ дьайар. Булчуттарга байанайдара бэрсэригэр, сиэр быһыытынан бултуулларыгар баҕарабын.

Манна сыһыаран билиһиннэрдэххэ, 2025 – 2026 сыллардааҕы булт сезонугар (атырдьах ыйын 1 күнүттэн) лимиит бу курдук быһылынна: кулааһайга – 992, хагдаҥ эһэҕэ – 2 540, кыыл табаҕа – 18 924, бүүчээҥҥэ – 3 977, туртаска – 2 599, тайахха – 4 875, бэдэргэ – 30, чубукуга – 865, киискэ – 88 881.

Тайах

Барытыгар – балаҕан ыйын 15 күнүттэн тохсунньу 10 күнүгэр диэри;

Сиппит атыырдарга – балаҕан ыйын 1 – 30 күннэригэр.

Кыыл таба

Барытыгар – атырдьах ыйын 1 күнүттэн тохсунньу 31 күнүгэр диэри.

Кулааһай

Барытыгар – алтынньы 1 күнүттэн тохсунньу 10 күнүгэр диэри;

Сиппит атыырдарга – балаҕан ыйын 1 – 30 күннэригэр;

Өҥүргэс муостаахтарга – бэс ыйын 1 күнүттэн от ыйын 15 күнүгэр диэри.

Туртас

Барытыгар – алтынньы 1 күнүттэн тохсунньу 10 күнүгэр диэри;

Сиппит атыырдарга – атырдьах ыйын 20 күнүттэн балаҕан ыйын 20 күнүгэр диэри.

Чубуку

Барытыгар – атырдьах ыйын 1 күнүттэн сэтинньи 30 күнүгэр диэри.

Бүүчээн

Барытыгар – сэтинньи 1 күнүттэн тохсунньу 31 күнүгэр диэри.

Хагдаҥ эһэ

Саас – муус устар 20 күнүттэн бэс ыйын 10 күнүгэр диэри;

Күһүн – атырдьах ыйын 1 күнүттэн ахсынньы 31 күнүгэр диэри.

Куобах, саһыл

Балаҕан ыйын 15 күнүттэн олунньу 28 (29) күнүгэр диэри.

Бөрө

Атырдьах ыйын 1 күнүттэн кулун тутар 31 күнүгэр диэри.

Андаатар

Балаҕан ыйын 10 күнүттэн кулун тутар 31 күнүгэр диэри.

Киис, тииҥ, кырынаас, солоҥдо, муҥур (лааскай), нэтээги, нуорка, сиэгэн, бэдэр

Алтынньы 15 күнүттэн олунньу 28 (29) күнүгэр диэри.

Кырса

Алтынньы 1 күнүттэн кулун тутар 31 күнүгэр диэри.

Бадараан-хонуу көтөрө (ыттаах бултуурга): атырдьах ыйын 15 күнүттэн сэтинньи 20 күнүгэр диэри;

Уу көтөрө (ыттаах бултуурга): атырдьах ыйын 15 күнүттэн сэтинньи 20 күнүгэр диэри;

Бадараан-хонуу уонна уу көтөрө: атырдьах ыйын 21 күнүттэн сэтинньи 20 күнүгэр диэри;

Мас көтөрө (улар, куртуйах, бочугурас)– атырдьых ыйын 21 күнүттэн ахсынньы 31 күнүгэр диэри;

Хабдьы – атырдьах ыйын 21 күнүттэн тохсунньу 31 күнүгэр диэри.

Василий НИКИФОРОВ

УлуусМедиа