Отчуттар, сөмөлүөккэ күтүрээмэҥ, айылҕа бэйэтин ардаҕа түһэр

Тыа сиригэр дьон үгэннээн оттуу сылдьар. Тиэхиньикэ дэлэй үйэтигэр халлаан курааннаан туран биэрбит сирдэригэр сорох ыаллар, бытархай бааһынайдар, былыргынан эттэххэ, “хотуурдарын көхөҕө ыйаатылар”. Быйыл хайа даҕаны бэйэлээх ичээн, ойуун таба эппэт күннээх-ыйдаах сайын кэлэн ааһан эрэр. Ол тэҥинэн от үлэтин хаамыыта эриэ-дэхси буолбатах.

“Отчуттар мунньуулара-кэбиһиилэрэ самыырга баттаттаҕына, ардаҕы түһэрэр сөмөлүөккэ күтүрээн мөҕүттэллэрин билэбин, – диир Саха сиринээҕи быыһыыр сулууспа салайааччытын солбуйааччы Вадим Шадрин. – Сөмөлүөт былырыын саас-сайын 68 көтүүнү оҥорбут буоллаҕына, быйыл сөҥүүтэ элбэх буолан, бу күҥҥэ диэри 12 төгүл эрэ көттө. Бүтэһигин бэс ыйын 27 күнүгэр көппүтэ уонна бэҕэһээ, атырдьах ыйын 4 күнүгэр, ойуур уотун умуруорууга анаан сырыттыбыт. Уот 3-5 кылааска тиийдэҕинэ биирдэ көтөбүт. Быйыл бэс ыйыгар, сүрүннээн, Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин итиэннэ муниципальнай оройуоннар сайаапкаларынан киин, илин эҥээрдээҕи уонна Бүлүү умнаһынааҕы улуустарга от үүнэригэр көмөлөһөр сыаллаах үлэлээтибит. Ону таһынан Экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын, бэйэбит биэдэмистибэбит – Дьон олоҕор-дьаһаҕар куттал суох буолуутун хааччыйар министиэристибэ сакаастарын толоробут. Онон, өссө төгүл тоһоҕолоон эттэхпинэ, от ыйынааҕы балысхан ардахтарга биһиги төрүт кыттыгаспыт суох”.

“Сүтүктээх – сүүс аньыылаах” дииллэрин курдук, ардах уутун халааныгар ылларбыт хотугу улуустар олохтоохторо эмиэ сөмөлүөккэ күтүрүү саныыллара иһиллэр. Холобур, Өймөкөөҥҥө үс күн иһигэр ыйдааҕы нуорманы икки бүк куоһарар дохсун самыыр түстэ. Ойоҕостон ким-туох даҕаны орооспотоҕун үрдүнэн айылҕа бэйэтэ оннук дьаһанна. Элбэх сиргэ этиҥнээх, холоруктаах, тобурахтаах ардахтар түһүтэлээн аастылар. Ити сылдьан, куораты буолуохтааҕар кыракый бөһүөлэктэри, алаастары аҥаардаан, сороҕу абыраан, атыны алдьатан ааһарын айылҕа бэйэтэ уураахтаан-ыйаахтаан быһаарарга дылы.

Ардахтаах сайын өрүстэр-үрэхтэр арыыларыгар, хочолоругар оттооччуларга ордук сэрэхтээх. Росводресурс Өлүөнэ тардыытынааҕы ууга салалтатын салайааччыта Петр Аргунов иһитиннэрэринэн, Витимтэн уонна Өлүөхүмэттэн ардах уута балысханнык киллэрэн, Өлүөнэ өрүс Өлүөхүмэ – Покровскай уонна Хаҥалас (чохтоох бөһүөлэк) – Сангаар учаастактарыгар сууккаҕа уу таһыма 5-30 см үрдүүр. Ити курдук Алдан өрүскэ салаа үрэхтэринэн самыыр уута кутан, Томмот куорат аннынан уонна Учур (Чагда) – Петропавловскай икки ардыгар уу сууккаҕа 10-70 см эбиллэ турар. Амма өрүс үөһээ уонна орто сүүрүктэригэр уу кыратык таһымнаата. Бүлүү өрүскэ уу таһыма намтыыр эрээри, Кириэстээх (Сунтаар улууһугар) уонна Ньурба куорат анныларынан сууккаҕа 5-10 см эбиллэр. Дьааҥы өрүскэ эмиэ ардах түмүгэр Верхоянскай – Уус Куйга икки ардынан уонна Нижнеянскай бөһүөлэк туһаайыытынан уу таһыма сууккаҕа 10-25 см үрдүүр. Индигир өрүс сүнньүнэн уу таһыма сууккаҕа 5-40 см түһэр. Халымаҕа Зырянка – Орто Халыма икки ардыларыгар уу таһыма эмиэ намтыыр. Оттон Колымское – Черскэй учаастагар сууккаҕа 5-тэн 100 см диэри эбиллэр. Уу бу күннээҕи туруга ити курдук.

Дьылдьыт Андрей Варламов үгэһинэн дойдутугар, Чурапчы Муҥудайыгар, тахсан сайылаан олорор. “Киһи мыына көрөр,  дуона суох  даҕаны былыт кэллэр эрэ тоҕута түһэн кэбиһэр. Инньэ гынан, от кууран быстыбакка, отчут уолаттарбын муокастыыр, – диэн Андрей Алексеевич “сөмөлүөт ардаҕар” күтүрүү саныырын кистээбэт. – Дьэ, дьикти баҕайы. Алааспыт бүттэҕинэ, үрэх уҥуор тахсыахтарын суол уута-хаара хаайар. Кыһыммыт сылаас буолан эбитэ дуу, сирэ силимнэспэтэх, урут сиигирбэт сирдэр ууламмыттар. Биһиги эргин эриэн-быраан ардаата. Сорох алаастарбытыгар, аһыҥа суоҕун үрдүнэн, от үүммэтэ. Ыаллыы Мэҥэҕэ эмиэ Төҥүлүгэ уонна Уус Алдан Сыырдааҕар от үүнүүтэ мөлтөх. Сир аһа эмиэ оннук. Биһиэхэ дьэдьэн,  хаптаҕас, моонньоҕон үүммэтилэр. Сааскы хаһыҥҥа хаарыйтарбыттар быһыылаах. Отон аһа эмиэ көстүбэккэ дылы”.

Ол даҕаны буоллар, дьылдьыт атаһым этиитин эрэл санаалаах түмүктээтэ. “Саас тымныйан тоҥорбутун-хатарбытын ситиһиннэрэн, этэргэ дылы, куһаҕанын саптынан, атырдьах уонна балаҕан ыйдарыгар, алтынньыга кытта сылаас, кураан күннэр туруохтара. Күһүнэ уһуохтаах”, – диэн сабаҕалыырын быктарда.   

Түөкүн киһи таҥарамсах буоларыгар дылы, кырдьык, халлааммыт буруйун боруостуур бадахтаах. Быйыл сайын таҥара күннэрин көтүппэтин итиэннэ ол сиэринэн атырдьах ыйыгар бастакы, иккис, үһүс Ыспааһаптарга булгу түһүөҕүн Тарас Тарасов-Тускул иһитиннэрэр. Ол аата атырдьах ыйын 14, 19 уонна 28 күннэригэр Саха сирин үгүс өттүгэр ардыаҕа.

Төһө даҕаны “сиикэйдээтэр”, куйаар ситимигэр тугу биттэнэллэрин көрүөҕүҥ. Gismeteo суруйарыгар сигэннэххэ, атырдьах ыйыгар ханан даҕаны сөҥүүлээх. Ол курдук, Дьокуускайга уонна киин улуустарга атырдьах ыйын 5 күнүттэн балаҕан ыйын 5-гэр диэри 18 күнүгэр самыырдыыра сабаҕаланар. Бу нэдиэлэҕэ кураанныыр. Кэлэр нэдиэлэттэн, атырдьах ыйын 11 күнүттэн, саҕалаан күн аайы ардыыр. Онтон 1-2 күн арыттаах былыт быыһынан күн көрөн ааһыыһы. Күнүһүн муҥутаан 23, балаҕан ыйын саҥатыгар 13 кыраадыс сылыйыаҕа. Түүҥҥү температура +15-тэн +7-ҕэ диэри халбаҥныаҕа.

Илин эҥээргэ Чурапчынан сирдэтиэххэ. Манна үөһэ ыйыллар кэм 26 хонугар сөҥүүлээх. Арай, атырдьах ыйын 7, 11, 22, балаҕан ыйын 3, 4, 5 күннэригэр күннээх. Ардах халааныгар ылларбыт Өймөкөөҥҥө эмиэ халлаан 6 күн эрэ дьайҕаран ылыыһы. Салгын температурата Дьокуускайдыын утаа-сабаа. Бүлүү сүнньүгэр 32 хонуктан 18-гар самыырдаах. Куйаар ситимэ итинник кэпсиир.

Дьиҥ олоххо атын буоллар ханнык. Бу күннэргэ Үөһээ Бүлүү нэһилиэктэригэр: “Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтиттэн атырдьах ыйын ортотуттан быыһа суох ардыыр диэн биллэрдилэр, онон онуоха диэри от улаханын үмүрүтэ сатааҥ”, – диэн олоҕо суох сурах тарҕаммыт.  Ол гынан баран, айылҕа иэдээннэриттэн араҥаччылыыр-быыһыыр сулууспалар үлэһиттэрэ этэллэрин курдук, хаһан баҕарар саамай куһаҕан вариаҥҥа бэлэм буолуох тустаахпыт. Этэргэ дылы, таҥара сэрэҕи таптыыр.

Василий НИКИФОРОВ

Светлана Кутукова хаартыската, «Эҥсиэли» хаһыат

УлуусМедиа