Артур Николаев: “Сүрүн сорукпут – үс сылынан Лос-Анджелестааҕы Олимпиадаҕа кыттыы”

Спортинг эйгэтигэр Артур Николаев аата дорҕоонноохтук иһиллэр. Саха сиригэр бу көрүҥ сайдыбытын Арассыыйа, Азия, Дьопуруопа уонна аан дойду чөмпүйүөннэрэ иитиллэн тахсыбыттара туоһулуур. Өрөспүүбүлүкэҕэ идэтийэн дьарыктанар 80-ча ытааччы баара биллэр. Ону тэҥэ биир дьиэ кэргэн иһиттэн утумнааччылар, туйах хатарааччылар тахсан эрэллэрэ кэрэхсэбиллээх. Ол уонна спортинг олимпийскай көрүҥүн кэскилин тустарынан Артур Афанасьевичтыын сэһэргэһииттэн билиэххит.

– Сиэр быһыытынан, маҥнай бэйэҕин билиһиннэр эрэ.

– Мин Бүлүүгэ Баппаҕаайы нэһилиэгэр Илбэҥэҕэ 1973 с. төрөөбүтүм, орто оскуоланы дойдубар 1990 с. бүтэрбитим. Судаарыстыбаннай-муниципальнай салайыыга үөрэммитим эрээри, урбааммын бырахпатаҕым. “Дьиэ-уот хомунаалынай хаһаайыстыбата” судаарыстыба унитарнай тэрилтэни кытта дуогабардаһан, хоту Өлөөҥҥө, Анаабырга уонна Үөһээ Дьааҥыга таас чоҕу, ньиэп оттугу тиэйэр-таһар үлэни толорбутум сүүрбэ сыл буолла. Чааһынай тэрилтэбин билигин даҕаны илдьэ сылдьабын.

– Артур Афанасьевич, онон-манан эргийбэккэ, быһаччы ытыыттан саҕалыахха. Хаһааҥҥыттан дьарыктанаҕын?

– Спортинг диэн успуорт көрүҥүн биһирээммин 2008 сылтан ыла дьарыктаммытым уонна биэс сылынан Арассыыйа успуордун маастарын нуорматын (200 тэриэлкэттэн 184-дүн табыахтааххын) толорбутум. Оннук түгэн Омскайга 2013 с. дойду таһымнаах күрэхтэһиигэ тосхойбута. Улахан ситиһиим диэн – Азия чөмпүйэнээтигэр түөртэ кыттаммын төрдүөннэригэр бастаабытым. Билигин даҕаны Арассыыйа иһинээҕи күрэхтэһиилэргэ хамаанда иһигэр кыттабын (бу адьас соторутааҕыта, атырдьах ыйын 1-3 күннэригэр, Санкт-Петербурга ыытыллыбыт дуплетунан ытыыга Ариан Аммосов, Игорь Егоров уонна Артур Николаев састааптаах Саха сирин хамаандата Арассыыйа күрэхтэһиитигэр бастаан кэллэ. – В.Н.), дьарыкпын быспаппын.

Успуорт бу көрүҥэ мин тус олохпор эрэ буолбакка, дьиэ кэргэммэр бүттүүнүгэр улахан сабыдыалланна, биһиги дьиэбитигэр “бигэтик олохсуйда” диэхпин сөп. Уолбун Рамиры 11 саастааҕар боростуой спортиҥҥа үөрэппитим, тус тириэньэрин курдук дьарыктаабытым. Онтон киһим үс сылынан 14 саастааҕар Арассыыйа маастара буолбута. Дьэ, онуоха уолбун кытта кэпсэтэн, сүбэлэһэн, инникитин тугу гыныахтаахпытын торумнаан, уһун-киэҥ былаан оҥостубуппут. Үрдүк ситиһиигэ сыалланар буоллахха, Сахабыт сирин усулуобуйата барсыбат, кыһыммыт уһуна, халлааммыт тымныыта бэрт. Онон сылы эргиччи ытыыга эрчиллиэххэ сөптөөх сымнаһыар килиимэттээх дойдуну көрдөөбүппүт. Инньэ гынан түөрт сыллааҕыта Краснодар куоракка тиийэн олохсуйбуппут. Чааһынай дьиэ тутуутун эрдэттэн саҕалаабыппыт уонна бүтээтин көспүппүт.

Рамир онтон ыла спортинг “трап” диэн олимпийскай көрүҥэр дьарыктанар. Көннөрү спортиҥҥа күрэхтэһиигэ тиийэн баран, сүүрбэччэ араас ботуруонтан ханныкка үөрэммиккинэн көрөн талан ытар буоллаххына, трапка күрэхтэһээччилэр бары 7,5-даах доруобунньуктаах, 24 кыраамнаах ботуруонунан ыталлар. Судургутук быһаардахха, “дай” диэккин кытта иннигиттэн 15 миэтэрэ тэйиччиттэн көтөн тахсан, хайа диэки көтөрө биллибэт тэриэлкэни ытаҕын. Рамир үс сыл дьарыктанаат, 125 тэриэлкэттэн 122-тин табан, норуоттар икки ардыларынааҕы маастар нуорматын толорбута. Уолум Краснодар оскуолатыгар X-XI кылаастарга үөрэнэн баран, олохтоох университекка физкултуура идэтигэр 2-с кууруска үөрэнэр.

– Уолуҥ билиҥҥитэ туох ситиһиилэннэ?

– Успуорт аата успуорт. Биир кэмҥэ күүскэ ытар, ардыгар мөлтөөн ылар.  Ол гынан баран, үүнэн-сайдан иһэр киһи буоллаҕа, сылтан сыл көрдөрүүтэ тупсар, эбиллэр. Былырыын Италияҕа ыытыллыбыт оҕолорго аан дойду күрэхтэһиитигэр 2-с миэстэни ылбыта. Арассыыйаҕа оҕолорго бастыы сылдьыбыта. Быйыл бэс ыйын саҥатыгар Краснодарга ыытыллыбыт дойду чөмпүйэнээтигэр олохтоохтор (үс ытааччыттан биирдэстэрэ – Рамир Николаев) хамаанданан бастаатылар. Ол кэнниттэн нэдиэлэ буолан баран, Казаҥҥа 22 саастарыгар диэри эдэр ытааччыларга сирэй киирсиигэ үһүс буолла. Ити курдук быйыл түөрт улахан күрэхтэһиини ааста. Иннигэр өссө түөрт күрэхтэһии күүтэр. Холобур, от ыйыттан саҕалаан эдэрдэргэ аан дойду кубогар уонна улахан дьоҥҥо аан дойду чөмпүйэнээтигэр Италиянан, Франциянан икки ый сылдьыахтаах. Рамир сааһынан эдэрдэргэ (юниордарга) ытар эрээри, улахан дьоҥҥо эмиэ кыттар. Биллэр балаһыанньанан Арассыыйа ааттаах-суоллаах ытааччылара сааҥсыйаҕа түбэһэннэр, кыраныысса таһыгар кыайан күрэхтэспэттэр. Үгүстэр аармыйаҕа сулууспалаабыттар, байыаннайдар, “Динамо” уопсастыбаттан хамнастаналлар. Оттон мин уолум ыраас буолан,  Дьопуруопа, аан дойду таһымнарыгар элбэхтик күрэхтэһэр.

– Ситтэҕинэ-хоттоҕуна оччоҕо улахаҥҥа сананар буоллаххыт?

– Эрдэ эппитим курдук, уолбунаан баһырхай былаан ылынан үлэлии сылдьабыт. Сорукпут, сыалбыт эмиэ сүҥкэн: 2028 сылга Лос Анджелеска ыытыллыахтаах Олимпиадаҕа кыттыы. Киирэргэ эрэллээхпит. Кэлиҥҥи сүүрбэччэ сыл успуордунан утумнаахтык дьарыктанар буоллахпына, улахан аҥаарын уолбар Рамирга анаатым. Тэҥҥэ сүүрсэбин, уйулҕатын эрчийэбин. Кини тус тириэньэрдээх, омук киһитэ. Уолум омук тылыгар анаан үөрэммэтэҕэ даҕаны, кыратыттан көмпүүтэргэ омук оҕолорун кытта оонньуур буолан, миигинниин сахалыы кэпсэтэринээҕэр элбэхтик саҥарар.

Тус интэриэстээх буоламмын дьону кытта билсэ таарыйа Дьопуруопа, аан дойду күрэхтэһиилэригэр сыл аайы кыттабын. Уолбар тириэньэр быһыытынан сылдьабын. Бастыахтаах дьон, дьиҥинэн, биллэллэр. Үксүн Италия, Эмиэрикэ ытааччылара кыайаллар. Чөмпүйүөннэри видеоҕа устан, турукка киирэллэрин, хайдах туттан кыҥыылларыгар, ыталларыгар тиийэ ырытан-илдьиритэн, уолбун үөрэтэрбэр-иитэрбэр туһанабын. Рамирбын улахан успуорка таһаардахпына, уопуппун туһанан, оҕолорго бөлөх тэрийэн, ытыыга үөрэтэр баҕа санаалаахпын.

–  Артур Афанасьевич, дойдугуттан ыраах олорор киһи булкун ахтыбаккын дуо?

– Бултуурбун туохха даҕаны биэрбэппин. Дойдубун ахтан, саас аайы кэлэн кустуубун. Быйыл саас Түөрт Уон Арыыларга атаһым Александр Тастыгинныын хаастаатыбыт. Уонча буоламмыт 200-чэ хааһы ыллыбыт. Ол оннугар кус аҕыйах, айахпытыгар эрэ сиэтибит. Анды кэтэһиилээх булт буолан, кыайан сылдьыбатым. Күһүн балаҕан ыйыгар дойдубар Баппаҕаайыга тиийэн бултуурбун сөбүлүүбүн. Тайах булдугар сылдьарга анаан аттаахпын, ыттаахпын.

– Куһу үрдүгүнэн аһарбат, ботуруону аахтара түһэрэр буолуохтааххын. Ханнык саанан уонна ботуруонунан ытаргын ордороҕун?

– Куска “Бенелли” полуаптамааты илдьэ сылдьабын уонна боростуой ботуруонунан ытабын. Соҕурууттан илдьэ кэлиэххэ сөп эрээри, 100-тэн ордугу аҕалбатыҥ биллэр. “Игла” ботуруону ордоробун. Ханнык баҕарар ботуруону, сыал ытан көрөн, сааҕар сөп түбэһэр доруобунньуктааҕы уонна кыраамнааҕы ылар эрэбил дии саныыбын. Хас биирдии саа бэйэтэ уратылаах. Ытан көрдөххүнэ биирдэ билэҕин. Ол иһин ботуруон элбэх көрүҥүн оҥороллор. Оттон “биир ботуруон – биир кус” диэн эккирэтиспэппин, элбэхтэ ытарбын сөбүлүүбүн, ол иһин ботуруону дэлэччи илдьэ сылдьабын.

– Краснодар төһө бултаах дойдунуй? Омук сиригэр ханна эмит  бултаабытыҥ дуо?

– Краснодарга фазаныттан саҕалаан тайаҕар тиийэ булда элбэх. Куска егерьдэри кытта сылдьыбытым эрээри, сылаас дойдуга кустуур хайдах эрэ астыга, табыгаһа суох буолан, испэр киллэрбэтэҕим. Ол кэриэтэ дойдубар кэлэ турабын. Омук дойдутугар улахан булка сылдьыбатаҕым. Биирдэ Францияҕа күөлтэн күөлгэ көтөн ааһар көҕөттөрү ыппыппыт.

– Арба, хас оҕолооххун-уруулааххын ыйыппатах эбиппин. Рамир соҕотох уол буолан, туйаххын хатартараары уһуйа сырыттаҕыҥ?

– Рамир – иккис кэргэммиттэн оҕом. Сүүрбэһис сылбытын бииргэ олоробут. Бастакы кэргэммэр икки уоллаахпын уонна соҕотох кыыстаахпын. Кинилэр үһүөн бэйэлэрин олохторун оҥостубут, ыал-күүс буолбут дьон. Күндү күтүөтүм Виктор Рассадин диэн тустуук уол.

– Дьэ, хата, оччоҕуна көҥүл тустуу түһүлгэтин өҥөйөн ааһыах. Тустууга сүгүрүйээччилэр Бииктэр Рассадин быйыл саас Монголия улахан бирииһигэр киирсэрин күүппүттэрэ – туолбата. Тоҕо?

– Аһаҕастык эттэххэ, үптэн-харчыттан иҥнэн барбатаҕа. Харчы наар баар буолбат. Ааҕынан-суоттанан туттабыт. Витялыын сүбэлэһэн баран, ити күрэхтэһиини көтүтэргэ быһаарбыппыт. Таджикистан аатыттан тустар буолуоҕуттан айанын, аһылыгын, хонугун ороскуоттарын барытын бэйэтиттэн төлүүр. Холобур, Монголияҕа 300 тыһ. солкуобай, тириэньэрэ барсар буоллаҕына эбии 200 тыһ. солкуобай эрэйиллэр этэ. Азия чөмпүйэнээтигэр 1 мөлүйүөн ороскуоттаммыта. Ону тэҥэ тустар усунуоһугар хас күрэхтэһии ахсын 100 тыһ. солкуобайы төлөтөллөр. Таджикистан сүүмэрдэммит хамаандатыгар көһөрүгэр “ороскуоту барытын бэйэҕит уйунаҕыт” диэн усулуобуйалаах этэ. Арай, былырыын Азия чөмпүйэнээтигэр 2-с миэстэни ылбытыгар харчынан кыратык көмөлөспүттэрэ. Быйыл биэрэ иликтэр, балаһыанньалара мөлтөх быһыылаах.

– Артур Афанасьевич, чугас киһи, көрүүгэр хайдаҕый: Бииктэр чыпчаалыгар тиийэ илик дуу эбэтэр сорохтор саныылларын курдук, “борцовкатын” көхөҕө ыйыырыгар уолдьаста дуу?

–  Витя биһиэхэ 2019 с. күтүөт буолуоҕуттан тустууну сэҥээрэбин. Күүспүн-кыахпын, өйбүн-санаабын бүтүннүү ууран туран, аҕа быһыытынан сүбэлээн-амалаан көмөлөһөн-өйөөн кэллим. Парижтааҕы Олимпиадаҕа кыттыахтаах баҕа санаабытын, сүрүн сорукпутун толордубут. Ыйааһыныгар биэс бастыҥ иһигэр киирбитэ – улахан ситиһии. Буолаары буолан, саҥа ыйааһыҥҥа. Арыычча хойутаан уларыппыта таайда. Маннык түмүгү ситиһэргэ элбэх үп-харчы эрэйиллэр. Эрдэ улахан түһүлгэлэргэ барыах-кэлиэх  киһи үбэ кырыымчык буолан, өрөспүүбүлүкэ иһигэр “буһа” сыттаҕа. Күтүөт буолаатын кытта онно-манна ыытан, “классик” Роман Власовы булларан, маастарыстыбата эбиллэригэр, өрө тахсарыгар көмөлөстүм. Уонна, сүрүнэ, Витя бэйэтэ күүстээх санааны ылынан, дьаныардаахтык дьарыктанан ситиһиилэннэ. Кини билигин даҕаны тустар былааннаах. Аан дойду чөмпүйэнээтигэр кыттаары бэлэмнэнэр.

– Күтүөккүн булка илдьэ сылдьаҕын дуо?

– Витя бултуурун сөбүлүүр эрээри, күүстээх дьарыкка сылдьан 3-4 күн эрчиллибэтэҕинэ, элбэҕи сүтэрэр. Онон аралдьыппаппын. Арай, муҥхаҕа илдьэбин. Анньыы туттаран кэбиһэбин. Нырыыһыттарга ойбон тэһэн,  хам тутар, ытарчалыы ылар иҥиирдэрин эрчийэр.

– Саха тустуутун иһиттэн билэ-көрө сылдьан, эдэрдэртэн кимнээҕи уһулуччу чорботон ааттыаҥ этэй?

– Лев Павлов, Константин Капрынов тахсан эрэллэрин бары көрө-истэ сылдьабыт итиэннэ инникитин элбэҕи эрэнэ күүтэбит. Саха уолаттара тимиринэн үлэлээн күүс киллэриннэхтэринэ эрэ Кавказ бөҕөстөрүн кытта тэҥҥэ киирсиэхтэрин сөп диэн көрөбүн. Туох даҕаны диэбит иһин, сахаҕа ытыы көрүҥэ ордук чугас. Ол иһигэр ох саа эмиэ.

Сэһэргэстэ Василий НИКИФОРОВ

Хаартыскалар – дьиэ кэргэн архыыбыттан.

УлуусМедиа