Республикатыгар үтүөтэ умнуллубатар ханнык
Атырдьах ыйын 18 күнүгэр саха норуотун биир сүдү, чахчы баараҕай киһитэ, Социалистическай Үлэ геройа Бессонов Георгий Евдокимович төрөөбүтэ 115 сыла туолар.
Өссө Элгээйи оскуолатын 6—7 кылаастарыгар үөрэнэ сылдьар кэмнэрбэр, 1950—1952 сылларга, Тойбохой диэн сиргэ Бессонов диэн киэҥ сиринэн сураҕырбыт биллиилээх учуутал үлэлиирин туһунан истэр этим. Аан бастаан старшай пионер баһаатайбыт Александров Прокопий Филиппович кини туһунан кэпсээбитэ. Тойбохойго пионерскай үлэ күөстүү оргуйарын, пионерскай уонна оскуола атын общественнай тэрилтэлэрэ олус активнайдык үлэлииллэрин туһунан, өссө юннатскай группалар диэн үүнээйилэри көрөллөрүн-харайалларын, онно соҕуруу дойду айылҕатын отторун-мастарын үүннэрэллэрин уонна тыыннаах муннуктарга араас кыыллары-харамайдары иитэллэрин туһунан учууталларбыт уруоктарга да, кылаас да чаастарыгар мэлдьи кэпсээн, биһигини сөхтөрөллөр этэ. Онон чулуу учуутал, краевед Георгий Евдокимович Бессонов туһунан сурах улахан дьоҥҥо эрэ буолбакка, биһиэхэ оҕолорго эмиэ холобур буолан иһиллэрэ.
Кэлин Бүлүү педучилищетын бүтэрэн, үлэһит буолан баран, Сунтаарга Күндэйэ, Хоро начальнай оскуолаларыгар үлэлии сылдьан, 1956—1957 сс. РОНО тэрийиитинэн Тойбохой орто оскуолатын, детдомун үлэтин опытын көрө-билэ диэн эдэр учууталлар түмсүүлэрин тэрийэ сылдьыбыттарыгар, дьэ, Георгий Евдокимовиһы илэ харахпынан көрөн, тылын истэн турабын. Оччотооҕу бастакы өйдөбүл олус чаҕылхай этэ диибин. Көрдөххүнэ үрдүк унуохтаах, күп-күөх харахтаах, куп-куудара баттахтаах, чыыстай сахалыы лоп-бааччы саҥарар киһини көрөн, астыныы бөҕөнү астынан турардаахпын. Аны ол киһим, дьэ, кырдьык оскуола, үөрэх диэн баран «муннукка ытаабыт» киһи буолан биэрдэ. Биһиэхэ үлэтин-хамнаһын туһунан, ордук оскуолаҕа общественнай туһалаах үлэлэр хайысхаларын хайдах тэрийэрин туһунан, олус итэҕэтиилээхтик, араас холобурдары аҕалан туран ис-иһиттэн ылыннарыылаахтык кэпсээбитэ. Онтон бэйэтэ тэрийэр араас куруһуоктарын туһунан киэҥ оскуола, юннатскай станция территорияларын кэрийтэрэ сылдьан кэрэхсэбиллээхтик кэпсээтэ. Дьэ, биир киһи көҕүлээһининэн диэтэххэ үөрэтэр-иитэр, айылҕаны баһылыырга, таптыырга оҕолору үөрэтии далааһыныттан сөхпүппүт-махтайбыппыт.
Георгий Евдокимовиһы кытары кэлин ЫБСЛКС Сунтаардааҕы райкомун секретарынан үлэлии сылдьан чугастык билсэн, бодоруһан, улаханнык ытыктыыр, үлэбинэн элбэх боппуруостарга сүбэлэтэр киһим буолбута.
Кини айылҕаҕа сүгүрүйэр, билиҥҥинэн эбитэ буоллар, чулуу эколог дэниэн сөп этэ. Айылҕа улуу үөрэхтээхтэрин үлэлэрин дириҥник үөрэппит буолан, бэйэтин И.В. Мичурины утумнааччынан ааҕынара. Георгий Евдокимович 1932 сыллаахха Н.Г. Чернышевскай аатынан педучилищены туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Ити сыл Сунтаар оройуонун Шея оскуолатыгар пионербаһаатайынан ананан үлэтин саҕалаабыта. Онтон, айылҕаны таптыыр, билиилээх-көрүүлээх эдэр учууталы таба көрөннөр, Тойбохой оскуолатыгар биология учууталынан аныыллар. Дьэ, онтон саҕаламмыта Георгий Евдокимович умсугуйан туран айылҕаны таптыыр, кэрэни кэрэхсиир дьоҕурун сайыннаран, ыччаты тулалыыр эйгэни тупсарыыга ыҥырар, иитэр-такайар кэскиллээх үлэтэ. Саха сиригэр аан бастакынан 1935 сыллаахха Тойбохой оскуолатыгар айылҕа тыыннаах муннугун уонна 1936 сыллаахха республикаҕа бастакынан оскуолатааҕы кыраайы үөрэтэр музейы төрүттээбитэ.
Онтон салгыы, 1947 сыллаахтан саҕалаан, Саха сиригэр бастакынан Тойбохой арыытын ыраастатан, бэрийтэрэн, киһи дууһата тохтуур гына дьиҥнээх паарка оҥорторбута уонна ити арыыны салгыы бөһүөлэк диэки өттүгэр араас мастары, оннооҕор анал садтарга үүнэр мастары кытары олордон, эдэр натуралистарынан биэбэйдэтэн, өр сыллар түмүктэригэр Тойбохой сада дэтэр хойуу, араас дьэрэкээн үүнээйилээх юннатскай станцияны тэрийбитэ. Дьэ, бу олох боростуой дьыала буолбатах, ити киэҥ ис хоһоонноох үлэ, айылҕаны тупсарыы, айылҕаттан туһаныы салааларыгар сүүһүнэн ыччаты — араас идэлээх специалистары иитэн таһаарбыта.
Георгий Евдокимович, быһа холоон, 1960-с сыллар ортолоруттан айылҕа музейын тэрийиинэн олус күүскэ дьарыктаммыта. Манна эдэр натуралистар тыыннаах айылҕаттан бэйэлэрэ булбут, бэлэмнээбит экспонаттара сүрүн миэстэни ылбыта. Онтон бэйэтин үйэтин чаҕылхай представителин быһыытынан «Ленин» аатынан колхоз остуоруйатын көрдөрөр, кини бастыҥ дьоннорун пропагандалыыр улахан музей комплексын тэрийбитэ. Оройуонтан эрэ буолбакка, республика, дойду араас муннуктарыттан дьон кэлэн музейнай комплекс экспонаттарын астына, сөҕө-махтайа көрөллөрө. Музейнай комплекс актовай саалатыгар (кини бэйэтэ ленинскэй хос диэн ааттыыра) оройуон анал семинардара, мунньахтара ыытыллар буолбуттара. Ол курдук мин оройуоммар 8 сыл райсовекка председателлиирим устатыгар, ити саалаҕа сельсовет председателлэрин мунньаҕын 2 төгүл ыыппыппытын өйдүүбүн. Оннук түбэлтэҕэ Георгий Евдокимович дьиэтин-уотун кыһаллан бэлэмниирэ, музейдарыгар бэйэтэ экскурсоводтуура, семинарга хайаан да ыччаты иитии, айылҕаны харыстааһын боппуруоһугар анаан лекция ааҕара. 1981 с. Георгий Евдокимович музейдар дьиэлэрэ эргэрдэ, саҥа таас музей тутуута наада диэн туруорсара. Биирдэ (1982 с. быһыылаах этэ) «Якуталмаз» трест генеральнай директора В.В. Пискунов баһылыктаах Мирнэй делегацията Тойбохойго сылдьарыгар сөп түбэһиннэрэн, ити боппуруоһу Георгий Евдокимовиһынан туруортарбыппыт. Онно уопсай сүбэнэн көмө быһыытынан Мирнэй—Тойбохой суолун тутуутун суотугар ааһар массыыналары өрөмүөннүүр мастерскойу бырайыактаан, музейга анаан тутарга диэн сүбэлэһиигэ кэлбиппит.
Ол саҕана тыа сиригэр музейга анаан дьиэ тутуутун ыытар бюджеттан даҕаны, «Якуталмаз» трестэн даҕаны кыаллыбат суол этэ, үбү туһаныы бэрээдэгин куруубайдык кэһиинэн сыаналанара. Онно күһэйтэрэн итинник рокировкаҕа барарга толкуйдаммыппыт. Алмаасчыттар сөбүлэспиттэрин истэн баран, Георгий Евдокимович үөрбүтүн көрөргө үчүгэйэ бэрдэ. Георгий Евдокимович музейын туһугар олоҕун бүтэһик күннэригэр диэри төрөппүт оҕотунуу кыһаллара.
Хомойуох иһин, ол кэпсэтии кэнниттэн дьыалабыт уһаан хаалбыта хомолтолоох. Мин 1983 сыллаахха атын улууска үлэҕэ көһөрүллүбүтүм. Проектнай сорудах бэриллэн, бырайыактыыр үлэ саҕаланан баран, онтон салгыы үлэтэ кыайан барбатаҕа. Олус уһаан баран, улуус кэлиҥҥи көлүөнэ салайааччыларын уонна «АЛРОСА» компания саҥа салалтата Штыров В.А. күүһүнэн тутуллан үлэҕэ киирбитэ кэрэхсэбиллээх. Бу Георгий Евдокимович Бессонов аатын үйэтитиигэ дьиҥнээх өйдөбүнньүк.
Георгий Евдокимович үлэтигэр-хамнаһыгар ылларан, «уутугар» киирэ сырыттаҕына олус дьиппиэн, кытаанах характердаах, омос көрдөххө, кинини кытары уопсай тылы буларга уустук курдук көстөрө эрээри, дьиҥэр Георгий Евдокимович кэпсэтэргэ, уопсай тылы буларга судургу киһи этэ. Урут оскуолаҕа учууталлыыр кэмигэр үөрэхтэригэр уонна дьиссипилиинэлэрэ мөлтөх оҕолорго олус кытаанах этэ диэн сорохтор этэллэр. Ол эрээри, Георгий Евдокимович курдук уйаҕас сүрэхтээх, киһиэхэ үтүөнү оҥорорго дьиҥ иһиттэн дьулуурдаах киһини булан этэр уустук. Кини үйэтин бүүс бүтүннүүтүн кэнчээри ыччаты иитэргэ, үөрэхтээх эрэ оҥорууну ааһан, олоххо чахчы бэлэмнээх, дьоҕурдаах дьону бэлэмнээн таһаарарга анаабыт өлбөөдүйбэт үтүөлээх. Кини ол да иһин саамай сөпкө бэйэтин бириэмэтигэр учуутал үрдүк аатын барытын ылбыта, ССРС норуодунай учууталыгар, Саха учууталларыттан маҥнайгыннан Социалистическай Үлэ Геройугар тиийэ.
Георгий Евдокимович Бессонов тэҥнээх доҕоро, тапталлаах кэргэнэ Ксения Алексеевна Константинова 10 оҕо иһирэх ийэтэ, асчыт бастыҥа, Сунтаар улууһун бастыҥ ыалын туллаҥнаабат тутааҕа, Далбар Хотуна этэ. Манна кыратык бу ытык киһи туһунан ахтан ааһарым тоҕоостоох.
Мин Бессоновтар дьиэ кэргэттэригэр аан бастаан 1960 сыллаахха комсомол Сунтаардааҕы райкомугар үлэлии сылдьан ыалдьыттаабытым. Георгий Евдокимович Комсомол райкомун үлэһиттэригэр чугас сыһыаннааҕа биллэр этэ. Ол кини урут бэйэтэ райкомол, обкомол аппараатыгар үлэлии сылдьыбытын уонна райкомол ыччаты кытары сибээстээҕин иһин, Георгий Евдокимович биир тирэх буолар тэрилтэнэн ааҕара. Онон сибээстээн, үгэс курдук, райкомол сэкирэтээрдэрэ Бессоновтарга тохтуур буолаллара. Ол сиэри мин эмиэ тутустаҕым.
Дьэ, кырдьык да дьоһуннаах, үтүө-мааны ыалдьытамсах, сэһэннээх, ас-үөл бөҕөнү тардан кэбиһэр, киһи эрэ дууһата тохтуур, сынньанар тыа сирин сис ыаллара этэ.
Дьиэ иһигэр сүрүн кырыымпаны оонньотооччу Ксения Алексеевна этэ. Георгий Евдокимович уонна Ксения Алексеевна бастакы кэргэннэриттэн оҕолоохторо: Надя, Лидия уонна Валериан. Ол гынан баран, чугас да дьоно кэпсииллэринэн, көрөргө даҕаны, Ксения Алексеевна оҕолорун тэнҥэ таптаан, кыһаллан-мүһэллэн, ити оҕолор маачаха аҕа да, ийэ да диэни билбэккэ, дьиҥнээх тапталлаах төрөппүттэрдээх курдук таалалаан үөскээбиттэрэ. Онно, бастатан туран, ийэ киһи Ксения Алексеевна турдаҕа дии. Кэлин, Надежда Георгиевна комсомольскай үлэһит, онтон коллектив холобур туттар учуутала буолбута. Отгон Лидия Ивановна оройуоҥҥа киэҥник биллэр, дьон ытыктыыр бырааһыгар тиийэ үүммүтэ.
Урут олорбут дьиэлэригэр, кэлин «Тойбохой» совхоз тутан биэрбит коттедж тэҥэ дьиэлэригэр даҕаны, төһө эмит элбэх кыра оҕолордоохторун иһин, олус ыраас, чэбэр этилэр. Дьиэ тэриллэрэ, иһит-хомуос, таҥас-сап — барыта уурбут-туппут курдук буолара. Дьиэҕэ киирдэххэ, туох эрэ сылааһынан, ырааһынан, чэгиэнинэн илгийэрэ.
Саха ууһа мындырдык киэргэтэн-урбатан оҥорбут дьиэтэ толору тэриллээхтэрэ. Ону бэрт өрдөөҕүтэ Ксения Алексеевна аймаҕа киһи оҥорбутун туһунан истэрим. Куруук элбэх ыалдьыттаах-хоноһолоох дьон иһиттэрэ-хомуостара арааһа даҕаны, элбэҕэ даҕаны хайа баҕарар киһини астыннарара.
Ксения Алексеевна тапталлаах кэргэнигэр Георгий Евдокимович үлэтигэр толору дьиэтээҕи усулуобуйаны тэрийэрэ. Георгий Евдокимович үлэлиир хоһо туһунан этэ, наадалаах тэрилин таһынан баай библиотекалааҕа. Элбэх оҕону көрүү-истин, таҥыннарыы, иитии бу түбүктээх үлэни Ксения Алексеевна сатабыллаахтык оҥороро. Ол түмүгэ — оҕолор бары сөптөөх үөрэҕи, идэни ылан, ыал буолан, бэйэлэрэ дьоллоох ыал ийэлэрэ, аҕалара, эбэлэрэ, эһэлэрэ.
Якутскайга олорон сүүрбэччэ сыллааҕыта мин кэргэмминиин, Татьяна Ивановналыын, Борис Григорьевич Игнатьев кэргэнэ Акулина Гаврильевналыын Кириэстээххэ айаннаан иһэн, Тойбохойго тохтоон музейга сырыттыбыт. Георгий Евдокимович үгэһинэн бэйэтэ гид оруолун толордо, кэнники экспонаттар тустарынан сиһилии кэпсээтэ. Онтон: «Бачча көрсүһэн баран, ыаһахтаспакка быһа ааһаары гынаҕыт дуо»? — диэн дьиэтигэр илдьэ барда. Ксения Алексеевна үөрэ-көтө көрүстэ, хантан сигнал ылбыта буолла, остуола тардыллан турар. Арааһы, уруккуну-хойуккуну киэҥник кэпсэтии буолла. Оҕонньор син биир дууһата коммунист, онтун кыччыгыйдык да ыһыктыбатах. Ол эрээри, дойдуга саҥа буола турар уларыйыылары, ордук экономикаҕа, норуот үөрэҕириитигэр бэркэ сэҥээрэр этэ. Сорох өттүн син ылыныах курдук туттар этэ. Республика Президенэ М.Е. Николаев ыытар үлэтин ис хоһоонун, хайысхаларын билэн олорор этэ уонна улаханнык биһириирин биллэрбитэ.
Аһыы утаҕы иһии миэрэни иһинэн буоларын киниэхэ сылдьыбыт, ыалдьыттаабыт ахсаана биллибэт элбэх доҕотторо, атастара, үөрэнээччилэрэ кэпсииллэр. Георгий Евдокимович чөл олох пропагандиһа этэ. Ордук ыччаты мөлтөх кыдьыктартан харыстыырга, сиэрдээх, чөл олоҕу тутуһарга бэйэтин элбэх ахсааннаах этиилэригэр ыҥырара.
Онон Георгий Евдокимовичтаах элбэх оҕолоох, оҕолорун барыларын үтүө дьон гына иитэлээбит, ыалдьыт-хоноһо бөҕө сылдьыбыт, дьон-сэргэ олус диэн ытыктыыр, Сунтаарга дьиҥнээх саха сис ыала буолан олорбуттара.
2001 сыл күһүнүгэр Республика Президенэ биирдэ миигиттэн Г.Е. Бессонов туһунан анаан ыйыталаста уонна кини урут үлэлээн кэлбит үлэтин, кини общественнай, практическай суолтатын туһунан бэрт иһирэхтик аҕынна уонна кэлин туох наҕарааданы ылбытын туһунан миигиттэн туоһуласта. Ону мин кырдьыгынан Советскай Союз сууллуоҕуттан оҕонньор үлэлээбитин курдук үлэлии сылдьар даҕаны, үлэтин түмүгэ тугунан да бэлиэтэнэ илигин эттим. «Георгий Евдокимовичка туох наҕараада ордук буолуон сөбүй?» — диэтэ. Онуоха Саха Республикатын Бочуоттаах гражданина буола илик диэн хардардым. Ону Михаил Ефимович саҥата суох истэн кэбистэ. Аҕыйах хонугунан Республика Президенэ М.Е. Николаев Республика Бочуоттаах гражданинын үрдүк аатын Георгий Евдокимовичка бэйэтин анал ыйааҕынан иҥэрэн турардаах.
Сэтинньи ыйга 2001 с. Сунтаар улууһугар рабочай былаанын быһыытынан бара сылдьан, Тойбохой саҥа тутуллан үлэҕэ киирбит таас оскуолатыгар оҕолор, учууталлар уонна төрөппүттэр үөрүүлээх түмсүүлэрин ортотугар Республика бастакы Президенэ М.Е. Николаев Георгий Евдокимовичка үрдүк государственнай наҕараадатын туттарбыттаах. Георгий Евдокимович олус диэн ис дууһатыттан үөрбүтэ, махтаммыта.
Георгий Евдокимович дьиҥнээх учууталлар учууталлара, сүдү, чахчы баараҕай киһи этэ. Кини сырдык аата, республикатыгар үтүөтэ-өҥөтө умнуллуо суохтаах.
Климент Иванов,
Саха Өрөспүүбүлүкэтин бочуоттаах гражданина,
госсулууспа бэтэрээнэ
Память