Айылҕа харыстабыла: үүнэр көлүөнэлэргэ – күөх суугуну, ыраас ууну
Ойуурга уот туруута күн-дьыл хаамыытыттан тутулуктаах. Холобур, ааспыт саас уонна сайын бастакы аҥаарыгар халлаан уһуннук курааннаан, 1 006 түбэлтэ бэлиэтэммитэ, ол эбэтэр иллэрээ сыллааҕыттан 1,2 төгүл элбэх уот көрдүгэннээбитэ итиэннэ 3,2 мөл. гектар иэннээх ойуур умайбыта. Ол гынан баран, ойуур баһаарынайдарын ахсаана эбиллэн уонна өрөспүүбүлүкэ 20 улууһугар ойуурга уот туран эрэрин тута көрдөрөр-биллэрэр 32 хаамыра туһаныллар буолан, кэлиҥҥи үс сылга уоту бастакы сууккаларга умуруоруу суһалсыйан иһэр (бырыһыанынан): 2021 с. – 9%; 2022 с. – 21,3%; 2023 с. – 24%; 2024 с. – 24,5%.
Ааспыт сылга 78,1 мөл. солкуобайга ойуур баһаарын умулуннарар 16 тиэхиньикэ атыылаһылынна. Ону таьынан өрөспүүбүлүкэ 20 улууһугар ойуурга уот туран эрэрин тута көрдөрөр-биллэрэр 32 хаамыра туһаныллар буолла.
* Бүлүү өрүскэ Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтин аннынан кытылы бөҕөргөтүү үлэтэ түмүктэннэ. * Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр булт хаһаайыстыбатын 2035 сылга диэри сайыннарыы кэнсиэпсийэтэ бигэргэннэ. * Саха сирэ ойууру чөлүгэр түһэриигэ Арассыыйа биэс бастыҥын иһигэр сылдьар. * Бүтүн Арассыыйатааҕы “Арассыыйа уута” аахсыйа түмүгүнэн биһиги өрөспүүбүлүкэбит дойду биэс бастыҥнарыгар киирдэ. * Уһук Илиҥҥэ туристар сылдьар ыллыктарын тупсаран оҥоруу куонкуруһугар өрөспүүбүлүкэбит кыайыылааҕынан ааттанна.Федеральнай киин өйөбүлүнэн быйыл ойууру уоттан харыстааһын дьаһалларыгар көрүллэр үбүлээһин федеральнай бүддьүөт суотугар биллэрдик улаатара күүтүллэр. Ол курдук, бу сыалга 2025 сылга барыта 4 355 мөл. солкуобай тиксэриллиэ. Онон сиэттэрэн, 5 саҥа авиаотделениены түһүмэхтэринэн тэрийэргэ былаанныыбыт: Витимнээҕи, Саҥыйахтаахтааҕы, Эдьигээннээҕи уонна Аартыка эҥээригэр Орто Халыматааҕы уонна Белэй Горатааҕы (Абыйдааҕы). Быйыл балартан бастакынан Өлүөхүмэ улууһугар Саҥыйахтаахха уонна Ленскэй улууһугар Витимҥэ тэрийэр үлэни ыытабыт.
“Пилота суох авиация тиһиктэрэ” национальнай бырайыак сүнньүнэн федеральнай бырайыагы олоххо киллэриинэн былырыын биһиги министиэристибэбит 35 пилота суох көтөр аппарааты атыылаһарыгар анаан федеральнай бүддьүөттэн үп көрүллүбүтэ. Быйыл уот турар кэмэ саҕаланыаҕыттан пилота суох көтөр тиһиктэр өрөспүүбүлүкэ сиригэр-уотугар ойуур уотун мониториннааһыҥҥа ситиһиилээхтик туһанылла сылдьаллар. Ону таһынан аппарааттар тыаны патруллааһыҥҥа уонна Нерюнгритааҕы, Дьокуускайдааҕы лесничестволарга ойуур учаастагын туһанааччылар булгуччулаах ирдэбиллэри тутуһалларын хонтуруоллааһыҥҥа элбэхтик туттуллар. Быйыл федеральнай бүддьүөттэн 4 тиһиги атыылаһарга үп көрүлүннэ.
Ойуур маһын чөлүгэр түһэрии үлэтэ көдьүүстээҕин көрдөрөр. Ол курдук, Саха сиригэр ааспыт сылга былааннаммыт 189,5 тыһ. гектар оннугар 205,2 тыһ. гектар иэннээх сиргэ мас олордуллан, өрөспүүбүлүкэ былаанын 108,2 бырыһыан толорбута уонна Арассыыйаҕа бастыҥ көрдөрүүнү ситиспитэ.
Өрөспүүбүлүкэ сирин-уотун экология мониторинынан хабыы 62-тэн 64 бырыһыаҥҥа диэри улаатта. Ол хонтуруоллуур (кэтээн көрөр) тэрээһиннэр 8 бырыһыан элбииллэригэр тириэртэ
Сэрэтэр-өйдөтөр дьаһаллар иккиттэн тахса төгүл эбиллэннэр (2023 с. – 4 705, 2024 с. – 10 381), айылҕа харыстабылын сокуоннарын кэһии ахсаана 26 бырыһыанынан аҕыйаабыта бэлиэтэнэр. Ыытыллыбыт дьаһаллар түмүктэригэр 8,1 мөл. солкуобай суумаҕа административнай ыстараап уонна 56,5 мөл. солкуобайга 126 ирдэбил түһэрилиннилэр.
Ил Дархан сирэй сорудаҕын толорон, министиэристибэ 2024 сылга ыраах суола-ииһэ суох сиргэ-уокка 94 хонтуруоллуур (кэтээн көрөр) тэрээһини ыытта. Итинтэн 42-гэр (44,6%) пилота суох көтөр аппараат туһанылынна.
Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр булт хаһаайыстыбатын 2035 сылга диэри сайыннарыы кэнсиэпсийэтэ бигэргэннэ. Быйыл тохсунньу 1 күнүттэн “Булт” биир кэлим федеральнай судаарыстыбаннай тиһиккэ булчут электроннай билиэтин оҥорон биэрии саҕаланна. Бултанар кыыллар ахсааннара кэлиҥҥи сылларга биллэрдик элбээн, лимииттэрэ улаатыннарылынна: 2023 сыллааҕыны кытта тэҥнээтэххэ, тайах бултанар лимиитэ 9 бырыһыанынан үрдээтэ (4 443-тэн 4 867-ҕэ диэри), кулааһайга – 13 бырыһыанынан (871-тэн 1 000-ҕа диэри), киискэ – 14 бырыһыанынан (73 701-тэн 85 306-ҕа диэри).
Манна сыһыаран билиһиннэрдэххэ, 2025 – 2026 сыллардааҕы булт сезонугар (атырдьах ыйын 1 күнүттэн) лимиит бу курдук быһылынна: кулааһайга – 992, хагдаҥ эһэҕэ – 2 540, кыыл табаҕа – 18 924, бүүчээҥҥэ – 3 977, туртаска – 2 599, тайахха – 4 875, бэдэргэ – 30, чубукуга – 865, киискэ – 88 881.
Аартыка уомула дэлэччи үөскүүр буолбутунан, Өлүөнэ уонна Индигир өрүстэргэ балыктааһын көҥүллэнэр кээмэйэ туһааннааҕынан 110 уонна 15 туонналыынан эбиллэн, 916 уонна 276 туонналыыга тиийдэ. Быраҥаатта ахсаана сөптөөх таһымҥа тиийбитинэн, квотанан бултанар балыктар көрүҥнэриттэн былырыын таһаарыллыбыта. Хаһаайыстыбаларга аҥаардас сайабылыанньанан 600 туонна балыгы бултуулларыгар кыах бэрилиннэ.
Айылҕа ураты харыстанар сирдэрин өрөспүүбүлүкэтээҕи тиһигэ 1 мөл. 159 тыһ. кв. км иэннээх сири (өрөспүүбүлүкэ сирин-уотун 37,61 бырыһыанын) хабар уонна Арассыыйаҕа баһылаан-көһүлээн иһэр. Ити сирдэр чөл хаалалларын хааччыйар инниттэн экология төлөбүрдэрин суоттарыгар “Биология ресурсаларын, айылҕа ураты харыстанар сирдэрин уонна айылҕа пааркаларын дириэксийэтэ” судаарыстыба бүддьүөтүн тэрилтэтигэр анаан 95 мөл. солкуобайга саҥа тиэхиньикэ атыылаһылынна.
Уһук Илиҥҥэ туристар сылдьар ыллыктарын тупсаран оҥоруу куонкуруһугар өрөспүүбүлүкэбит “Сиинэ очуостара” бырайыагынан кыайыылаахтар кэккэлэригэр киирдэ. Бырайыак өрөспүүбүлүкэ суолталаах айылҕа ураты харыстанар сирдэригэр туристар сырыыларын элбэтэр соруктаах. Өрөспүүбүлүкэ ураты харыстанар сирдэригэр 3 экология ыллыга оҥоһулунна: Хаҥалас улууһугар “Улахан кембрий ыллыга” уонна “Ойуур оҕустарыгар ыалдьыттааһын”, Дьокуускай куоракка “Кэҥкэмэ” заповедник.
Өрөспүүбүлүкэбит сиригэр-уотугар хаһаайыстыбаннай үлэнэн дьарыктанар тэрилтэлэри айылҕаны харыстыыр дьаһаллары ыытар хайысхаҕа тардыы салҕанан барар. Ол курдук, 2024 сыл түмүгүнэн тулалыыр эйгэ харыстабылыгар кэлим орто болдьохтоох бырагыраамалары олоххо киллэрэр тэрилтэ ахсаана 71-гэ тиийдэ (иллэрээ сыллааҕыттан 9-нан эбилиннэ). Сир баайын хостуур тэрилтэлэр 2,5 төгүл элбэх маһы олортулар, Сунтаар улууһугар “Кэйиктэ” ресурснай резервакка “Намана” бизонарий тутулунна, 32 мөлүйүөн хатыыс, чыыр ыамата, быраҥаатта уонна күндүөбэй личинкалара ыытылыннылар.
Бүлүү өрүскэ Үөһээ Бүлүү сэлиэнньэтин аннынан кытылы бөҕөргөтүү үлэтэ түмүктэннэ. Таатта улууһугар Боробулга Таатта үрэх сүнньүн көннөрөр инниттэн “Сылгыһыт” ууну хаайан хаһаанар тутуу ситэрилиннэ. Таатта Харбалааҕын аннынан Амма өрүһү дириҥэтэргэ, кытылын бөҕөргөтөргө анаан бырайыактыыр-симиэтэлиир докумуона оҥоһулунна. Куорунай улууһугар Солоҕон нэһилиэгин Өрт сэлиэнньэтигэр Хаар Балаҕан уонна Өймөкөөн улууһугар Орто Балаҕан, Өймөкөөн сэлиэнньэлэрин анныларынан Индигир үрэхтэр сүнньүлэрин көннөрөр-ыраастыыр үлэлэр түмүктэннилэр.
Абый, Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Куорунай, Нам, Уус Маайа улуустарыгар муниципальнай бибилэтиэкэлэр базаларыгар оҕолорго, ыччакка экология култууратын иҥэрэр, иитэр кииннэр ситимнэрэ тэрилиннэ. Өрүстэр, үрэхтэр, күөллэр кытылларын ыраастааһыҥҥа туһуламмыт Бүтүн Арассыыйатааҕы “Арассыыйа уута” аахсыйа түмүгүнэн биһиги өрөспүүбүлүкэбит төрдүс миэстэни ылан, дойду биэс бастыҥнарыгар киирдэ. Ону таһынан биһиги министиэристибэбит быйыл сайын өрөспүүбүлүкэ иһинэн үлэҕэ киллэрбит “Күөх чэппиэр” (“Зеленый четверг”) диэн саҥа бырайыага кимиилээхтик хардыылаан эрэр. Бу бырайыакка Саха сирин олохтоохторо көхтөөхтүк кыттыахтарыгар эрэнэбит.
Ил Дархан “Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр айылҕа үтүө туруктаах буолуутун туһунан” Ыйааҕын 2024 сыл кулун тутар 12 күнүнээҕи саҥа эрэдээксийэтигэр экология уонна килиимэт бэлиитикэтин саҥа стратегическай хайысхалара быһаарыллыбыттара. Ыйааҕы олоххо киллэрэр туһуттан күн-дьыл хаамыыта уларыйыытыттан суоһуур көстүүлэргэ бэлэм буолуу таһымын үрдэтиигэ, айылҕа баайын, отун-маһын, кыылын-сүөлүн харыстааһыҥҥа, тэнитиигэ уонна сиэр быһыытынан туһаныыга, киһи айылҕаҕа мөкү сабыдыалын намтатыыга уонна тулалыыр эйгэни тупсарыыга, килиимэт уларыйыытыгар өрөспүүбүлүкэ туруктаах буолуутугар итиэннэ экология култууратын сайыннарыыга туһуламмыт дьаһаллар чопчуланнылар.
2025 сылга сүрүн соруктарбыт: “Кэҥкэмэ” уонна “Орто дойду” базаларыгар айылҕа кыылын-сүөлүн чөлүгэр түһэрэр кииннэри олохтуур үлэни тэрийии; Верхоянскай куораты халаан уутуттан харыстыыр эбийиэги тутуу; Томпо улууһугар “Кыталык көтүүтэ” норуоттар икки ардыларынааҕы орнитология обсерваториятын тэрийиини саҕалааһын; “Сиинэ очуостара” экология ыллыгын туристар сылдьалларыгар табыгастаах, тупсаҕай оҥоруу бырайыагын олоххо киллэрии; Килиимэт уларыйыыларыгар митигация уонна адаптация боппуруостарын Саха Өрөспүүбүлүкэтин олоҕун-дьаһаҕын, экэниэмикэтин сайыннарыы стратегиятыгар киллэрии; Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннай бүддьүөтүттэн олохтоох салайыныы уорганнара бөх кутар-тоҕор сирдэри ыраастааһыҥҥа ирдэниллэр бырайыак-смета докумуонун оҥортороллоругар субсидия биэрии; “Ууну киртитиини хонтуруоллуур автономнай автоматическай ыстаансыйалар” бырайыагы олоххо киллэрии.Евгений ПЕРФИЛЬЕВ,
СӨ экологиятын, айылҕаны туһаныытын уонна ойуурун хаһаайыстыбатын миниистирэ.
Бэчээккэ Василий Никифоров бэлэмнээн таһаарда.
экология