Чучунаалар тустарынан кэпсээн

Чучунаалар тустарынан кэпсээни оҕо сылдьан истибитим, онтон 2000 сыллаахха ол быһылааҥҥа түбэспит киһини илэ көрбүтүм.

Эргэ массыынанан айаннаан испиппит, көлөбүт туга эрэ алдьанан, аара сайылыкка тохтоон ааһар буолбуппут. Түптэ сыттаах сахабыт сайылыга барахсан ыалдьыттарын минньигэс чэйинэн күндүлүү тоһуйбута. Эр дьон бэрт түргэнник уопсай тылы булан, булт-алт туһунан кэпсэтэн барбыттарын истэ олордоххо сэргэҕэ сүрдээҕэ. Чочумча буолаат, биир нүксүччү түһэн эрэр, сааһыра быһыытыйбыт, куурбут-хаппыт кыра көрүҥнээх, ол да буоллар бэрт сытыы харахтаах, тэтиэнэх оҕонньор чэйдэспитэ. «Дьэ, бу Бүөтүр билэрэ буолуо, араас дьикти түгэни, удьуор булчут киһи!» — дэспиттэрэ. Оҕонньор: «Ээ, мин туох оннук ураты кэпсээннээх буолуомуй?» — диэн кэтэмэҕэйдии түһэн баран, этэргэ дылы, өрөөбүт уоһун өһүлэн, хоммут уоһун хоҥнорон, айаҕа аһыллан, кэпсээн киирэн барбыта.

«Биһиги Нь-р удьуор булт диэн баран муннукка ытаабыт дьоммут, аҕабыт каадырабай булчут этэ, биир бэйэм бастакы куобахпар уончалаахпар түбэспитим. Дьэ, онтон ыла баай хара тыа төһөнү мичик аллайан, дук гынарынан бултаан кэллим. Сүүрбэ биэһим диэки кэргэннэнэн ыал буолбутум, икки кыыстаммыппыт. Бииргэ төрөөбүт быраатым Өндүрэй учуутал үөрэхтэнэн, куоракка олохсуйбута. Оҕо эрдэхпититтэн баай хара тыабытыгар хас хардыыбытын ааҕа билэн улааппыппыт, үксүн бииргэ бултуурбут. Дьэ, ити курдук олорон, сэттэ уонус сыллар бүтүүлэригэр кэргэним эрэйдээх ыараханнык ыалдьан бараахтаабыта, кыргыттарбын кытта аҥаардас хаалбытым…

Биһигини аһынан, быраатым сотору-сотору дойдутугар тахсар буолбута. Биир тахсыытыгар орой мэник оҕо сааспытын санааммыт, тыаҕа бултуу тахса сылдьарга быһаарыммыппыт. Хас да хонук бултуйаммыт санаабыт сырдаан, сүргэбит көтөҕүллэн дьиэлээн испиппит, киэһэрэн улам хараҥара быһыытыйбыта. Өйдөөн көрбүппүт сыллата алтыспыт ыллык суолбут омоонноро оспуттар, барыта атын курдук буолан хаалбыт. Хайдах-хайдаҕый эрэ дэстэхпит дии. Бу диэки тохтоон, уот оттунан хонуохха, онтон сарсыарда сырдаатаҕына дьиэлиэхпит диэн сүбэлэстибит. Эмискэ баҕайы быраатым: «Көрүүй, ол уот баар дии», — диэбит саҥатын хоту көрбүтүм туох да суоҕа, биир кэм ытыс таһынар ыас хараҥа этэ. Дьэ, доҕоор, онтон Өндүрэйим өлө куттанан: «Куоот!» — диэн үөгүлээн бытарытаат, иннин хоту түһүнэн кэбиспитэ. Мин тугу да өйдөөбөккө, үлүбээй инним хоту сүүрбүтүм, кырдык, кэннибититтэн кимнээх эрэ эккирэтэн иһэр курдук атахтарын тыаһа иһиллэрэ. Өндүрэй өйүттэн тахсыбыт курдук биир кэм үөгүлүү-үөгүлүү иннин хоту сүүрэрэ, мин кини кэнниттэн саппай уопсан иһэрим. Өндүрэйим биир маска кэлэн өйөнөн турар эбит, тыын быһаҕаһынан тыынара, туох эрэ уоттаах курдук сырдыыр дьон эрээри, сирэйдэрэ көстүбэт диэн кэпсээбитэ. Арыый тыын ыла түһэн бараммыт, тыаһа-yyha суох аргыый иннибит диэки хаамсыбыппыт. Ити иһэммин, кэннибэр туох эрэ иһиирэр курдук баарын иһин, эргиллэ биэрбитим, доҕоор: барбах умайар банаар уотун курдук сырдыыр, бар түү, амырыын кыыл курдук дьүһүннээх улахан баҕайы күтүр, дьэ, бу барыйан турар эбит ээ!

Өндүрэйим сүүрбүтүн курдук сүүрэ турда, мин саабын сүгэ сылдьарбын өйдөөммүн, кэннибин хайыһан үлүбээй ыттым. Били «кыылым» айакалыыр курдук саҥа аллайда, ол эрээри син биир эккирэтэн иһэр курдук. Иккистээн ытаары гыммытым, саам харан хаалбыт эбит, бу ыксалга ыламмын элитэн кэбистим да, инним хоту сүүрэбин, быраатым көстүбэт. Арыый уоскуйан баран, эмиэ иһиирэр курдук саҥа үөһэ диэкиттэн иһилиннэ. Били баҕайым, өйдөнөр бокуой биэрбэккэ, үрдүбэр түстэ да, санным хаптаҕайын сүр сытыы аһыыларынан ытыран мадьыктаста. Икки харахпыттан уот саҕыллыар диэри ыарыыланан, сымыһахпын быһа ытыраат, курбар иилинэ сылдьар быһахпын хостоон ыламмын, ынырык харамайбын хас да төгүл хонноҕун аннын диэки быһахтаатым. Ыарыыбыттан элбэх хааммын сүтэрэн, мэйиим эргийэн, охто сыһа-сыһабын уот оттубутум. Баҕар уоту көрөн быраатым Өндүрэй кэлиэ дии санаабытым…

Били харамайдар хас да буоланнар кэлэн төгүрүйбүттэрэ да, хата, дьолго, омуннаахтык умайан кытыастар уоттан куттанан чугаһаабатахтара. Сарсыарда халлаан суһуктуйа сырдыыта суохтар этэ.

Бааспын төһө кыалларынан ыга бааммыппын көннөрүнэн, чаас кэриҥэ хааман, билэр ыллыктарбар киирэн кэлбитим, онтон дэриэбинэм бу тиийэн кэлбитэ. Миэхэ тута биэлсэри ыҥырбыттара, эр дьон Өндүрэйбитин көрдүү барбыттара. Киэһэ хойутуу көрүөхтэн эрэ ынырык дьүһүннэммит бырааппын, туох эрэ амырыын кыыл бүүс-бүтүннүү ытыран хадьырыйбыт өлүгүн, булан илдьэ кэлбиттэрэ… «Оо, абаккам да буолар эбит, тоҕо сааны эспитим буолуой, сааламматаҕым буоллар, баҕар быраатым этэҥҥэ быыһанан, мүччү туттаран куотуо этэ!» — дии санаабытым. Мин ити ынырык түүнү кэпсии сатаабыппын соччо итэҕэйбэтэхтэрэ, «тыатааҕы саба түспүт» диэхтэрин баҕараллара. Арай олохтоох кырдьаҕастар итэҕэйбиттэрэ, бэрт былыргыттан бу диэки чучунаалар бааллар, арыт дьоҥҥо саба түһэллэр үһү диэни истэллэр эбит. «Дьэ, итинник түбэлтэҕэ түбэһэн турардаахпын», — диэн Бүөтүр кэпсээнин түмүктээн, сүр күүскэ үөһэ тыынан ылбыта.

Бу курдук ис хоһоонноох кэпсээни урут ханна эрэ истибит курдугум. Бүлүүгэ буолбут курдук дииллэрэ, оттон сорохтор этэллэринэн, Өлүөхүмэ тыатыгар диэнэ. Итини истэн, Бүөтүрбүт сайыҥҥы чараас ырбаахытын устан, санныгар баар дип-дириҥ чэр буолбут ынырыктаах баас оннун көрдөрбүтүгэр остуолга олорооччулар тылбытыттан маппыппыт. Бөрө да, тыатааҕы да ытырбыт суолуттан атынын бэлиэтии көрбүппүт.

Сахайаана Львова, «Саха сирин дьулаан түбэлтэлэрэ» хомуурунньуктан

УлуусМедиа