Бааһына туһаныллар иэнин биэс сыл иһигэр 70 тыһыынча гектарга диэри кэҥэтэр сорук турар

Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр олохтоох оҥорон таһаарыыны сайыннарыы дьаһалларыттан биир боччумнаахтара – туһаныллар бааһына иэнин 2030 сылга диэри 70 тыһ. гектарга тириэрдии. Уһун сыллаах таҥнары түһүү кэнниттэн сир үлэтэ өрүттэн, аны 5 сылынан ити сорук туолуо дуо?

Саха сиригэр сүүрбэһис үйэҕэ үктэнэр сахха, 1900 сыллаахха, тыа хаһаайыстыбатын култуурата 22,2 тыһ. гектар иэннээх сиргэ ыһыллара. Онтон 1940 сыллаахха биэс төгүл улаатан, 115,8 тыһ. гектарга тиийбитэ. Ыһыы иэнэ 1980 сыллаахха 98,9 тыһ., 1990 сыллаахха бааһына сорҕотун чөлүгэр түһэрии суотугар 107,3 тыһ. гектарга тэҥнэспитэ. Мантан көстөрүнэн, сопхуостар муҥутаан сайдыбыт сылларыгар даҕаны сэрии иннинэ холкуостаахтар тыраахтара, тиэхиньикэтэ суох, оҕус-ат көлө итиэннэ үксүн харыларын күүһүнэн үлэлээн ылбыт таһымнарын куоһарбатахтар эбит. Эгэ, ыһыллыы кэнниттэн ситиһиллиэ баара дуо: ыһыы иэнэ 2000 сыллаахха 60,3 тыһ. гектарга диэри түспүтэ. Онтон салгыы сарбыллар эрэ, онтон 2005 сылтан саҕалаан арыый бигэтийэр эрээри, уһун кэмҥэ 40 тыһыынчаттан эрэ таһымныыра.

Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн быйыл оҥоһуллар сир иэнэ 58,3 тыһ. гектарга диэри кэҥэтиллэрэ былааннанар, ол аата былырыыҥҥы кээмэйтэн (54 тыһ. гектар этэ) 7,9 бырыһыанынан эбэтэр 4,3 тыһ. гектарынан улахан. Ити иһиттэн ыһыытын иэнэ – 51,1 тыһ. гектар (ааспыт сылга 49,3 тыһ. гектар этэ). Онон көрдөрүү ааспыт сыллааҕар 7,9 бырыһыанынан эбэтэр 4,3 тыһ. гектарынан ордук буолла.

Ыһыы иэнэ көрүҥнэринэн маннык улаатта: туораахтаах култуураҕа – 11,8 тыһ. гектарга диэри (ааспыт сыллааҕыны кытта тэҥнээтэххэ, 12,7 бырыһыанынан, о.э. 0,8 тыһ. гектарынан); сүөһү аһылыгар аналлаах култуураҕа – 31,6 тыһ. гектарга диэри (3,4 бырыһыанынан, о.э. 0,7 тыһ. гектарынан); хортуоппуйга – 6,3 тыһ. гектарга диэри (2 бырыһыанынан, о.э. 0,2 тыһ. гектарынан); бүрүөһүнэ суох олордуллар оҕуруот аһыгар – 1,3 тыһ. гектарга диэри (3,6 бырыһыанынан, о.э. 0,1 тыһ. гектарынан).

Тыа хаһаайыстыбатын боломуочуйаларын улуустарга, куораттардааҕы уокуруктарга биэрии чэрчитинэн өрөспүүбүлүкэ 2025 сыллааҕы бүддьүөтүттэн сиртэн үүнүүнү ылыы салаатын өйөөһүн дьаһалларыгар 259 мөл. солкуобай көрүллүбүтэ. Ол курдук, бурдукка – 148 мөл. солкуобай (нуорма быһыытынан 1 гектарга 13-түү тыһ. солкуобай),  хортуоппуйга – 83 мөл. солкуобай (1 гектар олордууга 35-тии тыһ. солкуобай), оҕуруот аһыгар – 28 мөл. солкуобай (1 гектарга 45-тии тыһ. солкуобай).

Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ ону таһынан тыа хаһаайыстыбатын култууратын сиэмэтин оҥорон тарҕатааччылары өйүүр. Быйыл бу сыалга 63 мөл. солкуобай кээмэйдээх субсидияны биэрдэ. Ити иһиттэн сиэмэ оригинаторыгар – 15 мөл. солкуобайы, 9 сиэмэ хаһаайыстыбата 987 туонна сиэмэ хортуоппуйу, 2 947 туонна сиэмэ бурдугу уонна 4 туонна элбэх сыллаах от сиэмэтин оҥорон таһааралларыгар – 18 мөл. солкуобайы, ону тэҥэ хаһаайыстыбалар сиэмэ матырыйаалын атыылаһар, тиэйэр ороскуоттарын 80 бырыһыанын толуйарга  – 30 мөл. солкуобайы, хаһаайыстыбалар минеральнай уоҕурдуу атыылаһар, тиэйэр ороскуоттарын эмиэ 80 бырыһыаҥҥа тиийэ толуйарга – 15 мөл. солкуобай.

Быйыл паарданыллар иэн балачча кэҥэтиллэрэ былааннанар. Былырыын 5,5 тыһ. гектар иэннээх бааһына сирэ паардаммыт буоллаҕына, быйылгыта 7,2 тыһ. гектарга тиийиэхтээх. Улаатыыта 30,9 бырыһыан.

Хонон турдах ахсын хомуур үлэтэ чугаһаан иһэр. Былаан быһыытынан 12,1 тыһ. туонна бурдук, 74,8 тыһ. туонна хортуоппуй, 28,7 тыһ. туонна оҕуруот аһа хомуйуллуохтаах.

Сүөһү аһылыгын бэлэмнээһин, чуолаан, хорутуллубут сир көдьүүһэ суох туһанылларыттан таҥнары түспүтэ. Өскөтүн, ааспыт үйэ 70-с сылларыгар 141,6 тыһ. гектар иэннээх бааһына баар эбит буоллаҕына, билигин Росреестр дааннайынан 105 тыһ. гектардаах бааһына, 719 тыһ. гектардаах ходуһа, 795 тыһ. гектардаах мэччирэҥ сирдэрэ учуокка тураллар. Сопхуостар баалларына хорутуллубут сирдэртэн сөп буолар сиилэһи бэлэмнииллэрэ. Холобур, 1983 – 1992 сылларга сыл аайы 175-162 тыһ. туонна сиилэһи угаллара. Ол иһигэр муҥутаан 1989 с. 279 тыһ., 1990 с. 204 тыһ. туоннаҕа тиийбитэ. Кэлиҥҥи 5 сылга хаһаайыстыбалар ортотунан 25,9 тыһ. туонна сиилэһи уонна 14,1 тыһ. туонна сенаһы бэлэмнииллэр.

Сүөһү сүмэһиннээх аһылыгын (сиилэс уонна сенаж) бэлэмнээһиҥҥэ анаан СӨ бырабыыталыстыбатын 296-с №-дээх дьаһалынан өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн сүөһү аһылыгын оҥорон таһаарыыны сайыннарар тосхоллоох муниципальнай бырагыраамалары кыттыгас үбүлээһиҥҥэ 100 мөл. солкуобай кээмэйдээх субсидия үбэ улуустарга тиксэрилиннэ. Улуустар бэйэлэрин бүддьүөттэриттэн 167 мөл. солкуобайы уктулар.

“Сүөһү аһылыгын оҥорон таһаарыыны сайыннарыы” хос бырагырааманы олоххо киллэрии сүнньүнэн 2017 – 2024 сылларга тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорооччуларга 2 миллиардан тахса солкуобайдаах көмө оҥоһулунна. Хаһаайыстыбалар сир үлэтигэр туттуллар тиэхиньикэ уонна тэрил  атыыластылар. Ол курдук, сир уустара 48 комбайнынан, 230 араас кыамталаах тыраахтарынан, 274 сири таҥастыыр тэриллэринэн (булуук, барана, дискатор, культиватор, фреза, минеральнай уоҕурдууну тарҕатааччы), 308 сенажтыыр сэбинэн, 157 сиэйэлкэнэн, 21 бурдугу астыыр тэрилинэн сэбилэннилэр. Онон, баар тиэхиньикэ кыаҕын толору туһанан, туруоруллубут соругу толорор туһугар күргүөмнээх, көдьүүстээх үлэ эрэ эрэйиллэр.

Василий Никифоров

Хаартыскаларга: агрономнар атырдьах ыйыгар өрөспүүбүлүкэтээҕи түмсүүлэрин түгэннэриттэн.

ТХМ пресс-сулууспатын түһэриитэ.

УлуусМедиа