Нам улууһун Ытык сириттэн — Япония Квантунскай аармыйатын үлтү сынньыыга
Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии Япония Квантунскай аармыйатын үлтү сынньыы кэнниттэн балаҕан ыйын 3 күнүгэр 1945 сыллаахха түмүктэммитэ. Бу сэриигэ Кыайыы үгүс сыранан, хаан тохтуутунан, алдьаныынан-кээһэниинэн ситиһиллибитэ. Бу туһунан «Эҥсиэли» хаһыат суруйар.
Дьон-сэргэ туһугарОҕолор амарах аҕалара Егор Павлович олорон ааспыт олоҕун лоскуйдарыттан уонна үлэтин-хамнаһын туһунан ааҕааччыга быһа тардан билсиһиннэриэҕиҥ.
Егор аҕата Байбал, ийэтэ Өлөксөөс диэннэр этэ. Дьоно сааһыран кыаммат буоланнар, уол эрдэ, 16 сааһыттан, үлэҕэ-хамнаска эриллэн барбыта. 1942 сыл от ыйыгар Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии хабыр киирсиһиитин, Кыһыл Армия өстөөҕү кэннинэн чугурутан эрэр кэмигэр, саа-саадах тутан дойдутун көҥүлүн, чиэһин көмүскүү фроҥҥа барбыта. Армияҕа биэс сыл устата сулууспалыыр. Забайкальскай байыаннай уокурук армейскай хаһыатыгар буойуннар олохторуттан элбэх заметкалары, ыстатыйалары бэчээттэппитэ.
1945 сыллаахха японскай милитаризм саамай куйах туттубут квантунскай армиятын урусхаллааһыҥҥа кыттыыны ылбыта.
Егор Иванов сэриигэ сылдьыбытын туһунан билигин үгүһү кэпсиир. Онтон биир түгэн.
— 1945 сыл атырдьах ыйыгар биһиги 833-с артиллерийскай полкабыт хайа тэллэҕэр тохтообута. Орудиены соһор тягачтарбыт уматыктара бүппүт. Уматык ыла взвод командира, лейтенант Николай Маркеев, кини адъютана, икки зенитнэй пулемет пулеметчиктара, икки суоппар, миигин кытта өр кэмҥэ бииргэ сулуспалаабыт доҕорум Миша Ковалев уонна икки саллаат буолан, ахсыа, икки легковой автомассыынанан айаннаатыбыт. Хайаны туораан дэриэбинэҕэ барыыга кыра үрэххэ муоста баара, биһиги ону хайдах ааһааппытын кытта, кэннибититтэн автоматынан ытыалаан куһуйдулар. Муоста анныгар японецтар саһан сыппыттар эбит. Муҥар, туох да хаххата суох киллэм хонууга түбэһэн хаалбыппыт. Ытыалаһыы бөҕө буолла. Аттыбар доҕорум таптаран оҕунна. Японецтар хаҥас ойоҕоспутуттан уонна иннибититтэн ыган атаакалаан бардылар, гранаталары кыыраталаатыбыт. Уҥа өттүбүтүгэр намыһах сиргэ хойуу баҕайы хомустаах бадарааннаах күөл баар эбит, арай, онно эрэ чугуйуохха сөп курдуга.
Биһиги уоту күүскэ аһабыт, ити түгэҥҥэ лейтенант адъютанынаан хомуска тиийэн көстүбэт буоллулар. Доҕорум Миша аттыбар сытан, гранаталары быраҕа-быраҕа автоматтаан тибийэр. Ол икки ардыгар киһим эмискэ ыппат буолан хаалла, арааһа, автоматын иитиитэ бүттэҕэ дуу дии санаат, мин киниэхэ сыыллан тиийэбин, онтум баара хайыы-үйэҕэ күн сырдыгыттан матаахтаабыт эбит. Киэҥ көхсүм кыараата, хараҕым уутун кыатана сатыыбын да, кыайтарбат. Икки массыынабыт иккиэн умайан эрэллэрэ. Аба-сата бөҕө улаатан, киирсии күүһүрэр, ити кэмҥэ. Арай, командирбыт «биһиги суолбутунан кэлиҥ!» диэн уҥуортан бэлиэ сигнал биэрэр. Ытыалаһа-ытыалаһа хомуска чугуйбуппут, икки буойун сүтүктээх командирбытыгар кэлбиппит. Полкабытыгар кэлээт, артиллериянан японецтар тоһуйбут сирдэригэр уһуннук ытыалаан лигийдибит. Ол кэнниттэн муостабытыгар иккиһин рота кэриҥэ саллааттаах кэлбиппит, японецтар мэлийбиттэр этэ. Биһиги аҕыйах да буолларбыт, муоста уонна массыына чугаһыгар бэрт элбэх өстөөҕү хаптаппыт этибит, бука, ол да иһин тэскилээтэхтэрэ буолуо.
Командирын тыылга таһаараары, киниэхэ халыҥ хахха, суон дурда буола сылдьан, кыргыс хонуутугар охтубут нуучча ньургун уолун — бойобуой доҕорбун Миша Ковалеву бары да улаханнык аһыйбыппыт. Үрүҥ күн анныгар, Ийэ сир үрдүгэр киһиэхэ күндүттэн күндү доҕор-атас баарын онно билбитим. Миша киһи эрэ тэҥнэспэт үтүөкэннээх киһитэ этэ. Эчи сымнаҕаһын, сайаҕаһын, аламаҕайын, аһыныгаһын. Кинилиин кэккэлэһэ утуйарбыт, биир котелоктан аһыырбыт, быһата, тугу булбуппутун уоспутунан үллэстэр үгэстээх этибит, биир
бөппүрүөскэни иккиэн тартахпытына эрэ астынар курдук буоларбыт.
Куттанары-чаҕыйары билбэтэх икки хорсун-хоодуот буойуннарбытын – доҕотторбутун – көмүс уҥуохтарын туппуппут. Кинилэри тиһэх суолларыгар атаарарбытыгар, автомат уочаратынан, бинтиэпкэ күргүөмнээх ытыытынан салюттуу уонна пилоткабытын устан тобуктаан, саҥата суох сүгүрүйэн турбуппутун бэҕэһээҥи курдук өйдүүбүн.
Кэлин билбиппит японецтар бөдөҥ күүстэригэр түбэһэн баран төлө көппүт этибит. Хомустаах күөл суоҕа буоллар, бары да букатын бүтүөхпүтүн сөптөөх эбит. Онно командирбыт лейтенант Николай Маркеев тобуллаҕас өйүгэр махтана санаабыппыт. Сэрии уотун, эрэйин-муҥун бииргэ көрсүбүт күндү доҕотторум мин өйбүттэн сүппэттэр, — диир Егор Павлович.
Егор Павлович сэрии кэнниттэн, 1947 сыллаахха, төрөөбүт дойдутугар этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ. Эйэлээх үлэ үөһүгэр киирбитэ.
И. ПЕТРОВ.
«Килбиэннээх суолунан» Дьокуускай, 2001. – С.102-108
Сахалар – хорсун саллааттарУбайым Николаев Егор Семенович 1944 сыл кулун тутарга 18 саастааҕар сэриигэ ыҥырыллыбыта. Кинилэр хомуурдарын баһыйар үгүстэрин илин бырахпыттара. Хас да күн айаннаан Большой Невергэ тиийбиттэр. Онтон тимир суолунан Даурияҕа кэлбиттэр. Салгыы убайым бэйэтин ахтыытын тиэрдэбин.
— Даурияҕа 210-с стрелковай дивизияҕа 649-с полкатын иккис автоматнай ротатыгар сулууспалаабытым. Кытаанах үөрэҕи, эрчиллиини барбыппыт, сэриилэһэргэ үөрэммиппит. Арай биирдэ, политүөрэх кэмигэр взвод командира, младшай лейтенант Ломов: «Милитаристскай Японияны кытта сэрии буолла, кинини хайаан да үлтү охсуохтаахпыт», — диэбитэ.
Бэс ыйын бүтүүтүгэр кыраныысса чугаһыгар илдьибиттэрэ. Толору бойобуой сэбилэниини биэрбиттэрэ. Миигин илии пулеметунан ытарга үөрэппиттэрэ. Аргунь өрүс салаатыгар харбыырга үөрэммиппит. Атырдьах ыйын 9 күнүгэр түүн 4 чаас ааһыыта кыраныыссаны туораан, күнрүс 11 чаас саҕана Аргунь өрүскэ кэлэн, бойобуой сэбилэниибитин, автомаппытын өрө тутан, 200 м курдук иэннээх сиринэн өрүһү туораабытынан барбыппыт. Өстөөх пограничнай чааһа сытар хайатын ылан, Хайлар куорат туһаайыытынан Маньчжурияҕа киирбиппит. Аара хас да сэлиэнньэлэри ылан, иннибит диэки баран испиппит. Маньчжурия сэриитэ наһаа ыарахан этэ: японецтар куотан иһэн холуодьастары сүһүрдэллэрэ, уу испэккэ эрэйдэммиппит. Сууккаҕа 80-100 км барарбыт, наһаа итии күннэр турбуттара. Икки хонугунан Хайларга кэлбиппит. Биһиги самолеттарбыт буомбалыы сылдьаллара. Ол кэнниттэн артиллерия, «Катюша» үлэлээбиттэрэ. Полкабыт саллааттара Хайлар бары суопкаларыгар сэриилэспиттэрэ. Ол сэриилэһэ сырыттахпытына, командирым миигин ыҥыран: «Оһуобай сорудаҕы толорсо дивизия штабыгар бараҕын», — диэтэ уонна атын роталартан сүүмэрдээбит саллааттары кытта 40 киһини дивизия штабыгар илдьэн стройдаттылар. Дивизия командира, Советскай Союз Геройа, генерал-майор Соколов разведка түмүгүнэн дивизия штабын самурайдар төгүрүктээбиттэрин, ону суох оҥорорго сорудахтаата. Генерал, миигин соҕотох сахабын көрөн, хас саастаахпын, хантан сылдьарбын ыйытта. Онуоха мин: «Уон тоҕус саастаахпын, сахабын», — диэтим. Онно: «Олус эдэр эбиккин, уон алта саастаах курдуккун. Сахалар кытта арҕаа бииргэ сэриилэспитим, хорсун саллааттар этилэр», — диэбитигэр наһаа үөрбүтүм.
Биһигини биэстии киһилээх аҕыс бөлөххө араардылар. Бэйэбит испититтэн командирдары талан, бөлөхтөрбүтүнэн тарҕаһан, хас да километр ыраах самурайдар сытар сирдэрин атаакалаатыбыт, тиһэҕэр биһигиттэн куотан, дэриэбинэҕэ киирэн бэриннилэр. 27 киһини тутан, киэһээ штабка аҕалан туттардыбыт. Генерал-майор строй иннигэр байыаннай сорудаҕы үчүгэйдик толорбуппут иһин махталын биллэрдэ.
Биһиги чааспытыгар төннүбүппүт. Нөҥүө күнүгэр аэродром ылыытыгар сылдьыспытым, үгүс охсуһуута суох бэриммиттэрэ. Биһиги чааспыт өстөөҕү эккирэтэн, улахан Хинган хайатын туораабыта. Хингаҥҥа Квантунскай армия биир тыла суох бэринэргэ күһэллибитэ. Якэши бөҕөргөтүллүбүт оройуонун ылан, Бокэту станцияҕа поездка олорсон, Цицикар куоракка күнүс кэлбиппит, түүн Харбин куоратынан ааспыппыт уонна сарсыарда Чаньчунь куорат таһыгар тохтообуппут. Өстөөх 148-с пехотнай дивизията Чанчуҥҥа бэриммит этэ. Ол күн командирым: «Куорат атын өттүгэр турар чааска бакыатта тиэрт», — диэн сорудах биэрдэ. Кавалеристар аттарын ыҥыырдаан, барар сирбин уруһуйдаан биэрдилэр.
Сотору хараҥарда. Суолум дьиэлэр, садтар, от-мас быыстарынан барар. Балай да айаннаан истэхпинэ, атым эмискэ дьигиһис гынаат, иннин диэки ойон кэбистэ, сүүрдэ, саа тыаһа бөҕө буолла. Балай да тэйиччиттэн ыталлар быһыылаах, таппатылар. Суолум буккуллан хаалла. Улахан хаһыыга тиийэн туораары атым бүдүрүйэн аппыттан эһиллэн хааллым, хата, туохпун да өлөрбөтүм. Атым күүтэн турар эбит, онтон хат миинэн хаһыыбын туораан суолбун булан, өр соҕус айаннаатым. Эмискэ «Стой!» диэн нууччалыы хаһыытаатылар, миигин тутан ыллылар. Онтум, дьолбор, бакыат илдьиэхтээх дьонум эбит. Бакыаппын, аппын ыллылар. Офицер бакыаты ааҕан баран махтанна уонна чаастара атын сиргэ сыҕарыйдылар. Мин кинилэри кытта барыстым, нөҥүө күнүгэр куорат иһигэр баар Корея институтугар олохтоотулар. Комендантскай сулууспаҕа сылдьан, саһан сытар самурайдары тутуталаабыппыт.
Балаҕан ыйын 2 күнүгэр милитаристскай Япония биир тыла суох бэринэн, актаҕа илии баттаабытын биллэрбиттэрэ. Мин 210-с стрелковай дивизиям бу сэриигэ хорсун быһыытын көрдөрбүтүн иһин «Хинганскай» диэн бочуоттаах ааты ылбыта. Биһиги чааспыт алтынньыга элбэх кавалерийскай таһаҕастаах тэлиэгэлээх аттарынан төттөрү сэриилээн ылбыт сирбититтэн Маньчжурияны биир гына айаннаан, өстөөх элбэх тоһууругар түбэһэн, Даурия куораты булбута.
Ити кэнниттэн Монголияҕа киллэрбиттэрэ, 144-с авиатехническай истребительнэй полкаҕа түгэспитим. Ыам ыйыгар массыынанан Маньчжурия кыраныыссатыгар илдьибиттэрэ, кыраныыссаҕа байыаннай сорудаҕы толоро сылдьан, дэлби тэптэриигэ түбэһэн ыараханнык бааһырбытым, госпитальга сыппытым. Иккис группалаах инбэлиит буолан (уҥа илиибин сүтэрэн) 1946 сыллаахха армияттан босхолонон, күһүн дойдубар төннүбүтүм.
Евдокия Семеновна НИКОЛАЕВА,
РФ үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай үлэ бэтэрээнэ
Хорсун саллаат, туйгун сэрииһитАҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии бэтэрээннэрэ билигин эйэлээх олох тутуутугар актыыбынайдык үлэлии сылдьалларын үгүстүк көрөбүн. Оннук дьоннортон биирдэстэринэн Егор Федорович Лазарев буолар.
Егор Федорович 1925 сыллаахха дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Аҕалара Федор Филиппович булчут уонна уус идэлээҕэ. Ийэлэрэ Марфа Петровна холкуос ыар үлэлэригэр эр дьону кытта тэҥҥэ үлэлиирэ: оттуура, мас кэрдэрэ, сэрии ыар дьылларыгар фермаҕа от тиэйээччинэн эмиэ үлэлии сылдьыбыта. Лазаревтар оҕолорун үөрэхтээх, үчүгэй дьон оҥорор баҕалаахтара. Ол баҕа санаалара туолан, аччыгый уоллара Федя инженер, аччыгый кыыстара Муся учуутал буолбуттара. Улахан кыыстара Аграфена Федоровна 2 Хомустаах сельсоветын исполкомун секретарынан уонтан тахса сыл үлэлээтэ. Билигин даҕаны бу бочуоттаах уонна эппиэттээх үлэтин ситиһиилээхтик салгыы сылдьар.
Егор Федорович оҕо эрдэҕиттэн мындыр өйдөөх, уус тарбахтаах буолан инженер-механик буолар баҕалааҕа. Ону салгыы үөрэниэҕин сэрии мэһэйдээбитэ. 1943 сыллаахха бэс ыйын 14 күнүгэр «Үүнэр олох» холкуостан ыҥырыллан фроҥҥа барбыта. Кини сулууспалыыр чааһа – Забайкальскай фронт 152-с стрелковай полката японскай милитаристары утары кыргыһыыга киирсибитэ. Бу байыаннай чаас Хайлар – Гинганг туһаайыытынан сылдьыбыта уонна өстөөҕү кытта хабыр хапсыһыыга киирсибитэ. Егор Федорович өстөөх танковай чаастарын утары охсуһууга геройствоны көрдөрөн «Албан Аат» III истиэпэннээх уордьанынан наҕараадаламмыта. Советскай Армияҕа 1948 сыллаахха диэри сулууспалаабыт хорсун буойун дойдутугар, төрөөбүт холкуоһугар эргиллэн кэлбитэ.
Техниканы билэр уонна таптыыр Егор Федорович тырахтарыыс идэтин ылбыта. 1970 сыллаахха диэри бастыҥ тырахтарыыс быһыытынан холкуоһугар, онтон сопхуоһугар үлэлээбитэ. 1970 сыллаахха 2 Хомустаахха радиостанция олохтоммутугар нэһилиэк сэбиэтэ кинини радиооператорынан рекомендациялабыта. Итинтэн ыла уон сыл устата связист быһыытынан үлэлээн, нэһилиэннэ элбэх махталын ылла, дьон-сэргэ улаханнык ытыктыыр, чиэстиир үлэһитинэн буолла.
Е.Ф. Лазарев дьоллоох дьиэ кэргэн баһылыга. Кэргэнэ Анастасия Васильевна уон сыл устата 2 Хомустаах дьааһыла-садын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Бу тэрилтэни төрүттээбит уонна сүһүөҕэр туруорбут кини буолар.
Соторутааҕыта Лазаревтарга үөрүүлээх түгэн буолан ааста. Егор Федорович 55 сааһын туолан биэнсийэҕэ тахсыытын уонна Анастасия Васильевналыын холбоспуттара 30 сыла туолуутун общественность үөрүүлээхтик бэлиэтээтэ. Ити күн Лазаревтар иккиэн «Үлэ ветерана» мэтээллэринэн, Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаланнылар, элбэх Эҕэрдэ аадырыстары туттулар.
Билигин Егор Федорович түөһүн киэргэтэллэр «Албан Аат» уордьана уонна 6 бойобуой мэтээллэр, аны «Үлэ ветерана» мэтээл эбилиннэ. Сэрии уонна үлэ бэтэрээнэ Е.Ф. Лазарев билигин даҕаны үлэтин-хамнаһын үгэнигэр сылдьар. Улуу Кыайыы 35 сылын туолар үбүлүөйүн Лазаревтар үөрүүлээхтик көрүстүлэр.
С. МЕСТНИКОВ
1980 с.
Ийэ дойду туһугарЛена өрүс илин эҥээригэр Көбөкөн киэҥ нэлэмэн күөллэрдээх алаастарыттан биирдэстэригэр Дьарааһыннаах Дьэбдьиэй кыракый саха балаҕаныгар ыал буолан олорбуттара. 1921 сыллаахха Дьарааһыннаахха уол оҕо төрөөбүтэ. Уолу Уйбаан диэн ааттаабыттара.
Иван 1926 сыллаахха Көбөкөн начальнай оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ.
Иван Потаповка холкуоһугар үлэлии сырыттаҕына, 1942 сыл атырдьах ыйыгар Кыһыл Армия кэккэтигэр ыҥырыллар бэбиэскэни туттарбыттара.
1943 сыллаахха младшай команднай састаабы үөрэтэн бэлэмниир полковой оскуолаҕа үөрэнэн сержант званиетын ылан, пулеметнай отделение командира буолбута.
Монголия Сайн-Шанда куората оччолорго Манчжурия кыраныыссатыттан чугас турара. Иван манна араас национальностаах отделениета буһуу-хатыы, бэлэмнэнии эрэйин үчүгэйдик барбыта. Иван взвод командирын солбуйааччытынан эмиэ сулууспалаабыта.
1945 сыл атырдьах ыйын 9 күнүгэр кинилэр сулууспалыыр чаастара Забайкальскай фронт састаабыгар киирэн, милитаристскай Японияны утары бэйэтин интернациональнай иэһин толорон сэриилэспитэ. Кинилэр киирэр туһаайыыларынан Манчжурияҕа
Япония аатырбыт мөлүйүөнтэн тахса саллааттаах, офицердаах, элбэх араас байыаннай техникалаах Квантунскай армията турбута.
Кимэн киирии улахан ыарахаттардааҕа. Ол курдук, Улахан Хинган сис хайаларын туорааһын, бу туорааһыҥҥа өстөөх элбэх бөҕөргөтүммүт учаастактардааҕа, ол учаастактар бары олус күүстээх артиллерийскай доттарынан, блиндажтарынан оҥоһуулара буолбута уонна хайанан айанныыр суол олус кыараҕаһа, итиэннэ араас тоһуурдары оҥоруута буолбута. Биһиги армиябыт японецтар харса суох утарсыыларын үлтү урусхаллаан иннин диэки кимэн киирбитэ.
Улахан Хинган хайа туорааһыныгар үгүстэн биир түгэҥҥэ хаан тохтуулаах, үгүс өлүүлээх-сүтүүлээх кыырыктаах кыргыһыы буолбута. Бу кыргыһыга Иван отделениетыттан казах Кайрулла ыараханнык бааһырбыта, көмөлөһөөччүтэ нуучча Валентиин өлбүтэ. Уһун эрийсиилээх кыргыһыыга кыайан, биһиги армиябыт улахан Хинган хайаны туораабыта. Бу киирсиигэ Потапов командование сорудаҕын хорсуннук толорбутун иһин «Бойобуой үтүөлэрин иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыта.
Японецтар аатырбыт квантунскай армияларын үлтү урусхаллатан кыайтарбыттара, биир тыла суох бэринэр актаҕа 1945 сыл балаҕан ыйын 2 күнүгэр илии баттаабыттара. Онон аан дойду иккис сэриитэ биһиги модун күүстээх армиябыт кыайыытынан түмүктэммитэ.
1946 сыл сайын Иван Потапов түөһүгэр хас да бойобуой мэтээллэрдээх, Верховнай кылаабынай командующай табаарыс Сталинтан Махтал суруктаах төрөөбүт Көбөкөнүгэр эргиллэн кэлбитэ. Дойдутугар кэлээт, холкуоһугар араас үлэлэргэ үлэлэспитинэн барбыта.
1947 сылга кинини Хатырыкка Наспо бырабылыанньатын председателин соҕотуопкаҕа солбуйааччынан быыбардыыллар.
1957 сыл Намҥа эт-үүт комбинатыгар приемщигынан ананар. Сопхуостартан (урукку холкуостар) уонна кэтэх хаһаайыстыбалартан государствоҕа эти тутар. Кини бу үлэлиир сылларыгар комбинат былаанын мэлдьи толороро, эт хаачыстыбата тупсубута. Иван үчүгэй үлэлэрин сыаналаан, үлэлээбит тэрилтэлэрин салалтата, профсоюзнай тэрилтэтэ элбэх Бочуотунай грамоталарынан наҕараадалаабыттара, харчынан бириэмийэлээбиттэрэ. И.Г. Потаповка Коммунистическай үлэ ударнигын бочуоттаах аата иҥэриллибитэ.
Сааһынан бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта. Ол да буоллар, 1977-1982 сылларга «Комсомольскай» сопхуоска кыладыапсыктаабыта. Никольскай биригээдэтин сортовой сэлиэһинэйин, эбиэһин бэрийбитэ.
И.Г. Потапов кэргэнэ Анналыын ыал буолуохтарыттан биэс оҕону төрөтөн, көрөн-харайан, улаатыннаран, үөрэттэрэн, араас идэлээх үлэһиттэр оҥордулар. Зоя – библиотекарь, Елизавета – бухгалтер, Ольга – кинотеатр методиһа, Валя – медсестра, Анна – эргиэн тэрилтэтин атыылааччыта.
Сэрии уонна үлэ бэтэрээнэ Иван Герасимович билигин биһиги олохпут хайдах курдук түргэнник сайдарын, Коммунистическай партия уонна советскай правительство эйэни таптыыр Ленинскэй политикатын истиҥник биһириир. Оҕолорун, үүнэр эдэр кэнчээри ыччаттарын тустарыгар аны хаһан да сэрии ядернай дэлби тэбиитэ буолбатыгар, космостан сэрии куттала суох буолуутугар ис сүрэҕиттэн баҕарар, итиэннэ онуоха эрэнэр. И.Г. Потапов түөһүн Аҕа дойду сэриитин II истиэпэннээх уордьана, элбэх мэтээллэр киэргэтэллэр.
Е. ИВАНОВ,
сэрии уонна үлэ бэтэрээнэ
Хорсуннук сэриилэспитэ1943 сыллаахха биһиги бииргэ төрөөбүт убайбыт Свинобоев Игнатий Игнатьевич-II ыҥырыллар. Кини ити кэмҥэ уон аҕыс эрэ саастаах. Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа үөрэнэ сырыттаҕына илдьэ барбыттара.
Игнатий Игнатьевич-II Япония сэриитин кыттыылааҕа, дойдутугар 1949 сыллаахха эргиллибитэ. Бииргэ сулууспалаабыт Лебедев Конон ахтара: «Биһиги бииргэ ыҥырыллан, 1943 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр «Коминтерн» пароходунан Граф Биэрэгиттэн барбыппыт, Забайкальскай байыаннай уокурукка тиийбиппит. Читаҕа тохтоон, Даурияҕа тиийбиппит. Игнатий үөрэхтээх буолан, нууччалыы олус үчүгэйдик билэрэ. Биһиги, сахалар, көмүскэлбит этэ, бары дьыалабытын кини нөҥүө быһаарсарбыт. Кини алта ыйдаах сержанскай куурсу бүтэрэн, сержант званиелаах биһиги командирбыт буолбута. Биһиги бөҕөргөтүүлээх танковай хаспахтары, траншеялары хаһарбыт. Онтон арҕааттан байыаннай чаастар кэлбиттэрэ. Атырдьах ыйын 8 күнүгэр Аргунь өрүһү туорааммыт, Хайлар куораты штурмалааһыҥҥа хабыр киирсии буолбута, биһиги дивизиябыт куораты босхолообута. Атырдьах ыйын 10-11 күннэригэр Чингар хайатыгар дьоппуоннар сүрүн күүстэрин түмэннэр, харса суох сэриилэспиттэрэ. Икки өттүттэн улахан сүтүк тахсыбыта. Биһиги киэһээ 644-с полканы солбуйа киирэн, сопкалары үнтү буомбалаабыппыт. Кэлин ааһан иһэн көрдөхпүтүнэ, суол икки өттө бүтүннүүтэ дьоппуоннар өлүктэрэ этилэр. Сарсыарда күн тахсыыта икки маҥан былааттаах дьоппуон саллааттара кэлэннэр, биирдэрэ офицер этэ, «бэринэбит» диэн биллэрбиттэрэ, тиистэригэр гранатаны ытыра сылдьаллара.
Игнатий биһиэхэ замполит-комиссар этэ. Политзанятиелары ыытара. Командирдар сүрдээҕин убаастыыр этилэр, парадка трибунаҕа улахан командирдары кытта бииргэ турара, тыл этэрэ.
Боруода сылгылары дьоппуоннартан биһиэхэ үүрэн аҕалыыга сылдьыбыта. Капитуляция кэнниттэн сылгыга бырахтаран, госпитальга сыта сылдьыбыта. Сэриигэ сылдьыбыт чааһа – 582-с строевой полк, гвардия старшай сержана, войсковой чааһа – 35645. 1949 сыл сэтинньи 10 күнүгэр демобилизацияламмыта.
Убайбыт Игнатий Игнатьевич-II сэрииттэн 1949 сылга эргиллэн кэлбитэ. Дойдутугар Үөдэйгэ кэргэннэнэн, 4 оҕолонон, юрист идэтин ылан, араас үлэлэргэ үрдүк суобастаахтык, таһаарыылаахтык үлэлээн, 1981 сылга ыалдьан өлбүтэ.
НАЗАРОВА (СВИНОБОЕВА) Наталья Игнатьевна,
«Учуутал учууталлара», Мэҥэ Хаҥалас, Лоомтука
ЛУКИНА (СВИНОБОЕВА) Анна Игнатьевна,
Нам улууһун бочуоттаах киһитэ
Нам с., ахсынньы, 2009 с.
Пулеметчик этэУрукку кэмҥэ дьону үлэҕэ хоту балыктааһыҥҥа ыыталлара. Онон аҕабыт Мальцев Петр Спиридонович ийэлээх аҕата Булуҥҥа үлэлиир кэмнэригэр 1921 сылга төрөөбүт. Бииргэ төрөөбүт иккиэлэр, эдьиийэ Акулина Спиридоновна диэн (Дьяконов Николай Николаевич – Дьирээ ийэтэ). Хотуттан көһөн кэлэн баран, дьоно Намҥа заправка таһыгар олорбуттар, билигин даҕаны балаҕаннарын баҕанатын төрдүлэрэ бааллар. Аҕабыт өр кэмҥэ заправщигынан, онтон сэриигэ барыан иннинэ тырахтарыыһынан үлэлээбит.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 22 саастааҕар 1943 сыл от ыйын 10 күнүгэр барар. Японияны утары сэриигэ 649 №-дээх стрелковай полкаҕа пулеметчигынан сылдьыбыт. Ити сылдьан улаханнык бааһыран, Кытайга госпитальга эмтэнэр. Үтүөрэн табаарыһын кытары түспүт хаартыскатын дьонугар ыыппыта баар. Сэрииттэн 1946 сыл кулун тутар 29 күнүгэр кэлэр.
1946 сыл ыам ыйын 4 күнүнээҕи ССРС Верховнай Сэбиэтин ыйааҕынан «За Победу над Японией» мэтээлинэн наҕараадаламмыт. 1948 сыл атырдьах ыйын 23 күнүгэр 372 №-дээх бирикээһинэн «За отличные военные действия против Японской империи» диэн Махтал суругу Верховнай главнокомандующайтан генералиссимус И.В. Сталинтан тутар.
Сэрииттэн кэлээт, эмиэ тырахтарыыһынан үлэлээбитинэн барар. Ол сылдьан 1947 сылга олоҕун аргыһын Захарова Мария Петровнаны Түбэ нэһилиэгиттэн сүгүннэрэн аҕалар, биэс оҕолоноллор.
«Каганович» холкуоска күннэри-түүннэри сэлиэһинэй бурдугу ыһыыга таһаарыылаахтык үлэлиир. Ол туоһутунан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин бастыҥ үлэһиттэрин ааттара киирбит кинигэтигэр аҕам аата эмиэ киирбитэ буолар. Үс сыл, 1954-1957 сылларга, үргүлдьү бурдук үүннэриитигэр 1 миэстэни ситиспит. Бу сүрдээх элбэх сыраттан, үлэттэн тахсара чуолкай.
Урукку сэриитин бааһа ыалдьара эбитэ үһү. Сыры-сыллатааҕы 5 кыра оҕо, күүстээх үлэ кэнниттэн нус-хас сынньаммакка, тото-хана аһаабакка, аҕабыт барахсан ноҕоруускаламмыт эбит, баара-суоҕа 37 сааһыгар 1958 сыллаахха өлбүт.
Ирина Петровна СЫСОЛЯТИНА
Модут с., 2007 с.
Охлопков Иван Степанович – Улахан Уйбаан1925 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Нам оройуонун Хатырык нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Хатырык 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, холкуоска үлэлии сылдьан, 1943 сыллаахха ыам ыйын 20 күнүгэр армияҕа ыҥырыллыбыт. 1948 сыллаахха муус устарга демобилизацияламмыт. Ити сылларга Илин кыраныыссаҕа сулууспалаабыт, онтон Японияны кытта сэриигэ 649 стрелковай полк састаабыгар снайперынан 1945 сыл атырдьах ыйын 9 күнүттэн балаҕан ыйын 3 күнүгэр диэри сылдьыбыт.
Наҕараадалара:
«За боевые заслуги» мэтээл, 1945 с. «За Победу над Японией» мэтээл, 1945 с. «20 лет Победы ВОВ в 1941-1945 г.» мэтээл «50 лет ВС СССР» мэтээл «100 лет В.И. Ленина» мэтээл1947 сыллаахха коммунистическай партия чилиэнэ этэ. Армия кэнниттэн үлэлээбитэ: Намнааҕы сберкасса инспекторынан, ис дьыала министерствотын Намнааҕы отделениетын секретарынан, баһаарынай инспекторынан, Максим Аммосов аатынан холкуос партийнай тэрилтэ секретарынан, Намнааҕы лесхоз инженеринэн, Средне-Ленскэй, Уус Алдан уонна Нам оройуоннара холбоспут райсоветын исполкомугар секретарынан үлэлээбитэ. 1968 сылтан коммунальнай предприятиелар комбинаттарын начальнигынан тиһэх күнүгэр диэри үлэлээбитэ.
Үлэлии сылдьан кэтэхтэн үөрэнэн, Нам орто оскуолатын бүтэрэн баран, Дьокуускайдааҕы сельхозтехникумҥа үөрэммитэ, «Лесовод» идэтин ылбыта. Онтон салгыы Ленинградтааҕы лесной институкка үөрэнэ сылдьыбыта.
Үлэлээбит сылларыгар актыыбынай общественник, политүөрэх пропагандиһа этэ. Кини ССКП райкомун чилиэнинэн, үлэһиттэр депутаттарын оройуоннааҕы Сэбиэтин депутатынан хаста да быыбардаммыта. Олоҕун тиһэх күнүгэр диэри райсовет штаты таһынан тэрийэр отделын салайбыта.
Саха АССР Верховнай Сэбиэтин Президиумун бочуоттаах грамоталарынан наҕараадаламмыта.
1970 сыллаахха ыарахан ыарыыттан 45 сааһыгар өлбүтэ. 6 оҕолоох, 12 сиэннээх, 4 хос сиэннээх.
Дарья Еремеевна ВАСИЛЬЕВА, огдообото
Нам с., 2009 с.
АвтоматчикТатаринов Иннокентий Афанасьевич 1926 сылга Нам оройуонун Үөдэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Татаринов Афанасий Михайлович, ийэтэ Татаринова Елена Ионовна олох кыра эрдэҕинэ өлбүттэрэ.
Үөдэй 4 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн баран, Уус Алдан Суотту нэһилиэгин 7 кылаастаах оскуолатыгар үөрэммитэ. Ону бүтэрэн Дьокуускай куорат педагогическай училищетыгар үөрэнэ сылдьан Армияҕа ыҥырыллыбыт. 1944 сыл кулун тутарга милитаристскай Японияны утары сэриигэ иккис Забайкальскай фронт 36 армиятыгар 210-с дивизиятын 649-с стрелковай полкатыгар автоматчигынан сэриигэ кыттыбыта.
Сэрии кэнниттэн Арҕаа баран Воронежскай, Ростовскай, Сталинградскай уобаластарга сапернай чаастарга сулууспалаабыт. Армияҕа 7 сыл сылдьыбыт. 1959 сылга коммунистическай партияҕа киирбит. Үөдэй, Хатырык нэһилиэктэригэр исполком председателинэн уонтан тахса сыл үлэлээбит. Үөдэй, Салбаҥ оскуолатыгар учууталлаан, 1964 с. норуот үөрэҕириитин туйгуна буолбут. Нам оройуонун сэбиэтигэр 3 төгүл быыбарданан депутатынан сылдьыбыт. 1970 сылларга Москваҕа Сэбиэттэр слеттарын кыттыылааҕа. Москваҕа, Казаҥҥа учууталлар конференцияларыгар кыттыыны ылар чиэскэ тиксэн бара сылдьыбыта.
И. КУТУКОВ
2006 с.
Япониянан түмүктэммитэАҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии Япония Квантунскай аармыйатын үлтү сынньыы кэнниттэн балаҕан ыйын 3 күнүгэр 1945 сыллаахха түмүктэммитэ. Бу сэриигэ Кыайыы үгүс сыранан, хаан тохтуутунан, алдьаныынан-кээһэниинэн ситиһиллибитэ.
Нам улууһун ытык сириттэн Ийэ дойдуларын көҥүлүн, чиэһин көмүскүү 1368 киһи фроҥҥа атаарыллыбыттара. Кинилэр аатырбыт Курскай тоҕойдооҕу, Сталинградтааҕы, Москва аннынааҕы, Ильмень күөллээҕи, Ленинградтааҕы фроннарга сэриилэспиттэрэ, Старай Русса, Ржев, Ленинград куораттар иһин кыргыспыттара. Бу хааннаах кыргыһыыга биһиги биир дойдулаахтарбытыттан үгүстэрэ Правительство уордьаннарынан уонна мэтээллэринэн наҕараадаламмыттара. Кинилэр истэригэр Хатыҥ Арыы нэһилиэгин Шмидт бөһүөлэгин олохтооҕо Николай Кириллович Карелин 5 бойобуой уордьанынан наҕараадаламмыта. Кини байыаннай летчик этэ. Сэрии устата 180 бойобуой көтүүнү оҥорбута, 58 төгүл салгыҥҥа улахан кыргыһыыларга киирсибитэ. Тус бэйэтэ 7 самолету суулларбыта.
Биһиги биир дойдулаахпыт, Хамаҕаттан нэһилиэгин Никольскай бөһүөлэгин олохтооҕо Егор Гаврильевич Протопопов фроҥҥа разведчигынан сылдьыбыта. Одер өрүһү туорааһыҥҥа хорсунун көрдөрбүтэ. Кини сэрии уоттаах сылларыгар үс бойобуой уордьанынан наҕараадаламмыта. Хатырык нэһилиэгин Маймаҕа бөһүөлэгин олохтооҕо Афанасий Иванович Обутов Румынияны, Венгрияны, Чехословакияны босхолуур иһин кыргыһыыларга актыыбынайдык кыттыбыта. Хорсун буойун разведчик идэтин баһылаабыта. Кини кыргыһыы хонуутуттан үс бойобуой уордьаннаах дойдутугар эргиллибитэ.
Итинник хорсун быһыыны көрдөрөн, биир дойдулаахтарбыт Захар Прокопьевич Саввин, Роман Семенович Заровняев эмиэ үстүү бойобуой уордьаннарынан хорсун быһыылара бэлиэтэммитэ.
Уоттаах сэрии толоонуттан иккилии бойобуой уордьан кавалердарынан буолан, биһиги чулуу сэрииһиттэрбит Михаил Тимофеевич Новгородов, Василий Петрович Кайгородов, Василий Данилович Лукин, Гаврил Яковлевич Сивцев, Митрофан Дмитриевич Захаров, Прокопий Дмитриевич Соловьев о.д.а. дойдуларыгар эргиллибиттэрэ.
Ильмень күөллээҕи сэриигэ Саха сириттэн 600-кэ, Ржев куорат иһин кыргыһыыга 400-тэн тахса киһи сырдык тыыннара быстыбыта. Ол иһин Старай Русса, Ржев куораттар олохтоохторо саха буойуннарын кэриэстэригэр, үйэлэргэ анаан таас пааматынньыктары туруордулар.
Биһиги улууспутуттан барыта 806 буойун Кыайыы иһин эдэр олохторун толук уурбуттара. Сэрии кэнниттэн 563 буойун Ийэ дойдуларыгар этэҥҥэ эргиллэн кэлэн, дойду сэрииттэн ылбыт алдьаныытын-кээһэниитин чөлүгэр түһэриигэ илиилэрин араарбакка үлэлээбиттэрэ. Бу күннэргэ улууска сэрии кыттыылаахтарын быһыытынан 20-чэ киһи докумуоннары ыллылар. Кинилэри холбуу аахтахха, барыта улуус үрдүнэн 108 буойун тыыннаах хааллылар. Сэрии саҕана аармыйаҕа барбыт турук үлэһиттэри тыылга хаалбыт оҕо, дьахтар, кырдьаҕастар солбуйбуттара. Кинилэртэн билигин 945 киһи тыыннаах хаалан, тыыл бэтэрээннэринэн буоллулар. Маны таһынан, 156 сэрии огдооболоро, 67 Чурапчы көһүүтүн кыттыылаахтара биһиги улууспутугар олороллор.
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ Кыайыы 50 сылынан сибээстээн, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Президенин уонна Правительствотын аҕалыы кыһамньыларынан үөһээ ааттаммыт бэтэрээннэр бары чэпчэтиилэринэн туһанар буоллулар. Онон ырыынак ыар усулуобуйатын туруулаһалларыгар кыахтар үөскээтилэр. Бэтэрээннэр доруобуйаларын чэбдигирдэр туһугар кэккэ дьаһаллар ылылыннылар. Ол курдук, улууска 5 миэстэлээх сынньанар уонна эмтэнэр профилакторий тэриллэн үлэтин саҕалаабыта хаһыс да ыйыгар барда. 30 миэстэлээх инбэлииттэр дьиэлэрэ тутуллан үлэҕэ киирдэ. Манна төгүрүк тулаайах, кыаммат кырдьаҕастар, инбэлииттэр киирэн, сынньалаҥнык олорор усулуобуйалара баар буолла. Улуус дьаһалтатын көмөтүнэн 11 бэтэрээн таас, толору хааччыллыылаах дьиэҕэ квартиралары ыллылар. Билигин 27 квартиралаах таас дьиэҕэ 10-тан тахса бэтэрээн киирэрэ былааннанар. Быйыл өрөспүүбүлүкэ Президенин дьаһалынан сэрии, тыыл бэтэрээннэригэр 200 туонна уотурбаны сыанатын 75 бырыһыан чэпчэтэн атыыланна. Кинилэр туһамматах суол ороскуотун (проезд) 140 мөл. солкуобайдаах компенсация төлөннө. Бэтэрээннэргэ быйылгы дьылга 500 мөл. солк. суумалаах чэпчэтиилэр оҥоһуллуохтаахтар.
Кырыктаах сэрии ыар экзаменнарын этэҥҥэ ааспыт сэрии уонна тыыл бэтэрээннэрин, огдооболорун, Чурапчы көһүүтүн кыттыылаахтарын Аҕа дойду Улуу сэриитигэр Кыайыы үйэ аҥаардаах үбүлүөйүнэн бэтэрээннэр улуустааҕы сэбиэттэрин аатыттан эҕэрдэлиибин! Эһиэхэ барыгытыгар чэгиэн-чэбдик доруобуйаны, олоххутугар дьолу-соргуну, ыарыыны-кырдьыыны билиммэт уһун үйэни баҕарабын!
А. ПРОТОПОПОВ,
бэтэрээннэр улуустааҕы сэбиэттэрин председателэ
1995 сыл
Хаартыска: Улус.Медиа
ВОВвосточный фронт