Муома оройуонугар «Арктический вклад» бырайыак үтүө түмүктэри аҕалла

Муома оройуонун Улахан Чыыстай төрүт сэлиэнньэтигэр уонна «Мааҕыр» ыстаадаҕа Саха сиринээҕи «Юные оленеводы» оҕо уопсастыбаннай хамсааһынын иһинэн үлэлиир элбэх хайысханы хабар “Арктическай вклад” бырайыак улахан үлэтин түмүктээтэ. Бу бырайыагы Валентина Абдулзьяновна Фазульянова 4-с сылын ситиһиилээхтик иилээн-саҕалаан үлэлэтэр.

Ол курдук, Сааһыыр сэлиэнньэ олохтоохторун уонна “Мааҕыр” ыстаада табаһыттарын, үлэһиттэрин, ыстаада иһинэн үлэлиир «Оралчимна» сайыҥҥы оҕо лааҕырын иитиллээччилэрин бүөр бырааһа Антонина Ивановна Анисимова, харах бырааһа Анжелика Ивановна Спиридонова уонна оҕо бырааһа Алеся Егоровна Ермолаева көрдүлэр-иһиттилэр, анализтары ыллылар, эмптэри анаатылар. Маны таһынан, уйулҕаһыт хас биирдии киһини кытта кэпсэттэ, трениннэри ыытта, оттон төрүт аһы тарҕатааччы-учуонай, нутрицолог араас маастар кылаастары көрдөрдө, ыстаада олоҕор сөпкө уонна иҥэмтиэлээхтик аһыахха сөбүн быһаарда. Лааҕыр оҕолоругар паразитолог-учуонай, АГАТУ педагога кыылга-сүөлгэ, чуолаан табаларга уонна сылгыларга, баар паразиттар тустарынан, ол киһиэхэ дьайарын-суоҕун кэпсээтэ, үөрэххэ киирии туһунан билиһиннэрдэ, таба уопсай доруобуйатын туһунан сырдатта. Эбээн тылын тарҕатааччы кыыс һээдьэ үҥкүүгэ, эбээн тылыгар оҕолору угуйда. Бырайыак ас-үөл, таҥас-сап өттүгэр көмөнү оҥордо, табалары эмтиир вакциналары туттарда, араас күрэхтэри ыытта.

Ыраах тайаан сытар хоту улууһугар биир нэдиэлэ үлэлээбит бырайыак маннык түмүктэрдээх буолла: 43 киһи бүөр бырааһыгар көрдөрдө, 96 киһи харах бырааһыгар сырытта, оҕо бырааһыгар – 30, оттон 65 киһини кытта уйулҕаһыт кэпсэттэ, трениннэри ыытта.

«Арктическай вклад» бырайыак аҕыйах ахсааннаах норуоттар төрүт үгэстэрин, култуураларын, тылларын-өстөрүн харыстааһыҥҥа, тарҕатыыга күүскэ үлэлиир, ол туһугар кыһаллар.

Хоту дьонун сүрүн дьарыга — таба иитиитэ. Табаһыт идэтэ олус уустук: элбэх сыраттан, хас да сыллаах үөрэхтэн, билииттэн, айылҕаны кытта ситимтэн, алтыһыыттан, идэҕэр бэриниилээх буолууттан турар.

2002 сыллаахтан Муома оройуонун Улахан Чыыстай сэлиэнньэтигэр «Мааҕыр» ыстаада иһинэн Дмитрий Христофорович уонна Екатерина Егоровна Дьячковтар дьиэ кэргэттэрэ салайыылаах «Оралчимна» лааҕыр 23-с сылын быстала суох үлэлиир, оҕолору муһар, таба иитиитигэр сыһыарар.

Лааҕыр хас сайын аайы улуус араас нэһилиэктэриттэн 10-ча табаһыт оҕолору муһан, икки кэминэн (сезонунан) икки нэдиэлэлээх үлэтин саҕалыыр. «Оралчимна» сүрүн сыалынан-соругунан оҕону кыра эрдэҕиттэн ыстаада олоҕор сыһыарыы, таба иитиитигэр уонна көрүүтүгэр үөрэтии, төрүт үгэһи харыстааһын, эбээн тылын уонна култууратын кытта ыкса билиһиннэрии, сайыны туһалаахтык атаарыы буолар.

Ыстаадаҕа сылдьан хас биирдии оҕо уучаҕы, аты миинэргэ, тыһыынчаттан тахса табалаах ыстааданы биир тэҥинэн көрөргө уонна маныырга, ыалдьыбыт табалары эмтииргэ, хайаҕа ытта үөрэнэргэ уо.д.а сатабылларга үөрэнэр. Ыстаада оҕото олоххо бэлэмнээх буола, үлэни таптыы, төрүт үгэстэри уонна дьарыгы харыстыы улаатар. Манна оҕолор улахан табаһыттары кытта тэҥҥэ сылдьан, ыстаада олоҕун ис-иһиттэн билэн, олох оскуолатын ааһаллар.

«Оралчимна» лааҕыр оҕолоро маҥнайгы кылаастан саҕалаан оскуолаларын бүтэриэхтэригэр диэри сылдьыбыт оҕолор буолаллар. Оскуола да кэннэ салгыы ыстаадаҕа табаһытынан үлэлии хаалбыт оҕолор олус элбэхтэр. Ол аата, кырдьык, табаны көрүү-истии, ыстаадаҕа сылдьыы улахан суолталааҕын, өбүгэ ситимэ буоларын өйдөөн туран, төрүт үгэһи харыстааһыҥҥа улахан хардыылары оҥоро сылдьаллар.

Мирослав Терешкин, 11 кылаас, Хонуу, Муома:

— Мин бу лааҕырга 2-с сылбын сылдьабын, сайыҥҥы сынньалаҥмар кэлэбин. «Мааҕыр» ыстааданы олус сөбүлүүбүн, киһи олороругар барыта баар, көрүллэр. Бары тэҥинэн бэрт үчүгэйдик үлэлиибит, оҕолору кытта барытын тэҥҥэ оҥоробут, барытыгар бииргэ сылдьабыт. Күн аайы сибиэһэй салгыҥҥа табалары көрөбүт, сүүрэбит-көтөбүт, оонньуубут — бэйэтэ туспа дьарык курдук. Атынан, уучаҕынан булка-алка сылдьарбын ордоробун. Киһи ыстаадаҕа сылдьан барытыгар үөрэнэр дии саныыбын.

Сандаара Петрова, 11 кылаас, Улахан Чыыстай, Хонуу:

— «Мааҕыр» ыстаадаҕа кыра эрдэхпиттэн хас сайын аайы көтүппэккэ сылдьабын, бэйэбин өйдүүр буолуохпуттан атынан, табанан көһөрбүт. Ыстаадаҕа аҕалбыт дьонунан эбэлээх эһэм буолаллар, биһигини куруук илдьэ сылдьаллар. Эһэбитин кытта сылдьан табалары маныырга, эмтииргэ, хараалга ааҕарга үөрэнэбит, оттон эбэм тирии имитэргэ үөрэтэр, эбээн төрүт таҥастарын тигэбит. Таба бырааһынньыгар, араас күрэхтэргэ аты, уучаҕы миинэн бириистээх миэстэлэри ылабын.

Ньургун Дьячков, 8 кылаас, Улахан Чыыстай, Хонуу:

Миигин маҥнай ыстаадаҕа аҕам аҕалбыта. Олох кыра сааспыттан сылдьабын, эһэлээх эбэбэр, дьоммор көмөлөһөбүн. Убайдарбын кытта бултка, хайаларга сылдьарбын олус сөбүлүүбүн. Хас сарсыарда аайы эрдэ туран, атынан ыстаадабытын көрдүү, аҕала барабыт. Ыстаадабытыгар уопсайа 1000-тан тахса табалаахпыт. Маны таһынан, мин футболлуурбун сөбүлүүбүн. Нэһилиэкпитигэр баар “Һээку” эбээн норуодунай үҥкүү ансаамбылыгар дьарыктанабын. Элбэх ситиһиилэрдээхпин, ол курдук, ааспыт үөрэх дьылыгар Санкт-Петербург куоракка ыытыллыбыт күрэххэ I степеннээх лауреат аатын сүкпүппүт.

Муома оройуонун Улахан Чыыстай төрүт сэлиэнньэтигэр баар «Мааҕыр» ыстаада кыра саастарыттан табаһыт буолуон баҕалаах оҕолору иитэн, салайан таһаарар. Онон ыстаадаҕа кыра саастарыттан улаханнарыгар тиийэ бары табаһытынан үлэлииллэр, биир тэҥҥэ сылдьаллар.

Оннук биир саамай кыра, эдэр табаһытынан Н.С. Тарабукин аатынан Улахан Чыыстай орто оскуолатын 6 кылааһын үөрэнээччитэ Эрсан Петров буолар. Быйыл Эрсан 5 кылааһы ситиһиилээхтик түмүктээтэ. Кини 2 сааһыттан хас сайын аайы көтүппэккэ ыстаадаҕа сылдьар, эһэлээх эбэтигэр көмөлөһөр, улахан дьону кытта тэҥҥэ уучаҕынан сылдьан, табаларын малтычыйар (кэтиир), илдьэр-аҕалар, эмтиир. Аты, уучаҕы миинэргэ убайдара илдьэ сылдьан үөрэппиттэр. Аты миинэр туох баар кистэлэҥнэрин, сатабылын барытын билэр, быһаарсар.

Эрсан бэйэтэ Пегас диэн миинэр аттаах уонна 4 табалаах. Быйыл ыытыллыбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи «Эвинек» таба бырааһынньыгар уучаҕы миинэн сүүрдүүгэ хас да киһини кэннигэр хаалларан 3 миэстэни ылан үөрүүтэ үгүс. Эһиил эмиэ кыттаары кынатын куурда, дьарыктана сылдьар.

Анита Романова, «Кэскил» оҕо бэчээтин кыһатын редактора

УлуусМедиа