Сиэннэр лааҕырдара

Үчүгэйдик да толкуйдаабыттар. Итинник санаа социальнай ситимҥэ биир уруу-аймах дьон сиэннэригэр лааҕыр тэрийбит хаартыскаларын уонна видеоларын көрөөт, төбөбөр киирбитэ. Арааһа өрөспүүбүлүкэҕэ оҕону иитиигэ саҥа сүүрээн буолуохтаах диэн быһа бааччы сэрэйиэххэ эрэ сөп.

Урут уруккуттан аймахтар түмсэллэрэ, ыһыах ыһаллара диэн баар суол. Этэргэ дылы, бу улахан сонун-нуомас буолбатах. Оттон чугас дьон оҕолоругар, сиэннэригэр анаан лааҕыр тэрийбиттэрин туһунан хаһан да истэ-көрө иликпин. Онон бу сүүрээни, үчүгэйи, үтүөнү дьон-сэргэ батыһыа диэммин, ити тэрээһиҥҥэ идея бырахпыт дьонтон биирдэстэриттэн Любовь Семеновна Ильинаттан лааҕыр туһунан кэпсииригэр көрдөспүтүм.

— Любовь Семеновна, сиэннэр сайыҥҥы лааҕырдарын тэрийии туһунан санаа, идея эһиэхэ хайдах быһыылаахтык кэлбитэй?

— Биһиги бииргэ төрөөбүт төрдүөбүт. Кииммит түспүт сирэ — Нам сэлиэнньэтэ. Күн күбэй ийэбит Галина Алексеевна Ильина Нам улууһун Маймаҕатыттан, оттон амарах аҕабыт Семен Романович Заровняев Уус-Алдан улууһун Найахытыттан төрүттээхтэр.

Бииргэ төрөөбүттэр ыал буоламмыт, алаһа дьиэ тэринэммит, оҕолонон-урууланан, сиэннэрдэнэн тэнийдибит-ууһаатыбыт. Бу саас бииргэ төрөөбүт эдьиийбинээн биллэр мелодист Надежда Семеновна Макаровалыын сиэннэрбитигэр биир нэдиэлэлээх сайыҥҥы лааҕыр тэрийбит киһи толкуйга кэлбиппит. Бастаан тэрийэр буоламмыт, биллэн турар, мунуу-тэнии, уустуктар бааллара. Саҕалаһын аата саҕалааһын. Онон сиэннэр лааҕырдара биир нэдиэлэлээх буолбакка, үс хонуктаах буолла.

— Лааҕыр мээнэ тэриллибэтэҕэ биллэр, туох эрэ сыаллаах-соруктаах буолуохтаах…

— Үс бииргэ төрөөбүттэр Дьокуускай куоракка олоробут. Биир бырааппыт эрэ Нам улууһун Бөтүҥүгэр олорор. Мин таптаан кинини герой диэн ааттыыбын. Быраатым Бөтүҥҥэ кэтэх хаһаайыстыбалаах. Сылгы, сүөһү, куурусса ииттэн, оҕолонон-урууланан ньир бааччытык олорор.

Биллэрин курдук, куоракка олорор дьон иллэҥнэрэ да суох буолан, мээнэ көрсүбэттэр, билсибэттэр. Оҕолору, сиэннэри этэ да барыллыбат. Ити баар суол. Онон лааҕырбыт тэриллиитин биир сүрүн сыалынан-соругунан сиэннэри хаан аймахтарын кытта билиһиннэрии, чугас истиҥ сыһыаны олохтооһун диэн этэ. Сиэннэрбитигэр бачча элбэх аймах дьонноох эбипппит диэн көмүскэл, харысхал санаа үөскээтэҕэ. Ойуурдаах куобах охтубат диэн өбүгэлэрбит өс хоһоонноро мээнэҕэ буолбатах.

Иккис сүрүн сыалбытынан хантан силистээхтэрин-мутуктаахтарын, өбүгэлэрин, өбүгэлэрэ олорбут сирдэрин-уоттарын кытта билиһиннэрии буолбута. Итилэри таһынан эдьиийбинээн куорат дьиэлэригэр хаайтаран олорор оҕолору тыа сирин көй салгынынан дуоһуйа тыыннарар, айгыр-силик айылҕалыын алтыһыннарар, күөх ньээкэ хонуунан сүүрдэр-көтүтэр баҕалаах этибит.

— Любовь Семеновна, сиэннэр лааҕырдара ханна базаланна, тэрилиннэ?

— Сиэннэр лааҕырдарын Нам улууһун Бөтүҥүгэр тэрийдибит. Онно үөһэ этэн аһарбытым курдук, бырааппыт олорор. Бөтүҥҥэ эдьиийим Надежда Семеновна уонна убайым Климент Семенович эмиэ дьиэлээхтэр-уоттаахтар.

Сүөһү өлөрбүт дьонтон сибиэһэй эт атыылаһаммыт, эбээлэр оҕолорбутугар миин, соккуой буһаран, тефтель, кэтилиэт, бэрэски оҥорон аһаттыбыт. Дьиэбитигэр бурдук ас астаан, фрукта, оҕуруот аһа атыылаһан аҕалбыппыт. Сибиэһэй эт миинин иһэн оҕолор абыраннылар.

Атырдьах ыйын 21 күнүттэн 24 күнүгэр диэри сиэннэрбит астына-дуоһуйа сынньанылар. Олох сайыҥҥылыы куйаас, сандаархай чаҕыл күннээх куннэр тураннар, санаабытын өссө көтөхтө.

— Сиэннэр лааҕырдара ыыппыт үлэтин-хамнаһын туһунан ааҕааччыларга сиһилии кэпсээ эрэ, баһаалыста.

— Лааҕыр үлэтин бастакы күнүгэр ийэм өбүгэлэрэ, чугас дьоно түөлбэлээн олорбут сирдэригэр Маймаҕаҕа бара сылдьыбыппыт. Аал уоппутун оттоммут өбүгэлэрбититтэн ааттаһан-көрдөһөн, айах туппуппут.

Биир биллэр-көстөр ытык өбүгэбитинэн, эһээбит атыыһыт Алексей Семенович Ильин-Алдьархай Өлөксөй буолар. Дьон кэпсээнинэн киэҥ өйдөөх-санаалаах, киириилээх-тахсыылаах киһи эбит. Дьонун аһатан-сиэтэн абыраабыт. Олохтоохтортон түүлээх хомуйан, ол түүлээҕин Дьокуускайга киллэрэн, аска-үөлгэ, бурдукка, саахарга, чэйгэ атастаһар эбит.

Ийэм дьоно наһаа ыарахан дьылҕалаахтара. Сэбиэскэй былаас олохтоммутугар кулаахтааһыҥҥа, репрессияҕа түбэһэн, эһээм Өлөксөй хаайыыга киирбит. Баайын-дуолун, дьиэтин-уотун судаарыстыба былдьаан ылбыт. Маймаҕаҕа олус үчүгэй, киэҥ-куоҥ нуучча дьиэтин уонна икки этээстээх ампаар туттубут этэ. Ол дьиэтэ хойукка диэри кулууп дьиэтэ буолан турбута. Оттон ампаара райполар баалларын саҕана ыскылаат этэ. Билигин дьиэтэ, ампаара олус үчүгэй туруктаах тураллар эбит. Оҕолор көрөн астыннылар.

Ийэм аҕатын туһунан олох кэпсээбэт этэ. Кулаахтааһыҥҥа түбэһэннэр үгүс эрэйи, кыһалҕаны көрсүбүттэр быһыылааҕа. Үүрүллүбүттэрэ-түрүллүбүттэрэ да буолаахтыа. Ийэм училищеҕа үөрэнэн иһэн, үөрэҕин бырахпыт этэ. Бу мээнэҕэ буолбатах буолуохтаах.

Кэлин эһээм туһунан биир ытык кырдьаҕастан ыйыталаһа сылдьыбытым. Кини Өлөксөй атыыһыт дьонун-сэргэтин аһынан-үөлүнэн хааччыйан, абырыыр этэ диэн кэпсээбитэ. Оҕолорбутугар, сиэннэрбитигэр ити туһунан сиһилии кэпсээтибит. Өбүгэлэрбит олорбут сирдэрин-уоттарын илэ харахтарынан көрдөхтөрө дии. Ытык дьоннорун кытта ситим тартыбыт. Сиэннэр буолуохтааҕар, оҕолорбут даҕаны итини үчүгэйдик билбэттэрэ. Кэлин ити өбүгэлэрбит тустарынан билии-көрүү, ситим көлүөнэттэн  көлүөнэҕэ быстыбакка, салҕанарыгар аҕам саастаах дьон эрэлбит улахан.

Кэлиҥҥи күннэргэ сиэннэрбит күн иллэҥэ суох сырыттылар. Өлүөнэ эбэҕэ киирэ сырыттыбыт. Үрдүкү кылаастар оҕолоро волейболлаатылар, ортоку кылаастар уолаттара футболлаатылар. Былаах да былдьастылар. Хамсаныылаах оонньуулары оонньоотулар. «Көрдөөх стартары» ыыттыбыт. Бадминтоннаатылар, сыал ыттылар, бэлисипиэттээтилэр. Үс күн устата оҕолор гаджет, төлөпүөн диэҥҥэ чугаһаабатылар. Олох эйэ дэмнээхтик сырыттылар. Биирдэ этиспэтилэр, охсуспатылар. Үс күҥҥэ оҕолорбутугар иитээччилэри диэн анаабыппыт. Кинилэр араас оонньуулары тэрийбиттэрэ. Сорохторбут кинилэргэ көмөлөспүттэрэ.

Төрдүс күнүгэр эдьиийим тэлгэһэтигэр сиэннэр лааҕырдарын сабыы үөрүүлээх быһыыга-майгыга буолбута. Оҕолор кэнсиэр көрдөрбүттэрэ. Ситиһиилээх оҕолорбутун, сиэннэрбитин эҕэрдэлээбиппит. Инникитин лааҕыр үлэтигэр тугу эбиэххэ-көҕүрэтиэххэ сөбүн сүбэлэспиппит.

— Любовь Семеновна, лааҕырга барыта төһө сиэн сырытта, инникитин ити тэрээһини салҕыыр былааннааххыт дуо?

— Барыта сүүрбэ сиэн лааҕырга сырытта. Инникитин лааҕырбыт үлэтин өссө салгыыр былааннаахпыт. Далааһынын өссө кэҥэтэн. Викторина, квест курдук, өй оонньуулары киллэрэн. Оҕолору ырыаҕа-тойукка үөрэтэн.

Сиэннэр лааҕырдарын тэрийбиппититтэн, бары даҕаны наһаа диэн астынныбыт, дуоһуйдубут. Ити истиҥ, иһирэх күннэрбитин кыһыҥҥы уһун күннэргэ элбэхтик ахтарбыт, саныырбыт буолуо.

— Кэпсээниҥ иһин махтанабын.

* * *

Ааҕааччыларга билиһиннэрэр эбит буоллахха, Любовь Семеновна Ильина «Саха оонньуу» уопсастыбаннай хамсааһыны тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ. Бу хамсааһын оҕолорго анаан Саха сирин таарыйар араас тиэмэлэринэн лотолары оҥорбутун туһунан үгүстэр билэр буолуохтааххыт. Аны сиэннэр лааҕырдара диэн саҥа сүүрээни олоххо киллэристэ. Кини төһө даҕаны оҕо иитииттэн олох атын эйгэҕэ үлэлээтэр-хамсаатар даҕаны, тустаах тыын боппуруостан тэйиччи турбата, киһи болҕомтотун тардыан тардар.

Людмила НОГОВИЦЫНА

УлуусМедиа