Саха театра үбүлүөйдээх 120 дьылын арыйар

Былатыан Ойуунускай аатынан Саха театра үбүлүөйдээх 120 сылын бүгүн, балаҕан ыйын 26 күнүгэр, арыйар. Бу дьыл арыллыыта Саха театрын түрүттэспит, саха ускуустубатын сүҥкэн үтүөлээх диэйэтэлэ, ССРС, Саха АССР норуодунай артыыһа, педагог, режиссер Василий Местников дьикти кэрэ айар үлэтигэр ананар. Онон бу күн Саха театрын сценатыгар Василий Васильевич олоххо ускуустубаҕа ураты бэриниитинэн Саха театрын бастакы чыпчаал ситиһиитигэр тиэрдибит кэрэ-бэлиэ кэрдиис кэмнэрэ толору кэпсэниэхтэрэ, истиҥник ахтыллыахтара.

Василий Васильевич Местников 1908 сыллаахха тохсунньу 14 күнүгэр Дьокуускай куоракка төрөөбүтэ. Төрөппүттэрэ Мэҥэ-Хаҥалас Дойдуунускай нэһилиэгиттэн төрүттээх буолан Василий Местников 1915 сыллаахха Дойдуунускай оскуолатыгар үөрэнэ киирбитэ. Оҕо эрдэҕиттэн норуот айымньыларын, араас оонньуулары сөбүлүүрэ. Кытыгырас буолан ыһыахтарга атах оонньуутугар кыттара, оттон оскуолаҕа уус-уран туруорууларга, бостонуопкаларга оонньуура. 1924-1929 сылларга Дьокуускайдааҕы педтехникумҥа үөрэммитэ. 1925 сыл күһүнүттэн Нуучча народнай театрын иһинэн тэриллибит национальнай труппаҕа ылыллан, устудьуоннуурун сэргэ артыыһынан үлэлээбитэ. Алтынньы 17 күнүгэр Н.Неустроев “Куһаҕан тыын” испэктээкилигэр оонньообут эбит. Үөрэҕин бүтэриэр диэри 15 оруолу толорбута. 1929-1931 сылларга төрөөбүт оройуонугар учууталлаабыта, оскуола сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Ити сылларга оскуолаҕа тыйаатыр уонна хор куруһуоктарын тэрийэн үлэлэппитэ. 1931-1934 сылларга А.В.Луначарскай аатынан Москватааҕы судаарыстыбаннай театральнай институкка (ГИТИС) режиссер үөрэҕэр үөрэммитэ. Кини көҕүлээһининэн уонна быһаччы тэрийсиитинэн 1932 сыллаахха ГИТИС-кэ саха национальнай устуудьуйата аһыллан, саха бастакы үрдүк үөрэхтээх артыыстара Саха театрыгар 1936 сыллаахха үөрэхтэрин бүтэрэн үлэлии кэлбиттэрэ.

Василий Васильевич 1934 сыллаахха ыалдьан үөрэҕин хаалларан кэлэн, Саха театрыгар режиссерунан үлэтин саҕалаабыта. Араас кэмҥэ театр уус-уран салайааччытынан, дириэктэринэн, 1944-1946 сылларга Саха АССР Народнай Комиссариатын сэбиэтин иһинэн ускуустуба салаатын начаалынньыгынан үлэлээбитэ. Режиссер быһыытынан 26 испэктээкили туруорбута. 15 саха драматурдарын пьесаларын, 11 сэбиэскэй драматурдар уонна классиктар айымньыларын тылбаастаан туруорбута. Олор истэригэр “П.Ойуунускай “Ыраахтааҕы ыйааҕа”, А.Софронов “Олох оонньуура”, А.Аччыгыйа “Киһи”,  С.Омоллоон “Айаал”, “Күкүр Уус”, С.Ефремов “Ини-бии”, А.Островскай “Тыа”, С.Севастьянов “Бартыһаан Баһылай”, Фр.Вольф “Профессор Мамлок”, А.Корнейчук “Макар Дубрава”, А.Малькова “Маҥнайгы кыымнар”, Г.Мухтаров “Аллаан кэргэттэрэ” уо.д.а. испэктээкиллэр бааллар. Василий Местников аан бастаан нуучча тылынан С.Омоллоон “Айаал” испэктээкилин Нуучча театрыгар туруорбут режиссер буолар.

Василий Васильевич саха норуотун норуот оҥорбут, өлбөт-сүппэт үйэлээбит эпическэй айымньыта, улуу олоҥхото тыйаатыр ускуустубатыгар бигэтик киирэн үгэскэ кубулуйарыгар улахан сыратын биэрбит, инники сайдыытыгар олук уурбут талааннаах режиссер, сатабыллаах тэрийээччи буолар. Кини аан бастаан олоҥхону театрга үс хайысханан үрдүккэ көтүтэн таһаарбыт сүҥкэн үтүөлээх.

1937-1938 театр дьылыгар режиссер В.В.Местников бастакы эпическэй туруоруутун “Туйаарыма Куо” олоҥхо-испэктээкили П.А.Ойуунускай “Туналҕаннаах ньуурдаах Туйаарыма Куо” диэн драматынан туруорбута. Көрөөччү сүрдээҕин сөбүлээн ылыммыт испэктээкилин 1938 сыллаахха, П.А.Ойуунускайы балыырга түбэһиннэрэн репрециялаабыттарын кэннэ, репертуартан устубуттара. Бу Национальнай театр репертуарыгар бастакы эпическэй драма буолар.

1940 сыл кулун тутар 12 күнүгэр В.В. Местников “Дьулуруйар Ньургун Боотуру”  К.Г.Оросин олоҥхотунан (П.А.Ойуунускай суруйуута эмиэ киирбитэ) толору версиятын туруорбута. Либреттотын Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон В.В.Местниковтыын суруйбуттар. Либреттоҕа муусукатын М.Н.Жирков оҥорбут. Олоҥхо матыыптарын олоҥхоһут У.Г.Нохсоров ырыатыттан нуотаҕа түһэрбиттэрэ биллэр. Бу бастакы муусукалаах олоҥхо-испэктээкил этэ. Г.П.Башарин испэктээкили олоҥхо саҥалыы сайдыытын быһыытынан сыаналаабыта. Саха сирин уопсастыбаннаһа 1943 сыллаахха “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхо-испэктээкил cүүс төгүлүн оонньоммутун бэлиэтээбитэ. Сэрии сылларыгар ити үбүлүөйүнэн сибээстээн Саха театра 158300 солкуобай үбү хомуйан “Ньургун Боотур” диэн ааттаах таанка оҥоһуутугар биэрэн кыайыыны уһансыбыта театр историятын сүдү киэн туттар бэлиэ түгэнэ буолар.

Оттон 1947 сыллаахха В.В.Местников  “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхону опера-испэктээкил быһыытынан туруорбута. Либреттотын Д.К.Сивцев-Суорун Омоллоон суруйбута. Манна М.Н.Жирков аан бастаан П.И.Чайковскай аатынан Москватааҕы консерватория профессорын Г.И.Литинскэйи кытта бииргэ үлэлээбиттэрэ. Опера-испэктээкил премьерата Саха АССР 25 сылыгар анаан 1947 сыл бэс ыйын 25 күнүгэр буолбута.

Онтон 1957 сыллаахха Москваҕа буолбут  саха литературатын уонна ускуустубатын күннэригэр “Дьулуруйар Ньургун Боотур” опера-испэктээкил улахан ситиһиилээхтик көрдөрүллэн, Саха театра аан бастаан киэҥ Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн биллибитэ, айар бөлөх театр эйгэтин саамай үрдүк сыанабылын ылбыта. Ити үрдүк Өрөгөй хаһан да умнуллубат саха ускуустубатын устуоруйатын чаҕылхай кэрэ-бэлиэ түгэнинэн буолар. Онно бэлэмнэнии үлэтигэр Василий Васильевич бэйэтин харыстаммакка туох баар күүһүн, дьаныарын, тапталын биэрбитэ, айымньылаах үлэҕэ булгуруйбат бэриниитинэн көрдөрбүтэ. Кини кэрэхсэбиллээх айымньылаах олоҕо олоҥхо улуу кыайыытынан түмүктэммитэ.

***

Василий Василий Местников туһунан 1962 сыллаахха кини сырдык кэриэһигэр тахсыбыт бастакы кинигэтиттэн чугас доҕотторо, үөлээннээхтэрэ эппит истиҥ тыллара:

Оҕонньоттор, эмээхситтэр, “хайа, били ММөһүнньүкүөн оҕото Баһылай тахсыбыт дуо? Оо, барахсан, үчүгэй, эйэҕэс, сытыары-сымнаҕас, өйдөөх да киһи тахсан эрэр”, — диэн кэпсэтэллэрин өйдүүбүн.

РСФСР, Саха АССР норуодунай артыыһа Афанасий Петров

Василий Васильевич Местников искусствоны олус таптыыр уонна билэр киһи этэ. Кини туруорар пьесаларын наһаа кыһанан ымпыгар-чымпыгар тиийэ үөрэтэр, кини историятын ырытар үгэстээҕэ. Ону тэҥинэн кини толорооччу артистар элбэҕи ааҕалларыгар, үөрэтэллэригэр сүбэлиирэ”.

ССРС, Саха АССР норуодунай артыыһа Дмитрний Ходулов

Максим Горькай биир үтүө киһини “Киһи кэрэмэһэ” диэн ааттаан турар. Мин билэрбинэн, биһиги, сахалар, ортобутугар Василий Васильевич бэйэтэ ойуччу турар, ала бэлиэ, эмиэ “кэрэмэс киһи”. Кини “этэ этиттэн, хаана хааныттан” бар-дьон, норуот киһитэ. Кини хайа да киһи сүрэҕин иһинэн киирэр, оннук ылбаҕай, оннук иһиттэн ис киирбэх, эйэҕэс киһи… Некрасов туойбут “өдөөҕү, үтүөнү, үйэлээҕи” ыһааччы илиитин анныттан үүммүт советскай кэм бастакы чээл күөх ача кэнчээрититтэн кини биирдэстэрэ.

Саха норуодунай суруйааччыта Дмитрий Сивцев-Суорун Омоллоон

Василий Васильевич Местников туһунан суруйар буоллаххына, ол аата саха музыкальнай-сценическэй искусствота сайдыытын, Саха театрын историятын туһунан суруйаҕын.

Саха сиригэр үлэлээбит музыкант-педагог Андрей Костин

Баһылай хаана барар, сүрэҕэ тохтоору муҥнуур, тыына хаайтарар, саҥатын киһи аанньа истибэт гына күөмэйэ бүтэр. Уонна “аны күһүн” дуу, “эһиилгэ диэри” дуу театр искусствота сүрдээхтик үрдүүрүгэр кини букатын саарбаҕалаабат. “Дьэ, биһиги үлэлээн-хамнаан иһиэхпит!” — диэн буолар…

Театр – кини үлэлиир, хамнас ылар эрэ сирэ буолбатах. Театр – кини үрдүк үөрүүтэ, үтүө дьулуура, сырдык баҕата. Кини театрга ананан төрөөбүт, театр туһугар тыыннаах буолан сылдьыбыт киһи этэ…

Саха норуодунай суруйааччыта Николай Мординов-Амма Аччыгыйа

Василий Васильевичтыын наскыччы, дуоһуйа кэпсэттэххэ, киһи этэ-хаана сынньанарга, өйө-санаата сырдыырга дылы гынара. Кини оннук үчүгэй сэһэргэһээччи этэ… Бэйэтэ оччо нарын, кэрэ дууһалаах, эйэҕэс-сайаҕас, көнө-ыраас киһи этэ.

Василий Васильевич 30 сыллаах эҥкилэ суох үлэтэ дьиҥнээхтик сыаналанан, киниэхэ Советскай правительство ССРС Народнай артиһын үрдүк аатын иҥэрбитэ. Ити ылбычча киһиэхэ буолбакка, чулуулартан чулууларга эрэ бэриллэр, саамай улахан бочуоттаах, үрдүк аат буолар. Итинник албан аакка биһиги икки сүүстэн тахса мөлүйүөн нэһилиэнньэлээх, аан дойдуга бастаан иһэр театральнай культуралаах баараҕай Ийэ дойдубут үрдүнэн бүтүннүүтүнэн даҕаны бэрт аҕыйахтар тиксэллэр”.

Саха норуодунай поэта Владимир Новиков-Күннүк Уурастыырап

УлуусМедиа