Хотугу улуустарга сылгы кыстыга кыһарҕаннаах буолара, бэлиэр, билиннэ

Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы Николай Афанасьев алтынньы 28 күнүгэр куйаар ситимин туһанан, улуустардааҕы тыа хаһаайыстыбатын салалталарын кытта тирээн турар кыстык кыһалҕаларын дьүүллэстэ. Маннык киэптээх мунньах нэдиэлэ хас оптуорунньугун аайы ыытыллар.

Ону таһынан сүөһү-сылгы кыстыгар чычырбас аһылыктаах уонна дьыл саҕаланыытыгар халыҥ хаардаах хотугу улуустары кытта министиэристибэ туһааннаах салайааччылара туспа бириэмэ болдьоон, биир-биир бүөмнээн кэпсэтэллэр. Алтынньыга үктэнэн баран биллибитинэн, кыстыкка ыарахан балаһыанньалаахтар ахсааннарыгар Абый, Эбээн Бытантай, Үөһээ Дьааҥы, Муома уонна Халыма улуустара киллэриллибиттэр. Үөһээ Дьааҥыны, Абыйы уонна Эбээн Бытантайы кытта нэһилиэктэр баһылыктарыттан, тыа хаһаайыстыбатыгар исписэлиистэриттэн саҕалаан улуус таһымнаах салайааччылары түмэн олорон, дьиҥ быһыыны-майгыны истибиттэр. Атыттарын кытта аныгыскы нэдиэлэҕэ көрсүөхтэрэ. Уопсайынан, министиэристибэ уустук кыстыктаах улуустардыын ыйга биирдиитэ хайаан даҕаны кэпсэтэр, билсэр былааннаах.

Эбээн бытантайдар быйылгы былааннарын 52, былырыыҥҥы көрдөрүүлэрин 57 бырыһыанын саҕа кээмэйдээҕи оттоон олороллор. Кыһыҥҥы суол туруор диэри саха сүөһүтэ тулуурдааҕын аанньа кэмчилээн аһатыахтара үһү. Абый улууһа былаанын 91 бырыһыанын толорбута, эбэтэр 1 974 туонна оттоммута. Билиҥҥи туругунан, 88 бырыһыан оттоохтор. Өймөкөөнтөн саҕалаан Индигир сүнньүнэн уонна Халыма улуустарыгар эмискэ халыҥнык хаардаан, хас даҕаны улуус нэһилиэктэригэр сылгы кыстыгар мантан кыһын моһуоктары көрсөр чинчилээхтэр. Хаар от күөх эрдэҕинэ түһэн, сылгы аны саас аһыйбыт оту сиэн, турбутунан охтуон сөп. Ону тэҥэ Үөһээ Дьааҥыга, Абыйга, Эбээн Бытантайга хаар анна инчэҕэй сытар буолан, сылгы туйаҕа мууһурара эмиэ үчүгэйгэ тиэрдибэт. Ити улуустар сорох нэһилиэктэригэр эрдэттэн сэрэхэдийэн, сылгыны, бэлиэр, эбии аһатыыга киллэрбиттэр.

Манна сыһыаран суруйдахха, Абыйга аһаҕас, типпит сиригэр хаар 80 см тиийэ халыҥнаах. Онтон ураты ааттаммыт хотугу улуустарга миэтэрэ аҥаарыгар тиийтэлиир. Оттон кыһыммыт, кыстыкпыт саҕаланна эрэ…

Инньэ гынан, мантан кыһын “Оккут төһөтө хаалла?” уонна “Сылгыгыт туруга хайдаҕый?” диэн ыйытыылар күннэтэ турар буолуохтаахтар. Бу кэмҥэ итэҕэс оттоох нэһилиэктэр, хаһаайыстыбалар тастан эбии от көрдөнөр түбүгэр сылдьаллар, сорохтор булан дуогабар түһэрсибиттэр. Ол гынан баран, миниистири солбуйааччы:

“Быйыл оту тиэйии ороскуотун толуйууга Өймөкөөҥҥө тиксэриллиэхтээх 22 мөл. солкуобайтан ураты үп көрүллүбэт. Кэлэр сылга биирдэ суоттаныҥ”, – диэн сэрэттэ. Ити быыһыгар Абыйтан биир хаһаайыстыба Бүлүүттэн от атыылаһарга кэпсэппитэ биллэн, сэмэлэннилэр. “Өскөтүн, кыанар буоллаҕына, бэйэтин суотугар тиэйдин, ону бопсубаппыт. Оттон өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн толуйтарыан баҕалаахтар министиэристибэни кытта сөбүлэһиннэрэргит булгуччулаах. Биһиги чугастыы илин эҥээртэн тиксиһиннэриэхпитин сөп”, – диэтэ Николай Степанович.

Иккиһинэн, сылгыга ыарахан кыстык буолара илэ-чахчы биллибитинэн, кыһарҕаннаах кыстыгы туораабат өттүн үөртэн арааран, эрдэ-сылла айах адаҕатын аҕыйатыы сиэринэн эккэ туттуу үлэтэ күүскэ ыытылларын күн-дьыл бэйэтэ эрэйэр. Биллэрин курдук, хотугу улуустарга кыһыҥҥы суол Саҥа дьыл кэнниттэн эрэ арыллар. Ол кэмҥэ аны Дьокуускайга сылгы этигэр сыана түһэр. Онон сылгылаах хаһаайыстыбалар эти эрэйи төлөттөрөр гына эрдэ батарар суолу тобуларга көрдөһөллөр.

Министиэристибэ бэйэтин өттүттэн улуустар, нэһилиэктэр дьаһалталарын кытта үлэлэһэн, төһө эбиэс, уотурба туттуллуоҕун ааҕан былааннаан олорор. Кыһалҕалаах хотугу улуустарга, нэһилиэктэргэ оту, эбиэһи, уотурбаны тиэйии ороскуотун толуйуу норматив быһыытынан оҥоһуллуо. Ол эрээри, эрдэ этиллибитин курдук, кэлэр сыллааҕы бүддьүөттэн. Олохтоох салайыныы уорганнара бэйэлэрин үптэриттэн эмиэ көрүнүөхтээхтэр.

Өймөкөөн улууһа кыһалҕалаахтар испииһэктэриттэн таһаарыллыбытын туһунан министиэристибэ дьиэ кыылын-сүөлүн иитии, племенной үлэ, кэпэрээссийэ уонна дьоҕус киэптээх хаһаайыстыба салааларын сайыннарыыга департаменын салайааччыта Василий Бессонов маннык иһитиннэрдэ:

“Ардах халааныттан эмсэҕэлээбит Өймөкөөн улууһугар 1 200 туонна от тиэйиллиэхтээҕиттэн билигин 160-ча туонната эрэ тиксэриллэрэ хаалан турар. Онон сайыҥҥы суолу баттаһа Өймөкөөн кыһалҕата, сүрүннээн, быһаарылынна. Тиэйии ороскуотун толуйууга бу сыл иһинэн 22 мөл. солкуобай көрүллэн барыахтаах. Ити сууманы таһынан улуус дьаһалтата улуустартан, хаһаайыстыбалартан, тэрилтэлэртэн көмө пуондатыгар киирбит харчыны туһанан, кыттыгас үбүлэстэ. Тиийбит от атыытыгар бэриллэр. Ити иһигэр Амма, Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Таатта сорох хаһаайыстыбалар аадырыстаах көмө оҥороннор, босхо биэрдилэр. “Сахаагроплем” тэрилтэ племенной хаһаайыстыбаларга көмөлөстө. Биһиги, министиэристибэ үлэһиттэрэ, биир күннээҕи хамнаспытын – 270 тыһ. солкуобайы хомуйбуппут. Ыҥырыыбытын аграрнай тэриллиилэр өйөөннөр, барыта 680 тыһ. тахса солкуобай кээмэйдээх көмөнү оҥордубут. Бу көмө чопчу сыаллаах: өрөмүөннэммит 1 хотоҥҥо 14-түү тыһ. солкуобай тиксэр диэн аахпыппыт”.

Быйыл сайын өрөспүүбүлүкэ улуустарыгар 173 мобильнай биригээдэ тэриллэн, 34 197,5 туонна оту бэлэмнээтилэр, эбэтэр былааннаммыт кээмэйтэн 85,50 бырыһыанын толордулар. “Ол оппутун тиэйэрбитигэр көмө оҥоһуллуо дуо?” – диэн ыйытыыга миниистири солбуйааччы: “Сайаапкаларгыт киирэн сыталлар. Кэлэр сылга көрүнэрбит буолуо. Оросчуот оҥоһулла сылдьар”, – диэн хоруйдаата итиэннэ мунньаҕы түмүктүүрүгэр: “Табаарыстар, букатын көҕө суоххут. Бүгүн кыттыбатах улуустарга баһылыктарыгар сурук ыыталыахпыт. Министиэристибэ көмөтүгэр наадыйбаттарын туһунан хоруй ирдиэхпит”, – диэн кытаанахтык эттэ. Кырдьык, “Муҥнаахтар мустан муҥхалаабыттар үһү”, – диэбиттии, сүнньүнэн, кыстыкка кыһалҕалаах улуустартан кытыннылар. Уус Алдан, Таатта, Чурапчы, Нам, Хаҥалас, Сунтаар курдук улахан тыа хаһаайыстыбалаах улуустартан уонна чугастааҕы хотулартан – Кэбээйиттэн, Томпоттон, Уус Маайаттан ким даҕаны салгыны хамсаппата.

Василий Никифоров

Хаартыска: Екатерина Захарова,“Саха сүөһүтэ” УПХТ пресс-сулууспата

УлуусМедиа