Ким харса суох хамнанар – ол аһыыр-таҥнар үйэтэ, эбэтэр тыа сирин үлэһит ыала көтөр иитэр холобуруттан

Мэҥэ Хаҥаласка Дьабыыл нэһилиэгин киинигэр, Нуораҕанаҕа, икки сыллааҕыта көтөр пиэримэтэ арыллыбытын туһунан дьонтон эрдэ истибитим. Ол иһин улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын салалтатын салайааччытын солбуйааччы Александр Борисовтан көрдөспүппэр, бэйэтэ суоппардаан Аллараа Бэстээххэ киллэрэн иһэн, айан суолуттан бөһүөлэккэ туораан, сирдээн, хаһаайыстыба хайдах үлэлии-хамныы турарын билсэн аастым.

Эрдэттэн болдьоспут буоламмыт, биһигини олбуор ааныгар ыал ийэтэ Лариса Иванова көрсөн, туора киһи хараҕар тута быраҕыллар тутуу кэҥэс тэлгэһэ түгэҕэр турарыгар батыһыннаран илтэ.

– Түргэнник ситэр салааҕа иллэрээ сыл улууспут баһылыгын гранын ылаат, туруммуппут, – диэн билиһиннэрэр Лариса Афанасьевна. – Бастакы граммыт үбүгэр бу көтөр турар дьиэтин-уотун туттубуппут. Онтон былырыын өрөспүүбүлүкэҕэ дьиэ кэргэн бааһынай хаһаайыстыбатын сайыннарыы граныгар киирсэн кыайбыппыт. Инньэ гынан, Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин көмө үбүнэн тэриллэрбитин, көтөрү астыыр-үөллүүр буойуна сыаҕын уонна бородууксуйабытын тиэйэргэ аналлаах массыына ылынныбыт. Грант 8 мөл. солкуобайын таһынан бэйэбититтэн 30 бырыһыанын угарбытыгар баантан кирэдьиит ылбыппыт. Онтубутун ый аайы 130-туу тыһыынчанан төлүү сылдьабыт.

Бааһынай хаһаайыстыба баһылыга – түөрт оҕолоох ыал аҕата Егор Петрович Иванов. Хаһаайыстыбаларын эрдэ ынах сүөһүнү иитиигэ хайысхалаан тэриммиттэр. Сүөһүлэрин, сылгыларын билигин даҕаны туталлар эбит, тэйиччи улахан хотон турара көстөр. Бэйэлэрин ынахтарын таһынан нэһилиэк сүүрбэччэ ыала “Иванов Е.П.” урбаанньыт-бааһынай хаһаайыстыба аннынан үүт туттарарын Лариса Афанасьевна кэпсиир. Мэҥэлэр халлаантан кэлэн түһэр “төбө харчытыттан” аккаастанан, аҥаардас “үүт харчытынан” барар суолу талбыттарын, ол эбэтэр кэтэхтиин-кэпэрэтииптиин өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн билиҥҥитэ үлэлээн үптэнэр соҕотох улуус буоларын санатар тоҕоостоох.

Ыал ийэтэ эдэригэр сопхуоска ыанньыксыттаабыт. Онтон ыһыллыы кэнниттэн үөрэнэн, буҕаалтыр идэтин ылбыт. Нэһилиэгэр тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһинэн, олохтоох оскуола хаһаайыстыбаннай чааһыгар үлэлии сылдьыбыт. Кини: “Бухотчуоппун бэйэм оҥоробун. “1С” бырагыраамаҕа улахан уолум кэргэнин кытта уонна юридическай өттүгэр кыыһым көмөлөһөллөр. Хаһаайыстыбабыт сайдыытын быһа холоон былаанныыбыт”, – диир. Саҥа тэрилтэлэригэр көтөрү өлөрөн астааһыҥҥа диэн тастан 2 үлэһити тутан хамнастыыллар.

Пиэримэҕэ этээстэрдээх уһун субурхай килиэккэлэр икки сиринэн туралларыгар хас биирдии кэккэҕэ 600-түү көтөр батар эбит. Тус-туспа тимир сиэккэнэн быысаһар уйаларга инкубатортан хаһан тахсыбыттарынан көрөн саамылаан, тэҥ саастаахтары бииргэ олордоллор.

“Аһара симсэн турдахтарына, улааппаттар. Уонна үтүрүһэн-анньыһан, астара тиийбэт буоллаҕына, көнньүнэн охтоллор”, – диэн, бэлиэр, уопутурбут көтөрү иитээччи быһааран биэрдэ.

Бройлер-куурусса олоҕо кылгас, анала-дьылҕата оннук буолаахтаатаҕа: 1,5-2 ыйынан моойдоох баһа былаахыга быһыллан, бородууксуйаҕа барар. Ити кэм устатыгар этин (тушатын) ыйааһына 2,5, болдьоҕо арыый уһаатаҕана – 3 киилэҕэ тиийэ үктүүр.

Маныаха боруодатыттан эмиэ улахан тутулуктаах буолара биллэр. Холобур, быйыл сайын от ыйын бүтүүтэ Владимир уобалаһыттан “Царенко А.В.” бааһынай хаһаайыстыба инкубационнай ыстаансыйатыттан “Смена-9” кросс аҕыйах хонуктаах чоппуускаларын, 1 200 төбөнү, атыылаһан аҕалтарбыттарын “сүгүн улааппат” диэн сирбиттэр. Ол оннугар бүтэһигин “Росс-308” диэн боруода сымыыттарын “Европтица” ХЭУо-ҕа сакаастаабыттар.

“Ол сымыыт тахсыыта үчүгэй буоллаҕына, салгыы “Росс-308”-нан барыахпыт, – диир Лариса Афанасьевна. –Уопсайынан, ааспыт кыһын ый көтө-көтө 2-лии, 3-түү дьааһык сымыыты Кемеровоттан сакаастаан туораабыппыт. Нерюнгри нөҥүө массыынанан аҕалтарар этибит. Онтон саас ыам ыйыттан саҕалаан, чоппуускалары Москубаттан сөмөлүөтүнэн ыыттара сырыттыбыт. Бу күһүҥҥүттэн эмиэ сымыыкка көстүбүт”.

Кини бэйэ төрүөх биэрэр үөрү тутан, сымыыттатан ылар өссө ороскуоттаах буолуоҕун этэр. Атыыласпыт судургу үһү. Кэлбит сымыыты инкубаторга угаллар. Биир сырыыга 1,5 тыһ. сымыыты угалларыттан 75 бырыһыана тахсар. Онтон аны тахсыбыт чоппуускалартан 5 бырыһыана охтор. Быйыл сыл бастакы аҥаарыгар барыта 5 тыһ. сымыыты атыыласпыттарыттан муус устартан саҕалаан 1 тыһыынчатын чоппуусканан нэһилиэнньэҕэ атыылаабыттар. Ити иһигэр бройлер эрэ буолбатах, индюк уонна кус оҕолоро эмиэ бааллар. Индюгу сылы эргиччи тутар кыайтарбат эбит, 5 ыйы быһа аһатан-сиэтэн улаатыннардаххына, биирдэ идэһэ буолар. Уотурбаларын Ивановтар бэйэлэрэ Амуртан атыылаһан аҕалаллар.

Күн аайы буойунаҕа 30-туу бройлер-куурусса “төбөтө көтөр”. Чуолкайа, нэдиэлэ 5 күнүгэр (бэнидиэнньик – бээтинсэ). Онтон сыахха астаммыт бородууксуйаларын субуоталаах өрөбүлгэ нэһилиэктэри кэрийэн атыылыыллар, маҕаһыыннарга туттараллар. Сыл аҥаарыгар 6 туонна эти оҥорбут буоллахтарына, сыл түмүгүнэн 10 туоннаҕа тириэрдэргэ соруктаналлар. Отчуоттан көрдөххө, бородууксуйаны батарыы ыйдарынан улаханнык арыттаһар: кулун тутарга 2 тыһ. киилэ бройлер этин 910 тыһ. солкуобайга (1 киилэтин ортотунан 455-тии солкуобайга), ыам ыйыгар 1 250 киилэ эти 568 тыһ. солкуобайга (эмиэ 455-тии) батарбыттар, манна чоппууска атыытыттан 9 тыһ. солкуобай эбиллэн, 577 тыһ. солкуобай буолбут. Киирбит харчыттан ыйдааҕы ороскуоту көҕүрэттэххэ, кулун тутарга 210 тыһ., ыам ыйыгар 171 тыһ. солкуобай барыска тахсыбыттар.

Үөһэ суруллубутун курдук, Ивановтар баантан ылбыт кирэдьииттэригэр ый ахсын 130-туу тыһ., элэктэриичэстибэни туһаныы иһин 30-туу тыһ. солкуобайы таһынан хамнаһы (3 үлэһиккэ) төлөөбүттэрин кэнниттэн чорбохтоох хаалалларын хаһаайыстыба буҕаалтыр идэлээх тутаах үлэһитэ аһаҕастык этэр. Онон, кирэдьииттэн төлөрүйдэхтэринэ, сайдыы диэки өссө күүскэ кимэр кыахтаахтар.

Лариса Афанасьевна этэринэн, инникитин көтөрү иитии салаатын өссө кэҥэтэр былааннаахтар. Бөһүөлэк ортотугар олорон, мантан аһара бараллара сатаммат. Санитария өттүнэн көҥүллэммэт даҕаны. Хата, чугаһынан ыаллара суох буолан, үҥсүбэттэр-харсыбаттар.

“Мантан чугас мырааҥҥа сайылыкка сирдээхпит. Онно улахан база туттан, көтөрдүүн-сүөһүлүүн көһөрүөхпүтүн баҕарабыт. Уот подстанцията суоҕуттан иҥнэбит. Ону ааһан, гаас ситимэ тардыллара буоллар…” – диэн ыра санаатыттан быктарар сэһэргэһээччим.

Дьиэ кыыла-сүөлэ аҕыйыы турар кэмигэр тэлэбиисэр иннигэр дьыбааҥҥа тиэрэ түһэн сытан, “сүрэҕэ суох сүүс сүбэлээҕинии”, кыаллыбатын, итэҕэһин эрэ булан куолулааччы элбэх. Ким эмэ кэлэн, “барахсаттар аччыктаабыттар” диэн бэлэм аһы-үөлү хадаҕалыан курдук. Оттон бу Нуораҕана үлэһит ыала Уйбаныаптар олох күннээҕи ыарахаттарыттан чаҕыйбакка, Саха сирин атын сүүһүнэн бөһүөлэктэриттэн улахан уратыта суох дэриэбинэҕэ тыһыынчанан бройлер-кууруссаны иитэн, эти оҥорон таһаарыыга “Сахабройлер” брендэнэн кыттан, харса суох үлэлии сылдьалларын хайгыахха, махтаныахха эрэ сөп. Бүгүҥҥү олохпут хаамыыта маннык харса суох хамнанар дьону эрэйэр, күүтэр.

Василий Никифоров.

Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.

УлуусМедиа