Нуучча тыла кини аатын кытта быстыспат ситимнээх

Хорсун буойун, Саха Өрөспүүбүлүкэтин наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, СӨ бочуоттаах гражданина Николай Георгиевич Самсонов быйыл төрөөбүтэ 100 сылын туолбута. Кини аата планета чулуу учуонайдарын иһигэр аан дойдутааҕы ыйынньыктарга киирбитэ.

Николай Георгиевич Самсонов 1925 с. от ыйын 23 күнүгэр Ньурба улууһун Аммосовка диэн сиргэ биллиилээх учууталлар Ксения Иннокентьевна уонна Георгий Никитич Самсоновтар дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүтэ. Эһэтэ Никита Афанасьевич Бүлүү уокуругун Сунтаар улууһун Күүкэй нэһилиэгин старостата эбит. Дьиэтин Кутанатааҕы церковнай-приходской оскуола оҥостоллоругар биэрбит уонна отут биэс сыл устата бу оскуолаҕа попечителлээбит. Үөрэх кинигэлэринэн, босуобуйаларынан, араас тээбириннэринэн хааччыйар, наада буоллаҕына үбүнэн көмөлөһөр эбит. Кэлин өссө биир дьиэтин Күүкэйгэ оскуола дьиэтэ буоллун диэн анаан биэрбит. Таҥара дьиэтигэр эмиэ көмөлөһөрө үһү. Күбүрүнээтэр И.И. Крафт кинини меценат быһыытынан кыһыл уонна үрүҥ көмүс мэтээллэринэн наҕараадалаабыт. Оттон хос эһэтэ Бокочой Сомсуон диэн ойуун эбитэ үһү.

Коля Самсонов эрдэттэн үөрэҕи ылара чаҕылхайа бэрт буолан сонно иккис кылааска киирбитэ. Төрөппүттэрэ кинигэ баайдаах буоланнар, уол кинигэни умсугуйа ааҕан улааппыта. 1942с. Дьокуускай куорат 8№-дээх орто оскуолатын бүтэрээт, учуутал институтугар үөрэнэ киирбитэ. 1943 с. ыам ыйыгар уон сэттэлээх уол тылланан Аҕа дойду улуу сэриитигэр барбыта. Иккис Украинскай фронт Кыһыл знамялаах Суворов аатынан механизированнай сэттис куорпуһун 96-с туспа тааҥкалары кыргар батальонун уонна Забайкальскай фронт састааптарыгар өстөөҕү кытта хорсуннук сэриилэспитэ. Эдэр саллаат суола бойобуой разведчиктан саҕаламмыта. Онтон наводчик буолбута, салгыы тааҥкалары утары артиллерия хамандыырын быһыытынан салайбыта. Николай Георгиевич  Илиҥҥи Европа дойдуларын – Румынияны, Венгрияны, Австрияны, Чехияны, Хотугу Кытайы босхолооһуҥҥа кыттыбыта. Чехтэр Брно куораттарыгар бааһырбыта, госпитальга эмтэнэн баран салгыы сэриилэһэн, Чехия киинин Праганы босхолоһууга Улуу Кыайыы күнүн көрсүбүтэ. Салгыы Дьоппуон сэриитигэр кыттыбыта. Манна үгүс тиражтаах дивизия хаһыатыгар үлэлээбитэ. 1947с. Порт-Артурга сулууспатын түмүктээбитэ. Аҕа дойду сэриитигэр хорсуннук сэриилэспитин иһин “Албан аат”  III истиэпэннээх  уонна “Аҕа дойду улуу сэриитин” I истиэпэннээх уордьаннарынан, Верховнай Главнокомандующай махталынан, уон үс мэтээлинэн, “Туйгун разведчик” бэлиэнэннаҕараадаламмыта.

Сэрииттэн этэҥҥэ эргиллэн кэлэн Дьокуускайдааҕы пединститут литературнай факультетыгар үөрэнэ киирбитэ уонна 1951с. туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. Кэскиллээх выпускнигы үөрэммит кыһатыгар ассистенынан хаалларбыттара. Онтон ыла кини нуучча тылын кафедратыгар ассистентан профессорга тиийэ үүнэн, олоҕун нуучча тылын, үрдүк үөрэҕи сайыннарыыга, хас эмэ уонунан көлүөнэ устудьуон ыччаты иитиигэ-уһуйууга анаабыта. Отут сыл устата Саха судаарыстыбаннай университетыгар нуучча тылын уонна уопсай языкознание кафедратын салайбыта.

Николай Георгиевич 1956 с. марксизм-ленинизм киэһээҥҥи университетын туйгуннук үөрэнэн бүтэрбитэ. 1965с. Томскай куоракка аспирант бэлэмэ да суох кандидатскай үлэтин көмүскээбитэ. Киниэхэ 1968с. доцент, 1978 с. профессор аатын иҥэрбиттэрэ. Н.Г. Самсонов нуучча тылын төлөннөөх хараанньыта уонна пропагандиһа этэ. Кини нуучча тыла ыраас буолуутун уонна национальнай тыллары ситимнээччи буоларын, нуучча тыла бу тыллардыын хардарыта дьайсарын уонна байытыһарын туһунан сырдатара. Николай Георгиевич чинчийэр интэриэһэ киэҥэ: нуучча тылын историята, диалектология, Саха сиригэр нууччалыы говордар, икки тылланыы, тылы тутуу уонна тыл политиката. Киниэхэ академическай науканы, университекка үөрэх процеһын уонна уопсастыбаннай үлэни тэҥҥэ дьүөрэлиир кыаллара. Оттон ол барыта нуучча тылыгар тапталыгар олоҕурара.

Кини босхолоспут Чехиятыгар, бааһырбыт Брно, Венгрия Сегеда, Болгария София, Германия Мюнстер уонна Гамбург, АХШ Блумингтон куораттарын университеттарыгар лекциялары аахпыта. Үрдүк квалификациялаах славист-эксперт быһыытынан кини аата аан дойдуга биллэр. Сүүстэн тахса төгүл аан дойдутааҕы, Бүтүн Союзтааҕы, Бүтүн Россиятааҕы, зональнайдааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи конференцияларга дакылааттары оҥорбута, ССРС- тан славистар аан дойдутааҕы VI, VII, X конгресстарыгар – Прагаҕа (1968с.), Варшаваҕа (1973с.), Софияҕа (1988с.) делегат быһыытынан кыттыбыта. Кини биир научнай интэриэстээх личностары, Россия уонна тас дойдулар биллиилээх славистарын – А.Фишери, М. Думитрескулуун, А.М. Бабкинныын, В.Д. Бондалетовтыын, Л.П. Жуковскаялыын, Л.М. Васильевтыын, Н.И. Толстойдуун о.д.а. кытта доҕордоспута.

Н.Г. Самсонов 51 кинигэ уонна босуобуйа, 500-тэн тахса научнай, научнай-популярнай, публицистическай ыстатыйа ааптара этэ. Үлэлэрэ Россия араас изданиеларыгар тахсыбыта. 1973с. Москваҕа тахсыбыт «Древнерусский язык» диэн университет устудьуоннарыгар аналлаах босуобуйатынан аан дойду араас омугун устудьуоннара күн бүгүҥҥээҥҥэ диэри дьарыктаналлар.

Николай Георгиевич Самсонов Россия Суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ этэ. Империалистическай Японияны утары сэрии кэмигэр Кытайга улахан тиражтаах дивизионнай хаһыакка үлэлээбитин үөһээ эппиппит. Маны сэргэ болгардар аан дойдутааҕы “Кирилл-Мефодий илдьитин” (вестник) редколлегиятын чилиэнэ этэ. Николай Георгиевич “Якутский университет” хаһыаты тэрийсээччилэртэн биирдэстэрэ эбит. Өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарыгар өрүү суруйара.

Саха сирин Үрдүкү Сэбиэтигэр хас да төгүл дьокутаатынан талыллыбыта. Нуучча тылыгар уонна ССРС норуоттарын тылларыгар научнай-методическай Сүбэ, нуучча тылыгар РФ Президенин иһинэн нуучча тылыгар Сүбэ чилиэнэ (1995-2000сс.), РФ Бырабыыталыстыбатын иһинэн Сүбэ (2001-2012 сс.), РФ Госкомитетын үрдүк үөрэххэ  “Филология” Сүбэтин, РНА языкознание институтун “Язык и общество”  научнай Сүбэтин чилиэнэ, СӨ Президенин иһинэн тыл политикатын Сүбэтигэр бэрэссэдээтэли солбуйааччы, өрөспүүбүлүкэтээҕи культура фондатын бэрэссэдээтэлэ этэ.

Саха Өрөспүүбүлүкэтин Духуобунаһын академигын быһыытынан Николай Георгиевич сиэр-майгы, икки тылланыы, тыл культуратын туһунан үгүс бэсиэдэлэри, лекциялары оҥороро, хаһыаттарга суруйара. Устудьуоннар кини ыстатыйаларынан дискуссиялары, санаа үллэстиилэрин тэрийэллэрэ.

СӨ Духуобунаһын академиятын боппуруостарынан Николай Георгиевичтаахха дьиэлэрин төлөпүөнүгэр эрийдэхпинэ, кэргэнэ Ирина Николаевна туруупканы ылара уонна сүр эйэҕэстик: “Коленькаа, эйигин телефоҥҥа!» — диэн ыҥырарын истэрим. Николай Георгиевичтаах дьиэлэрэ музей курдуга, баай библиотекалаахтара, таҥара мөссүөннэрэ, киириигэ араас кыыл муостара кэккэлэспит этилэр, быһах арааһа эркиҥҥэ баара. Ирина Николаевна уонна Николай Георгиевич бэйэлэрин икки ардыгар наһаа истиҥ сыһыаннаахтара.

Кинилэр Николай Георгиевич сэрииттэн кэлэн баран литфакка үөрэммит сылларыгар көрсүбүттэр. Николай Георгиевич кэрэ бэйэлээх, уус уран самодеятельностька көхтөөхтүк кыттар устудьуон кыыһы ыраахтан сөбүлүү көрбүт. Онтон хайаан да билсэргэ сорунан вальс үҥкүүлүүргэ үөрэммит уонна үҥкүүгэ ыҥырбыт. Онтон ыла эдэрдэр билсэн, доҕордоһон барбыттар. Эдэр уол кыһыҥҥы сынньалаҥҥа биэс уон кыраадыстаах тымныыттан чаҕыйбакка, улуу эбэни туораан, отут биэс килэмиэтири сатыылаан, Хаптаҕайга, таптыыр кыыһыгар тиийэрэ үһү… Кинилэр уһуннук, алта уонтан тахса сыл дьоллоохтук олорбуттара. Үс оҕоломмуттара.  Ирина Николаевна Кашкарова Дьокуускай куорат ахсыс оскуолатыгар уон сыл устата учууталлаабыта. Онтон үлэһит ыччат оскуолатыгар нуучча тылын уонна литературатын үөрэппитэ. Уопсайа отут биэс сыл устата талан ылбыт идэтинэн ситиһиилээхтик үлэлээбитэ. Кини «Литературное краеведение в школе рабочей молодежи» диэн босуобуйата педагогтар ортолоругар үрдүк сыанабылы ылбыта уонна “Вопросы средней школы” диэн сурунаалга тахсыбыта. Ирина Николаевна уон сэттэ бэчээттэммит үлэлээх эбит. Дьокуускайга  үлэһит ыччат оскуолаларын тылы үөрэтэр учууталларын методическай холбоһугун салайбыта. Кини аата Саха Өрөспүүбүлүкэтин педагогическай энциклопедятыгар киирбитэ. РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна.

Оттон кини, Кашкаровтар төрүттэрэ касож кинээһэ Редедиттэн саҕаланар үһү. Редедиадыгтар племяларын сойууһун үрдүкү кинээһэ эбит. Кашкаровтар удьуордарыттан П.А. Ширинскэй-Шихматов, археограф, поэт, үөрэх министрэ, Наукалар академияларын бочуоттаах чилиэнэ үөскээбит. Ирина Николаевна  хос-хос эһэтэ И.Д. Кашкаров народоволец эбит. Кини уола ыраахтааҕы офицера, дворянин Н.И. Кашкаров революцияны ис сүрэҕиттэн ылынан, БСКП КК эппиэттээх үлэһитэ буолбут…

Николай Георгиевич уонна Ирина Николаевна Самсоновтар кыыстара Лариса Николаевна педагогтар удьуордарын салҕаан, ийэлээх, аҕатын туйахтарын хатаран, нуучча тылын чинчийээччитэ уонна уһуйааччыта буолбута. Биһиги университекка үөрэнэр кэммитигэр Лариса Николаевна, оччолорго үлэтин саҥа саҕалаабыт эдэр преподаватель бастакы кууруска нуучча тылыгар үөрэппитэ. Преподавательбит сүрдээх интеллигентнэй этэ, лоп-бааччы, холку майгылааҕа. Кинини биһиги сөбүлүүр этибит.

Николай Георгиевич кыыһа Лариса Николаевналыын бииргэ түөрт кинигэни таһаарбыттарын бары да бэркэ сөҕөллөрө. Лариса Николаевна – М.К. Аммосов аатынан ХИФУ доцена, педагогическай наука кандидата. 2000 с. “Общепедагогические и организационно-дидактические условия совершенствования языковой подготовки студентов-русистов в национальном вузе” диэн тиэмэҕэ көмүскээбитэ. Кини научнай интэриэһэ: СӨ нуучча тыла, нуучча тыла уонна тыл культурата, МИС уонна уус-уран айымньылар тыллара. Лариса Николаевна Болгарияҕа, Велико Тырново куоратыгар стажировкаламмыта. Тас дойдулар устудьуоннарыгар нуучча тылын үөрэтэн, омук устудьуоннарыгар нуучча тылын үөрэтии босуобуйатын ааптардарыттан биирдэстэрэ. “Старославянский язык. Сборник упражнений” босуобуйаны, “Старославянский язык. Таблицы. Тексты” үөрэх тылдьытын  аҕалыы-кыыстыы Самсоновтар В.Д. Бондалетовы кытта бииргэ үлэлэһэн таһаарбыттара. Николай Георгиевич уонна Лариса Николаевна “Имена говорят”, “Говори и пиши правильно” кинигэлэри суруйан таһаарбыттара. Лариса Николаевна “Болгарский язык. Сборник упражнений” кинигэ о.д.а. кинигэлэр, үгүс ыстатыйалар ааптардара. Түөрт уонтан тахса сыл нуучча тылын идэлээхтэрин уһуйар, бэлэмниир.

Николай Георгиевич славист буолан, онно туһааннаах литератураны мунньара. Баай библиотекатыгар былыргы духуобунай литература эмиэ баара. Кини эргэрбит славян уонна түҥ былыргы нуучча тылын үөрэтэр-чинчийэр буолан, устудьуоннара үлэтигэр туттуо диэн, онно сыһыаннаах кинигэлэри бэлэхтииллэрэ. Николай Георгиевич устудьуоннарыгар Зографскай, Мариинскай евангелиелар уонна Синай саалтыырын тиэкистэрин ааҕан иһитиннэрэрэ үһү. Былыргы кинигэлэрин Николай Георгиевич Саха сиринээҕи Епархияҕа бэлэхтииргэ эппит кэриэһинэн кыыһа Лариса Николаевна уон үс сэдэх, духуобунай, Библияҕа, таҥараҕа сулууспалааһын тиэкистэрэ киирбит ис хоһоонноох эргэрбит кинигэлэри туттарбыта. Нуучча историга, археограф, историческай наука доктора, илиинэн суруллубут уонна былыргы бэчээттэммит славян-нуучча кинигэлэрин, нуучча старообрядчествотын уонна православнай таҥаратын чинчийээччи Ирина Васильевна Поздеева чинчийэн баран бу кинигэлэр истэригэр 1604с. Москваҕа Иван Андроников Невежин бэчээтинэтигэр бэчээттэммитин быһаарбыта.

Бу сайын Николай Георгиевич Самсонов төрөөбүтэ 100 сылыгар уонна Улуу Кыайыы 80 сылынан “Человек – легенда” диэн Ем. Ярославскай аатынан Хотугу сир норуоттарын историяларын уонна культураларын Саха сиринээҕи судаарыстыбаннай холбоһуктаах музейыгар ыытыллыбыт быыстапкатыгар хорсун буойун, аан дойдуга биллэр чулуу учуонай, бөдөҥ уопсастыбаннай диэйэтэл Николай Георгиевич Самсонов фронтан суруктара, илиинэн суруллубут ырыанньыга, докумуоннара, сүрүн научнай үлэлэрэ туруоруллубуттара. Оттон Национальнай библиотекаҕа профессор Н.Г. Самсонов научнай уонна уопсастыбаннай үлэтин, кини аан дойдуга тыл политикатыгар кылаатын кэпсиир быыстапка тэриллибитэ.

2013 с. нуучча тылын чинчийиигэ уонна сайыннарыыга Николай Георгиевич Самсонов аатынан СӨ Президенин бириэмийэтэ олохтоммута. Кини курдук нуучча тылын үөрэтиигэ, чинчийиигэ, сайыннарыыга Николай Георгиевич Самсонов номох буолбут аата суолдьут сулус буолар.

Валентина Бочонина

Ем. Ярославскай аатынан мусуой пресс-сулууспатын хаартыскаҕа түһэриитэ

УлуусМедиа