Охонооһойу өйдөөх ата өлүүттэн хаста даҕаны быыһаабыта
Охонооһой миинэр ата өр хааман сылайдаҕына, адьас киһи курдук ынчыктаан барааччы. Бука, “маннык гыннахха дьайымтыа буолар” диэн ханна эрэ истибитин үтүктэр буолуохтаах. Букатын киһилии ынчыктаан тиҥиргэтэ иһэр сылгыны хайдах санаата буолан миинэн эрэйдиэй. Тулуйа сатаан баран, үөхсэ-үөхсэ түһэн, сиэтэригэр эбэтэр тохтоон сынньатарыгар күһэллэрэ. Оннук гымматаҕына, собус-соруйан ууга дуу, бадарааҥҥа дуу кэлэн, баллаччы сытынан кэбиһэрэ. Атаҕар уу баһан, бадарааҥҥа булкуллан, иччитэ бэйэтэ сүүйтэриилээх хаалара.
Ол ата Охонооһойу хаста даҕаны өлүүттэн быыһаабыттаах үһү. Биирдэ аллара күҥкүстээн сүүрэр үрэх сыырын үрдүнэн, кып-кыараҕас суолунан атын сиэтэн баран испит. Атаҕын аннынан хап-хара, дириҥ уулаах үрэх сүүрэр, биир өттүгэр – эркин курдук саба үүммүт хара тыа, талах. Киһи сиирэ үктээтэҕинэ, күһүҥҥү уһун ардахтан илийбит үрэх кытыла сиҥнэн, аллара куугунуох курдугун иһин уонна халтархай буолан, Охонооһой атын сиэппит. Бу истэҕинэ ата тииһинэн иччитин көхсүттэн харбаан ылан, түҥ-таҥ сахсыйан барбыт. Тэлэгириэйкэлэри-таймалары көхсүн этиттэн хам ытыттарбыт, ыарыытыттан кылана-кылана мөхсөр киһини кырдьаҕас ат сиргэ аҕыйахта үктэннэрэн, балачча эмэ салгыҥҥа тэлэкэчитэ сылдьыбыт.
Охонооһой бэрт эрэйинэн мүччү туттаран баран: “Иирдиҥ дуо, соххор! Бу баар эйиэхэ!” – диэн маатыралыы-маатыралыы, атын сирэйгэ биэртэлээн куһуйбут. Ата өрүтэ чинэйэ-чинэйэ, төттөрү тардыбыт. Ол курдук, кып-кыараҕас ыллыкка сыыһа туттан үрэххэ түһэ сыһа-сыһа, син өр мучумааннаспыттар. Бу кэмҥэ иннилэригэр уонча хаамыылаах сиргэ үрэҕи өҥөйө турбут улахан өкөгөр тиит сууллан, бачыгыраан түспүт уонна тыас-уус бөҕө буолан, үрэх кытыытыгар турбут оту-маһы барытын үлтү устуруустаан, ньылбы мэлийэн, аллара үрэххэ түһэн өрө күөдэллэммит.
“Өскөтүн, атым тохтоппотоҕо буоллар, онно сүүс бырыһыан өлөрдөөх этим. Мас аттары-бэйэлэри ньылбы сотон, үрдүбүтүнэн өтүүктээн ааһыахтаах этэ. Ол кэнниттэн бултуур сирбэр тиийэн баран, атым эрэйдээхтэн сирэйгэ биэртэлээбиппин, үөхсүбүппүн бырастыы гынарыгар көрдөһө-көрдөһө, ытаан турардаахпын”, – диэн оҕонньор атын туһунан биир кэпсээнин түмүктээбитэ.
Охонооһой ата сибиэни-абааһыны букатын эндэппэккэ көрөр аһаҕас эттээх эбит. Сылгыга-сүөһүгэ “аһаҕас эттээх” диэн өйдөбүл төһө барсара биллибэт даҕаны буоллар, дьиҥинэн, кинилэр эмиэ киһиттэн атын тутуллаах, харахтаах, аһаҕас эттээх буолан эрдэхтэрэ.
Биирдэ эмиэ күһүн тыалыы сылдьан, ханна эрэ быһа бараары мунан, билбэт үүтээнигэр тиийэн кэлбит. Үүтээн таһыгар тиити моойдоон оҥоһуллубут кыра сэргэ моһуона баарыгар атын көнтөһүн иилэ быраҕан баран, бэрэмэдэйин устаары атын кэннигэр кэлбит. Ону кытта ата өрө хаһыҥырыы түспүт уонна быата төһө тиийэринэн кэннин диэки ыстанаат, түүрүллэ түһэн баран, үүтээн сэгэйэн турар аанын, кыракый үүтээн дьигиһийиэр диэри, тэбэн кууһуннарбыт. Утуу-субуу иккитэ-үстэ тэбэн баран, киһи куйахата күүрүөх курдук өрүтэ хаһыҥырыы, кистээн дьигиһитэ, эт этэ барыта өрө күүрэн, иирбиттии өрө дьаҕыһыйа, мөхсө сылдьыбыт. Охонооһой атын быатын сэргэттэн төлө тардыбыт уонна буулдьалыы ыстаммыт ат быатыгар соһуллан, түөрт атах буола түспүт. Үүтээнтэн лаппа тэйэн эрэ баран, ата уоскуйан мииннэрбит. “Атым бу уорукка туох эрэ куһаҕан баарын биллэ” диэн сэрэйбит. Инньэ гынан атын сиргэ тиийэн хоммуттар.
Ол кэнниттэн аҕыйах хонон баран, ити үүтээҥҥэ бултуу кэлбит эдэр уолаттар арыгылаан баран содуомнаспыттарын түмүгэр икки киһи дэҥнэммит этэ. Бука, ол үүтээҥҥэ “ас-таҥас тахсан” эрэрин түүйэн, көстүбэт хараҥа күүстэр, быһата, абааһылар эрдэ кэлэн ордууланан, күүтэн-кэтэһэн олордохторо. Охонооһой онно мунан, атын улуус булчуттара сылдьар ыырдарыгар киирэ сылдьыбыт, хоммута буоллар, өссө туох буолуо биллибэт эбит. Тыаҕа дэҥ-оһол элбэх: саа алҕаска эстиэ, уһуктаах-биилээх даҕаны көстүө, дьиэ умайыа, адьырҕа кыыл даҕаны түбүлүө…
Охонооһой оҕонньор миэхэ итиннэ хабааннаах хас даҕаны суолу кэпсээбитэ. Сороҕун умнубуппун. Ол эрээри, кырдьаҕас кэпсээнэ барыта кырдьыктааҕар саарбахтаабаппын.
Ол бултуу сырыттахпытына, арай, биир түүн оҕонньорбут олус улаханнык баттатта. Иһиттэн ыга үктэтэн, тыына тууйуллубуттуу хаһыытыы сатыыр, ыҥыранар. Кинилиин кэккэлэһэ утуйа сытар биир аргыспыт куттанан, титирэстээбит куолаһынан оҕонньору ыҥыран уһугуннараары тардыалаата эрээри, кыайбата. Кырдьаҕас оннукка уһуктубат идэлээх эбит. Ытыс таһынар ыас хараҥаҕа кэккэлэһэ утуйа сытар киһиҥ олус куһаҕаннык баттатан хаһыытыы-кылана, кулуннуу мөхсө сытара, онуоха эбии уһуктан быстыбата, хаһан баҕарар киһини куттуур. Мин “бу туох иэдээнэ буолла?” диэн саҥа уһуктан мэлээриҥнээн эрдэхпинэ, үүтээммит адьас ыксатыгар били чокуруос харахтаах аппыт кэлэн туйаҕынан сири лигийэ-лигийэ, үүтээммит сыыһын үлтү тэпсэн ааһыахтыы батыччахтаата, өлөн сытар киһи даҕаны уһуктарын курдук улаханнык кистээн дьырылатта. Ону кытта оҕонньорбут уһуктан, олоро биэрдэ. Санаттахха, ол кэмҥэ атын аттарбыт үүтээҥҥэ сыһыары тутуллубут күрүө нөҥүө уһугар туох даҕаны буолбатаҕыныы аһыы сылдьыбыттара. Чокуруос харахтаах ат “көстүбэттэр иччибин моһуоктаан эрэллэр” диэн таба көрө охсон кэлэн уһугуннарбыта. Үтүө, өйдөөх ат барахсан диэн оннук буолар эбит этэ.
Дьөгүөр АБЫРААХАП
Үөһээ Бүлүү
Хаартыска: GigaChat нейросеть