Кумааҕыга былаан уонна олоххо баарынан: хотоҥҥо төһө сүөһү, сыһыыга хас сылгы кыстатыллыахтарай?

Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ бу дьыл олунньу 26 күнүгэр 2025 сылга тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын уонна аһын-үөлүн оҥорон таһаарыы итиэннэ тыа хаһаайыстыбатын кыылын-сүөлүн ахсаанын чөл тутуу былааннаммыт көрдөрүүлэрин бигэргэтэр туһунан бирикээһи таһаарбыта.

Онон сирдэттэххэ, өрөспүүбүлүкэбит тыатын хаһаайыстыбатын салаата үүнэр саҥа сылга, ол эбэтэр тохсунньу 1 күнүгэр, 154 395 ынах сүөһүлээх, ол иһигэр 65 934 ынахтаах, 173 109 сылгылаах, ол иһиттэн тэриллиилээх хаһаайыстыбалар киэннэрэ – 112 243 төбө, 3 209 сибиинньэлээх уонна 166 823 табалаах үктэниэхтээх.

Былааннаммыт көрдөрүү, төһө даҕаны сорудаҕын иһин, халлаантан ылан оҥоһуллубат. “Баччаны кыстатыахпытын сөп” диэн сабаҕаланар сыыппаралары улуустар бэйэлэрэ биэрэллэр, быһата, эбээһинэс ылыналлар. Холобур, саамай элбэх ынах сүөһүнү кыстатарга соруктанар улуустар: Мэҥэ Хаҥалас – 16 750 төбө (о.и. ынаҕа – 6 735), Чурапчы – 14 400 төбө (о.и. ынаҕа – 6 200), Уус Алдан – 12 700 төбө (о.и. ынаҕа – 5 365).

Саха сирин үрдүнэн Анаабырга эрэ сүөһүлэрэ суох буоллаҕына, Аллараа Халымаҕа 2 (биирэ – ынах), Аллайыахаҕа 10 (ынаҕа – 3), Булуҥҥа 15 (ынаҕа – 6) сүөһүнү дьыл туоратыахтара.

Сылгыны өрөспүүбүлүкэ улуустарыгар барытыгар иитэллэр. Саамай элбэҕи Чурапчы (17 тыһ. төбө), Мэҥэ Хаҥалас (15 300), Хаҥалас (15 тыһ.) кыстатарга суоттаналлар. Ол гынан баран, судаарыстыбаттан өйөбүллээх (биэ төбөтүгэр 5-тии тыһ. солкуобай) тэриллиилээх хаһаайыстыбаларга тутар ахсаанынан хаҥаластар баһыйаллар – 10 525 төбө.

Чурапчы – иккис (10 215), Мэҥэ Хаҥалас – үһүс (10 148). Оттон саамай аҕыйах сылгылаахтар: Эдьигээн (7), Анаабыр (54), Аллайыаха уонна Нерюнгри (65-тии).

“Аны кэлэн сибиинньэ оҕотун ииттэн даҕаны диэн” балаһыанньалаах түргэнник ситэр салааҕа ким хас устуука баайдааҕын илим соботунуу ааҕыахха сөп.

Анаабырга, Үөһээ Халымаҕа, Эдьигээҥҥэ, Муомаҕа, Аллараа Халымаҕа, Өлөөҥҥө, Усуйаанаҕа, Эбээн Бытантайга уонна, бэл диэтэр, киин куораттыын тэллэх баттаһа сытар Сатайга биир даҕаны сибиинньэни туппаттар. Үс бастыҥ иһигэр хапсар Нерюнгрига 345, Дьокуускайга 310, Үөһээ Бүлүүгэ 290 төбөлүүнү кыстатыахтара.

Иитэр табатын ахсаанынан, өрүү буоларыныы, Усуйаана табалаах улуустары барыларын кэннигэр ырааҕынан хаалларар: бу соҕотох улууска 33 950 табалаахтар. Анаабырга 21 945, Булуҥҥа 17 154 төбөлүүнү кыстатар баҕалаахтар. Бэйэлэрэ даҕаны 10 тыһыынчаттан чорбойор табалаах улуустар бэһиэйэхтэр эрэ.

Муомаҕа 14 820, Эбээн Бытантайга 11 875, Аллараа Халымаҕа 10 612 ахсааннааҕы көрөн-истэн кырыа кыһыны туоратыахтара.

Ити кумааҕыга торумнаммыт сыыппаралар эрэ буоллахтара. Оттон дьиҥ олоххо аны кыһын тохсунньуга диэри хайдах-туох буолуон, төһөтө-хаччата чөл хаалыан билигин быһа-бааччы этэр уустук. Арай, алтынньы ыйдааҕы туругу билиһиннэриэххэ син.

Сэтинньи 1 күнүнээҕинэн хомуйуллубут статдааннайдар бу ый 20-тин кэнниттэн биирдэ бигэргэнэн тахсаллар гынан баран, сүөһү-сылгы ахсаана алтынньытааҕыттан (чуолкайа, балаҕан ыйын түмүгүнэн хомуйуллубутуттан) улаханнык халбаҥныа суоҕа.

Тоҕо диэтэххэ, чуолаан, ынах сүөһү уонна сылгы баһыйар өттүн иитэн турар киин уонна илин эҥээрдээҕи улуустарга халлаан сыалаах эт тоҥордуу тымныйа, хаар тэпсиллэн чигдитийэр гына түһэ илигинэн идэһэлэнии хойутаата. Дьиҥинэн, саха ыаллара урут-уруккуттан Өктөөп өрөбүлүгэр күргүөмүнэн идэһэлэнэр үгэстээхтэрэ.

Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн бары киэптээх хаһаайыстыбаларга 198 237 ынах сүөһү баар. Омос санаатахха, баллайар баһаам курдук эрээри, былырыыҥҥы туһааннаах кэм көрдөрүүтүгэр 7 721 төбөнөн тиийбэт (3,7 бырыһыанынан аҕыйах). Баар сүөһү ахсааныттан тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр 25 237 (13 бырыһыана), бааһынай хаһаайыстыбаларга 57 736 (29,2 бырыһыана) уонна кэтэх хаһаайыстыбалаахтарга 115 264 (57,9 бырыһыана) төбөлөөхтөр.

Балартан ханнык киэптээҕэ ордук-хото көҕүрэппитин ырытыһа барбаппыт. Улуустарынан ылан көрдөххө, элбэхтэн элбэх охторугар дылы, Сунтаар 2 022, Амма 1 428, Ньурба 891, Таатта 834, Мэҥэ Хаҥалас 394, Чурапчы 329, Нам 257 төбөлүүнэн “итээбиттэр”.

Ити быыһыгар эппиттэр бааллар: “Сатай” куораттааҕы уокурук 45 (былырыын баччаҕа 144 сүөһүлээҕэ), Мииринэй 34 (759 баара), Эдьигээн 7 (53 баара), Нерюнгри 5 (318 баара) төбөлүүнэн элбэппиттэр.

Бырыһыанынан көрдөххө, улахан таҥнары түһүүнү (90 бырыһыаны кыайбаттары киллэрдим) Сунтаар (88,3%), Орто Халыма (89,4%), сайыҥҥы балысхан уһун ардахтан Индигир өрүстэрэ халааннаан моһуоктаабыт Өймөкөөн уонна Муома (88,1-дии %) таһаардылар. Итиэннэ аҕыйах бэйэлээхтэн биир эмэ көҕүрээтэҕинэ даҕаны суолталааҕын быһыытынан, Аллайыаха былырыыҥҥы 9 сүөһүтүттэн 2-тин уонна Усуйаана 54-тэн 8-ын сарбыйаннар, туһааннааҕынан 77,8 уонна 85,2 бырыһыанныыга диэри түстүлэр.

Ол иһигэр төрүөх уонна “үүт харчытын” тэбэн биэрэр ынах ахсаана 2 409 төбөнөн аҕыйаан, 3,5 бырыһыан көҕүрээбит. Барыта 67 830 баарыттан тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ 9 996 (14,9 бырыһыанын), бааһынай хаһаайыстыбалар 20 765 (30,6 бырыһыанын) уонна ыаллар кэтэх хаһаайыстыбалара 37 069 (54,5 бырыһыанын) төбөлүүнү иитэн тураллар.

Сунтаар 614, Таатта 526, Ньурба 288, Мэҥэ Хаҥалас 198, Чурапчы 172, Амма 151 ахсааннааҕы сарбыйбыттар. Кэбээйи уонна Өлүөхүмэ 100-түү ынаҕынан аҕыйаппыттар. Ити кэмҥэ Уус Алдан улууһа 195 (5 422 оннугар 5 617 төбө), Хаҥалас 54 (4 487 – 4 541) уонна Дьокуускай 31 (1 517 – 1 548) ынаҕынан эбиллибиттэрэ – ыас хараҥа былыт быыһынан күн тыкпытын санатар.

Атын салаалардааҕар кэм хас эмит сылы быһа тулуктаһан кэлбит сылгыбыт быйыл туллаҥныыр туруктаах. Ол курдук, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 232 466 сылгы баар диэн ааҕыллара былырыыҥҥы туһааннаах кэм көрдөрүүтүгэр 5,3 бырыһыанынан тиийбэт, ол эбэтэр 13 059 төбөнөн көҕүрээбит.

Онон, холобурдаан суруйдахха, быһыы-майгы Бүлүү сүнньүгэр саамай элбэх сылгылаах Сунтаар улууһа (билигин 12 949 сылгылаах) Дьөһөгөйүн оҕотун имири эспитигэр тэҥнээх. Итиччэ баайтан тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ 38 129 (16,5%), бааһынай хаһаайыстыбалар 99 753 (42,8%) уонна кэтэх хаһаайыстыбалаахтар 94 584 (40,7%) ахсааннааҕы бас билэллэр.

Улуустарынан тэҥнээн көрдөххө, Сунтаар манна эмиэ “бастаабыт”: 4 006 төбөнөн аҕыйах сылгылаах. Аммалар, ынах сүөһүгэ курдук, “бочуоттаах иккис миэстэлэрин” ыһыктыбатахтар, 2 761-нэн сарбыйбыттар. Мэҥэ Хаҥалас 1 294, Ньурба 1 150, Үөһээ Бүлүү 1 010, Уус Алдан 859, Куорунай 607, Өлүөхүмэ 572 сыспай сиэллээхтэрэ тиийбэт.

Бырыһыаныгар таһаардахха, сылгы ахсаана сыл иһигэр Мииринэйгэ (71,3%), Сунтаарга (76,4%), Алдаҥҥа (78,7%), Сатайга (79%), Нерюнгрига (84,9%), Аммаҕа (85,1%), Кэбээйигэ (85,5%) тосту аҕыйаабыт. Маннык бөрүкүтэ суох көстүү бүттүүн бүрүүкээбит кэмигэр Таатта 703, Дьокуускай 462, Абый 157, Уус Маайа 150, Хаҥалас 144, Үөһээ Дьааҥы 67, Томпо 44, Анаабыр 15 төбөлүүнэн хаҥаппыттара хайҕабыллаах.

Былырыын баччаҕа 7 049 сибиинньэ баар эбит буоллаҕына, билигин 4 760-нан аҕыйаан, 2 289 сибиинньэ хаалан турар. Ол эбэтэр 67,5 бырыһыан сарбыллыбыт итиэннэ тустаах министиэристибэ былааннаах сорудаҕа кыайан толоруллубата илэ-чахчы көстөр. Санаттахха, аны кыһын тохсунньу 1 күнүгэр 3 209 сибиинньэ кыстаан туруохтаах этэ, билиҥҥитэ 920-нэн итэҕэс. Сибиинньэ 11,4 эрэ бырыһыана (263 төбө) улахан хаһаайыстыбаларга иитиллэр.

Онтон ураты 43,2 бырыһыанын (1 002 төбөнү) бааһынайдар, 45,4 бырыһыанын (1 024 төбөнү) ыаллар туталлар. Бытархайдар, үгэс курдук, кыһыҥҥы ыйдарга сибиинньэни “айах адаҕата” диэн лаппа аҕыйатан, аны саас төрүөх биэрэр өттүн эрэ хаалларыналлар. Онон бу түргэнник ситэр уонна ол курдук “симэлийэр” дьылҕалаах салааны арбаҕастаах даҕаны абыраабат буолла бадахтаах.

Табаны 16 хотугу, 3 соҕуруу (Алдан, Нерюнгри, Өлүөхүмэ) улуустарга уонна Дьокуускайга иитэллэр. Билигин ааҕылларынан, 169 467 таба баарыттан 161 686-та (95,4%) тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрин, 5 757-тэ (3,3%) бааһынай хаһаайыстыбалар уонна 2 024-дэ ыаллар кэтэх бас билиилэрин (1,2%) анныларынан сылдьаллар.

Онон барыларыттан саамай кэпэрээссийэлэммит салаа бу – хотугу дьиэ табатын иитии. Ити гынан баран, сүтүк уонна эһэ-бөрө сэймэктээһинэ улахан. Холобур, 2024 сылга аҥаардас бэтэринээрийэ бигэргэтэн сурукка киллэрбитинэн, бөрө 5 854 уонна эһэ 781 табаны (сүрүннээн, тугутун) тардыбыттар. Ааспыт сыл туһааннаах кэмин көрдөрүүтүттэн 7 750 төбөнөн (4,4 бырыһыанынан) аҕыйаабыт.

Былааҥҥа, үөһэ суруллубутун курдук, 166 823 таба кыстыахтаах. Онон билиҥҥитэ 2 644 төбө чорбохтоох. Хаһаайыстыбалар, ама, эккэ 2-2,5 тыһыынча эрэ табанан муҥурданыахтара дуо? Ити иһигэр өссө хас сүтүө, бөрө аһылыга буолуо биллибэт. Онон былаан хайдах даҕаны туолбат чинчилээх.
***
Түмүк оҥорорго эрдэ. Ол гынан баран, салааларга барытыгар тыа хаһаайыстыбатын кыылын-сүөлүн ахсааныгар сыһыаннаах көрдөрүүлэр былырыыҥҥы туһааннаах кэм кирбиититтэн намтаабыттара итиэннэ оннооҕор быйылгы нүөл сайыҥҥа окко былааннарын аһара толорбут Амма, Ньурба, кыранан ситэрбэтэх Сунтаар курдук улахан тыа хаһаайыстыбалаах улуустар сүөһүлэрин-сылгыларын сарбыйа тураллара ытырыктаппат буолуон сатаммат.

Кэлиҥҥи сибидиэнньэнэн, кыстык хаар эрдэ уонна халыҥнык түспүт Абый, Муома, Үөһээ Дьааҥы, Эбээн Бытантай уонна Үөһээ, Орто халымалар улуустарыттан ураты кыстыгы туоратыахтаах аһылыктарыгар кыһалҕалаах суох. Ити ааттаммыт хотугу улуустарга айаҕы аҕыйатан, сылгыны идэһэҕэ күүскэ тутталлара торумнанар.

Мэтээл кэтэх өттө – быйыл кыһын хас туонна эт оҥоһуллан тахсара былааннанарый, эт сыаната төһө-хачча буолуой? Ол туһунан аныгы сырыыга ырытыһыахпыт.

Василий Никифоров

Хаартыска: Иван Лукин, «Эркээйи» хаһыат, Мэҥэ Хаҥалас

УлуусМедиа