Эргэ үүтээн кистэлэҥэ
Биир күһүн алтынньы саҥатыгар тыалыы тахсаары, Нүүнэ өрүс устун мотуорканан айаннаан, сыыр үрдүгэр турар үүтээммитигэр тиийдибит. Төрдүөбүт – аҕам, мин, аймахпыт Ньукулай уонна кини доҕоро, куораттан кэлбит Баһылай диэн киппэ көрүҥнээх, аҕабыттан биир-икки сыл балыс киһи. Тоҕус уонус сылларга аҕам алта уонун ааспыт кэмэ этэ.
Хаар түстэҕинэ Нүүнэ уонна улахан өрүс икки ардынааҕы тыалары кэрийэн бултуур санаалаахпыт. Икки өрүһү хайытан сытар сис анараа өттүгэр киирэн, күндү түүлээҕи сонордоһобут. Баһылайбыт сүрдээх кэпсээннээх, лоп бааччы тыллаах-өстөөх киһи эбит. Киэһэ аайы урут ханна хайдах бултаабытыттан быһа тардан кэпсиир.
Биир киэһэ аҕам: “Баһылай, дьэ сырыы бөҕөнү сылдьыбыт киһи быһыылааххын, биир эмэ дьикти түгэни кэпсээ эрэ”, – диэн үүйэ-хаайа тутта. Онуоха Баһылай оронуттан туран, оһох ааныгар кэлэн табах уматынна, хойуу күөх буруону унаарыппахтаан баран, кэпсээн сыыйан барда:
– Арай биирдэ сэттэ уонус сылларга биһиги үһүө буолан балаҕан ыйын бүтүүтэ Өлүөнэ өрүскэ түһэр Кэнти (Коньки) диэн үрэҕи өксөйөн, тайахтыы таҕыстыбыт. Кыттыгастарым иккиэн нууччалар, кырдьаҕаһа – биэс уонун саҥа ааспыт Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа Седых Александр уонна иккиһэ – миигин кытта араа-бараа саастаах эдэр булчут Соловьев Ваня. Саастарын тухары тыаны кэрийбит сүрдээх булчут дьон. Сири-уоту даҕаны билэллэрэ бэрт.
Улахан өрүстэн түөрт көс кэриҥин тэйдибит быһыылаах. Биир аттаахпытыгар тимир оһохпутун, балааккабытын, ыһыкпытын ыырдан тахсан, кыра үрүйэ төрдүн булан олохсуйдубут. Халлаан тымныйан эрэр кэмэ этэ.
Бастакы күн мастанан-оттонон, балааккабыт таһыгар түбүгүрдүбүт. Сарсыныгар мин соҕотоҕун биир ыттаах хаама барар буоллум, дьонум иккиэн үс ыттаах үрүйэ уҥуоргу систэри кэрийэн көрөр былааннаахтар. Мин бараары туран дьоммор: “Ыраатан хааллахпына, сиргэ хонуом”, – диэн сэрэттим. Кыттыгастарым бэйэлэрэ эмиэ ханна эрэ хоно сылдьыахпыт дэстилэр.
Күн ортото үрдүк сиһи дабайан тахсан, биир үрүйэ баһыгар тиийдим. Үрдүк тииттэрдээх улахан сис аллараа өттө урут уокка былдьаммыт сир эбит. Лааҥкыта бэрдин иһин, туора хааман, үрүйэ уутугар киирдим. Сииктээх сиргэ кыыл суола элбэх.
Аҕыйах хонуктааҕыта манан хаайсыы тайахтара кэлэн ааспыт суолларын көрөммүн, олору батыһан, үөһэ таҕыстым. Кыра сис үрдүгэр тахсыбыппар тайахтарым суоллара көстүбэт буоллулар. Мин быһа холоон манан барбыттара буолуо диэн, инним хоту хааман иһэбин.
Күһүнҥү күн киэһэрэ охсон, аны хонук сир булунар мучумааныгар түстүм. Тыа үрдүгэр хонуохпун уулаах сир көстүбэтэ, мааҕыын ааспыт үрүйэчээммэр төннүөхпүн саараан турдахпына, ытым иннибэр чугас үрдэ. Баһырҕас тайахсыт ыт буолан, кыра кыылы соччо ахсарбатын билэбин. Тугу үрдэҕэй диэммин ол хоту бардым.
Ытым улахан кыылы үрэрин курдук үрбэт, “моҥ-моҥ” дии-дии тохтоон хаалар. Икки сүүсчэкэ хаамыылаах сири өр гымматым, ыт үрэр сиригэр тиийэн, кыра ырааһыйаҕа кэтиллэ түстүм. Баһырҕас миигин көрөн, туохтан эрэ үөрбүттүү кутуругун куймаҥната-куймаҥната утары сүүрэн кэлэн, илиибин салаамахтаата.
Ол туран өйдөөн көрбүтүм – аттыбар сүгэнэн кэрдиллибит мас чөҥөчөктөрө бааллар эбит. Мин дьиктиргээн, инним диэки хааман иһэн, ырааһыйа кытыытыгар эргэрэн харааран хаалбыт эркиннэрдээх үүтээн турарын көрө биэрдим.
Испэр: “Бай, булчут үүтээнэ турар. Хата, бу үчүгэй буолаарай”, – дии санаатым. Чугаһаан кэллим. Хотугулуу-илин диэки ааннаах, муннуктара эмэҕирэн тохтон түһэн эрэр эрээри, син хоп курдук дьиэ эбит. Былыргылыы дүлүҥү хайытан оҥоһуллубут халҕаны арыйан, иһин өҥөйдүм.
Онно көрдөхпүнэ, хаҥас диэки көмүлүөккэ майгынныыр буор оһох турар, ортотугар эмиэ хайытыы хаптаһынынан оҥоһуллубут остуоллаах, ол тула эркини сырса наара ороннордоох, буор муосталаах. Киһи син хонуох үүтээнэ эбит.
Иһирдьэ киирэммин, сүлүүдэ таастаах түннүгүнэн киирэр сырдыкка ыйдаҥардан көрбүтүм – остуолга сыыҥка миискэ, биир оннук курууска тураллар уонна ол-бу бөх-сах сытар.
Мин манааҕыбын устан, ороҥҥо уурдум, ылтаһын хочулуокпун сүөрэн ылан, таһырдьа таҕыстым. Бэйи эрэ, бу дойдуга хантан ууланан-хаарданан олорбут баҕайыларый диэн олоотоотум. Бэрт чугас киһи буутун саҕа мастарынан оҥоһуллубут холбоҕо майгынныыр туох эрэ баарыгар тиийэммин өҥөс гынан көрбүтүм, мин соһуйуом иһин, саһаан кэриҥнээх дириҥҥэ уу ньуура килэбэчийэр.
“Ээ, холуодьас эбит, оччоҕо бу дьиэҕэ нуучча киһитэ олоро сылдьыбыт быһыылаах”, – диэн саныы-саныы, ураҕас буламмын холуодьас түгэҕин булкуйан көрдүм, уулаах эбит, ураҕаһым түгэҕин булбата. Сүгэһэрбиттэн быа буламмын маһым төбөтүгэр хочулуокпун баайан баран, уу сомсон ыллым. Уута ып-ыраас, дьэп-дьэҥкир.
Сырдыгы былдьаһа чохорооммунан хаппыт мас тоҕута сынньан киллэрэн, оһоҕу отуннум. Өр кэмҥэ оттуллубатах буор оһох бастаан аанньа тардыбакка гынан баран, кэнники сылыйда быһыылаах, уотум үөрэ-көтө умайан хачыгыраата.
Таһырдьа хараҥаран барда. Сүгэһэрбиттэн чүмэчи тоорохойун (куруук укта сылдьабын) ылан уматынным, дьиэ иһэ сырдыы түстэ. Уум оргуйан бидилийбитигэр тураммын чэй кээстим. Аччыктаабыппын билэммин ыһыкпын хостоон аһаатым, уоппун аһатарбын да умнубатым.
Сылаас чэй иһэммин иһим сылыйан, утуктаан бардым. Тураммын түннүк аннынааҕы наараны ыраастаан, сытардыы оҥоһуннум. Бөх-сах сытарын муннукка баар оронҥо хаһыйдым. Ол оронҥо илдьирийбит куобах суорҕан, таба тириитин лоскуйдара өрөһөлөнөн сыталлара.
Чүмэчибин саба үрэн, утуйардыы сыттым. Балачча сыппалаан баран, сылаам таайан, нухарыйан бардым. Арай түһээтэхпинэ, киирэр аан оргууй аһылынна, ким эрэ киирэн кэллэ. Оһох уотун сырдыгар көрдөхпүнэ, уһун уҥуохтаах эдэркээн нуучча уола. Миэхэ чугаһаан кэллэ уонна уу сахалыы: “Үтүө санаалаах киһи кэлэн хоно сытар эбиккин. Биһиги өрдөөҕүтэ быстах санааҕа былдьатан, бу үүтээҥҥэ кэлэн олохсуйбуппут.
Доҕорум ыалдьан өлбүтүн манна тыа саҕатыгар көмпүтүм. Онтон бэйэбин харайар киһи көстүбэтэҕэ…” – диэбитигэр мин соһуйаммын: “Эн, ханна бааргыный?” – диэн ыйыттым быһыылаах. Онуоха киһим: “Эйигин кытта бастаһа сытабын”, – диэн саҥаран иһэн сүтэн хаалла…
Мин соһуйан, уһукта биэрдим. Түннүгүнэн сырдыгы көрөммүн тыҥ хатаан эрэрин биллим. Туох дьикти түүлэй? “Эйигин кытта бастаһа сытабын”, – диэбитин санаан, этим дьар гына түстэ, олоро түстүм!
Тураммын чүмэчибин уматтым, ол сырдыгар били бэҕэһээ киэһэ тамнаабыт бөхпүн наараттан хаһыйан түһэрдим, суорҕан сэмнэҕин булкуйа туран туох эрэ кытаанаҕы харбаан ыллым, тардан көрбүппэр “кыр-хар” гынар тыас иһилиннэ, туртайбыт уҥуох көһүннэ.
Иэним кэдэҥнээн ылла, ол эрээри үрдүнээҕи бөҕү сэрэнэн, өссө ыраастаатым… Орон уһугун диэки киһи чөмчөкөтө тиистэрэ килэһэн, харахтарын онно оҥоһон сытар эбит!.. Бу үүтээн олохтооҕо туох эрэ дьаҥҥа хаптаран, оронуттан турбакка өлөөхтөөбүтүн сэрэйдим.
Оһохпун оттон баран, таһырдьа таҕыстым. Халлаан лаппа сырдаабыт. Уоскуйаары, дьиэ таһыгар хаамыталыы сырыттым. Ырааһыйа кытыытынан баран иһэн, биллэр-биллибэт томтор үрдүгэр салгын сиэн кубарыйан хаалбыт кириэс турарын көрдүм. “Бачча буолуохпар диэри түүллээхпин билбэт этим”, – дии санаатым. Кириэс таһыгар турбахтаан баран, үүтээҥҥэ төнүннүм.
Киирбитим – дьиэ итийбит эбит, халҕаны тэлэччи аһан кэбистим уонна дьиэ иһин өссө чинчийэн көрөргө быһаарынным. Уҥа өттүгэр эркини тилэри оҥоһуллубут наара үрдүгэр сытар нэк буолбут тэллэҕи арыйа тардыбытым – тимирэ дьэбинирбит биир уостаах, таһыгар сомуоктаах доруоп саа сытар. Сааны илиибэр ылан, бэркэ сыралаһан бүлгү туппутум, уоһугар ботуруоннаах эбит. Хам сыстан хаалбыт алтан киилсэни быһах өнчөҕүнэн олуйан хостоотум.
Таһырдьа тахсаммын, дьиэ иннигэр сууллан сытар хоспох элээмэтин хаһыстым, санаабар, тимир күрдьэх көрдүүбүн. Онтон өй булан, дьиэ үрдүгэр ыттан тахсан өҥөс гыммытым – кып-кыһыл дьэбининэн бүрүллүбүт, эмэҕирбит уктаах тимир күрдьэх баар эбит. Көрдөөбүппүн булбут киһи быһыытынан дьиэҕэ киирэн чэйдээри гыммытым, айахпар ас киирбэтэ.
Төттөрү тахсаммын, күрдьэҕим угун уларытан баран, баарыын көрбүт кириэспэр тиийдим. Ол аттыгар саҥа иин хаһардыы, сиэхпин ньыппарынан, кырыһы алдьаппытынан бардым. Күн ортото буолуута, киһини түөһүн тылыгар диэри дириҥнээх иини хастым.
Үүтээҥҥэ киирэммин киһи кырамтатын эргэ таҥас сыыһыгар суулаан таһаардым. Хаһан эрэ былыр өлбүт киһи уҥуоҕун иин түгэҕэр түһэрэн баран, көмөн кэбистим. Сүгэбин аҕалан титирик быһан, кириэс оҕото оҥордум уонна буор томторго батары астым.
Үлэбин бүтэрэн баран, дьэ аччыктаабыппын билэн, дьиэҕэ киирэн аһаатым. Онуоха диэри күн дьааһыгыран барда. Бокуонньугу харайбыт киһи быһыытынан дьиэ иһин хомуйарга быһаарынным. Кытыан тоһутан киллэрэн, чоххо быраҕан буруолата түстүм, ыарҕа талах хомуйан миинньиктээтим.
Ол сылдьан, орон анныттан кутуйах ибили кирбит тэтэрээт элээмэтин буллум. Таһырдьа сырдыкка тахсан, тэтэрээти арыйбытым – бүтүн сиригэр харандааһынан суруллубут аҕыйах буукуба көстөр. Олус уһуннук сытан буукубаларын киһи кыайан аахпат буола суураллыбыттар.
Арай, биир сиргэ “С. Алекс… 1943 сыл…” диэн баарын көрдүм. “Киһи тугу да булан ааҕыа суох” диэн тэтэрээти төттөрү киллэрэн, ороҥҥо бырахтым. Хонорго оҥостон, эбии мастанным… – Баһылай кэпсии олорон, табаҕын уматынна.
– Ол туох дьон быстараахтаабыттарый? – Мин тулуйбакка ыйыттым.
– Көмүсчүттэр буолуо… – Аҕам тыл кыбытта.
– Суох. Көмүсчүттэр буолбатах, мин эмиэ маҥнай инньэ дии санаабытым. Дьиҥ чахчытын сарсыныгар билбитим… – Баһылай туран чэй куттан истэ уонна оһох ааныгар төттөрү кэлэн олордо. Кини бүтэһик тылларын истэн, Ньукулай сэҥээрдэ быһыылаах, туран, остуолга кэлэн олордо. Аҕабынаан эмиэ чөрбөҥнөһө түстүбүт.
– Ол түүн бэрт үчүгэйдик утуйан туран баран, балааккабар төннөрдүү хаамтым. Киэһэ буолуута отуубар кэлбитим, дьонум саҥа кэлэн чэй оргутта сылдьаллар эбит. Биир даҕаны кыылы бултаабатахтар, мин эмиэ мэлийбиппин истэн, дьонум: “Сарсын атын сиргэ көһүөҕүҥ”, – дэстилэр.
Киэһэ чэйдээн баран, сытан эрэ ким ханна сылдьыбытын кэпсэттибит. “Биһиги ыраах сиринэн тэлэһийэн сырыттыбыт, тайах саҥа суолун көрбөтүбүт”, – кырдьаҕас кыттыгаһым Александр саҥарда.
Дьонум кэпсээннэрин истэн сыппахтаан баран, мин бөлүүн ханна хоммуппун түөрэтин кэпсээн биэрдим. Киһи сэмнэҕин булан хайдах харайбыппын, тэтэрээт туһунан даҕаны умнубатым. Соловьев олус дьиктиргээн, хос-хос ыйыталаспыта.
Седых дьиппиэрэн сыппахтаабыта, онтон туран табахтаан бусхата-бусхата, саҥата суох олорбохтоон баран: “Суругу аахтым диигин дуу? “С. Алекс…” диэн ити мин хаан-уруу быраатым Алексей буолуо…” – диэн баран умса көрбүтэ.
Биһиги сэҥээрэ түспүппүт. Киһибит балачча саҥата суох олорбохтоон баран, сүр дириҥник үөһэ тыыммыта уонна кэпсээн барбыта:
“Түөрт уон биир сыллаахха күһүн мин сэриигэ ыҥырыллан барбытым. Онтон сыл курдугунан Алеша бэбиэскэ туппут этэ эрээри, сэриигэ барыан оннугар биир атаһынаан тыаҕа күрээбиттэр. Баһылай, ити эн хоммут үүтээҥҥэр хорҕойо сыппыттар эбит.
Сэрии кэнниттэн аҕабынаан бу эргин хас да сыл бултаабыппыт. Кинилэр ордууларын хайдах таба тайамматахпытын сатаан өйдөөбөппүн. Ол кэмҥэ атын сиргэ саһан олорбуттара дуу… – Седых кэпсиирин быыһыгар уруккуну санаан быһыылааҕа, хараҕын уутун соттумахтаабыта. – Алеша көнө майгылаах, туруу үлэһит буолан, кыыс аймахха сирдэрбэтэ.
Сэриигэ барыан иннинэ биир кыыһы кытта билсэ сылдьыбыта, ыал буолуох курдуктара, онто ханна баарый?! Сэрии барытын туора сотон кэбиспитэ! Алеша бииргэ күрэспит атаһа бэрт сытыы-хотуу эдэр киһи Харитон диэн ааттааҕа. Кини Бодойбо бириискэлэрин барытын кэрийбит, сырыы бөҕөнү сылдьыбыт өрүөл этэ.
Бука, кини кучуйан, быраатым быстах санаа кулута буоллаҕа. Хата, эн түбэһэ түһэҥҥин Алеша уҥуоҕун киһилии харайбыккын. Махтал буоллун эйиэхэ!” – Александр кэпсээнин бүтэрэн баран, умса туттан олорбута… – Баһылай туран, ардьаахтан тымтык маһа ылан, тыыран сырылаппытынан барда.
Биһиги өргө диэри Баһылай кэпсээнин ырыта саныы сыппыппыт. Кыраһыын лаампа “утуйуҥ” диэбиттии аһа бүтэн, хаста даҕаны “пыс-пыс” гына тыаһаамахтаан баран, умуллан хаалла. Үүтээн иһэ чуумпурда. Арай, Ньукулай муннун тыаһа биир тэҥник хаһыҥыраан барда. Тимир оһоххо симиллибит үөл мас умайан иһэн, умуллан сыыгыныы сытта.
Игнат ЛЕНСКЭЙ
Олунньу 12 күнэ, 2025 с.