Баһылай Харысхал уонна норуот сомоҕолоһуутун күүһэ

Бүгүн Норуоттар сомоҕолоһууларын күнэ. Бу күн Арассыыйаҕа олорор элбэх омук биир сомоҕолоһуутун кэрэһилиир. Саха сирин историятыгар биир дойдулаахпыт, норуодунай суруйааччы Баһылай Харысхал аата аҥардас литератураны эрэ кытта буолбакка, айылҕа харыстабылын кытта ыкса сибээстээҕин бары билиниэх уонна ыччакка тириэрдиэх тустаахпыт. Кини Амматын туһугар үлэтэ, бу сомоҕолоһуу үтүө түмүгэ, диэн «Амма олоҕо» хаһыат суруйар. 

Бу куннэргэ Василий Егорович төрөөбүтэ 75 сылынан өрөспүүбүлүкэ  үрдүнэн улахан суолталаах тэрээһиннэр буола тураллар. Онтон биирдэстэринэн Дьокуускай куоракка «Айыы кыһата» национальнай гимназия  базатыгар ыытыллыбыт научнай-практическай кэмпириэнсийэ  буолар. Кэмпириэнсийэ 2 секциянан үлэлээтэ. Мин «Краеведение уонна экология» хайысхалаах секцияҕа кыттыыны ылан олус астынным. Бу секцияҕа Амматтан үс этибит. Баһылай Харысхал дойдутуттан Мээндиги баһылыга Илья Семенов «Мээндиги уонна Харысхал», онтон кыраайы үөрэтээччи Михаил Алексеев «Харысхаллыын алтыһыы» диэн дакылааттарынан кыттыыны ыллылар. Иккиэн олус интэриэһинэйдик кэпсээн дьон-сэргэ сэҥээритин ыллылар.

Мин «Василий Харысхал — Амма улууһугар экологическай хамсааһыны төрүттээччилэртэн биирдэстэрэ» диэн дакылаатынан куйаар ситиминэн кыттыыны ыллым. Бу дакылааппар Баһылай Харысхал аата хайдах айылҕа харыстабылын кытта сибээстээҕин уонна билиҥҥи кэмҥэ кинилэр үтүө холобурдара өссө да актуальнайын туһунан сырдаттым.

Бары билэбит 80-с сыллар бүтүүлэригэр Амма өрүспүт уутун хачайдыыр туһунан ыксал суоһуу сылдьыбыта. Бу улахан боппуруоһу Аммалар сомоҕолоһуулаах, киэҥ көрүүлээх буоланнар тохтоппуттара, бопсубуттара. Кэлэр кэнчээри ыччат туһугар туруулаһан, дойдуларыгар ытык иэстэрин толорон Уопсастыбаннай экологическай хамсааһыны таһааран «Защита реки Амга» диэн комитиэт тэрийбиттэрэ. Бу өрөспүүбүлүкэҕэ да, Арассыыйаҕа  да уопсастыбаннай  хамсааһын биир улахан холобура буолар.

Амма улууһугар экологическай хамсааһыны бастакынан төрүттээччилэр кимнээхтэрий? Ол курдук экологическай хамсааһын көҕүлээччилэринэн Василий Васильевич Федоров, Дмитрий Спартакович Емельянов, Дмитрий Дмитриевич Саввинов, Ольга Петровна Иванова – Сидоркевич, Василий Егорович Васильев — Харысхал уонна Амма үгүс уопсастыбаннай  деятеллэрэ буолаллар. Кинилэр төрөөбүт дойдуларын көмүскээһиҥҥэ уонна харыстааһыҥҥа улахан үлэ ыыталлар. Дьону түмэ тардан, норуот сомоҕолоһуутун күүһүн өрүс уутун хачайдыыры утарарга, Аммаларын көмүскээһиҥҥэ көрдөрөллөр. Кинилэр сүдү кылааты киллэрбит, Аммаларыгар дууһаларынан ыалдьар дьон буолаллар.

Дакылааппар Василий Егорович Васильев – Харысхал экологическай хамсааһыны төрүттээччилэртэн биирдэстэринэн сыаналаммыт кылаатын бэлиэтээтим. Василий Егорович сүрүн профессиональнай үлэтэ литератураны уонна культураны кытта сибээстээх эрээри, кини этиилэрэ, айымньылара төрөөбүт дойду айылҕатыгар уонна экологиятыгар дириҥ кыһамньыны көрдөрөллөр. Биэрбит  интервьюларыгар уонна айымньыларыгар саха сирин айылҕатын баайын, культурнай үгэстэрин харыстааһын, киһи уонна айылҕа дьүөрэлээхтик бииргэ олоруу суолтатын хаста да тоһоҕолоон бэлиэтиирин сырдаттым.

Бу комитет үлэтин түмүгэр үс туомнаах «Экология верхней Амги» [Саввинов Д.Д., Саввинов Г.Н., Тяптиргянов и др., 1992], «Экология средней Амги» [Саввинов Д.Д., Саввинов Г.Н., Тяптиргянов и др., 1993], «Экология нижней Амги» [Саввинов, Дегтярев, Тяптиргянов и др., 1995] диэн кинигэлэр тахсаллар.

Амма улууһун оскуолаларыгар «Экология Амги» предмет үөрэтиллэн саҕалыыр. Биир бастакынан Чакыр оскуолатын биологияҕа учуутала, биһиги убаастыыр учууталбыт Любовь Ивановна Григорьева бырагыраама оҥорор. Хас да оскуолаҕа, уһуйааннарга авторскай программалар оноһуллан үлэҕэ киирэллэр. Билигин да Амма улууһун үөрэҕириитэ экология боппуруоһугар биир сүрүн хайысхабыт буолар. Ол курдук, Н.Е.Иванов аатынан Бөтүҥ оскуолата уонна Л.В.Киренскай аатынан Амматааҕы лиссиэй хас да сыллаах алтыһан үлэбит түмүгэр бу сайын Амма улууһун үөрэҕин управленията өйөөн улуустааҕы сетевой бырайыак «Амма эдэр чинчийээччилэрэ» диэн оскуола-экспедиция тэрийэн үлэлэттибит. Инникитин бу бырайыакпыт кэҥээн Амма өрүс сүнньүгэр сытар улуустар кыттыыны ылар баҕалаахтар.

Онон, биһиги биир дойдулаахтарбыт олоххо көхтөөх буолуулара, дойдуларыгар бэриниилээх сыһыаннара уонна кинилэр саха сиригэр экологическай хамсааһынын уопуттара билигин да сөбүн туоһулуур. Биһиэхэ эдэр ыччакка холобур буолар.

Буолан ааспыт кэмпириэнсийэ түмүгүнэн ылыныллыбыт резолюцияҕа үс туомнаах «Экология верхней Амги» (1992), «Экология средней Амги» (1993), «Экология нижней Амги» (1995) методическай кинигэлэри сөргүтэн, саҥаттан чинчийэн бэчээккэ таһаарыы туһунан СӨ наукаларын академиятыгар анаан этиибитин киллэрбиттэриттэн олус үөррдүбүт. Сомоҕолоһуу күүһэ билиҥҥи баар кыһалҕаларбытын туоратарга төһүү күүс буолуо диэн эрэнэбит. Убайбыт Баһылай Харысхал этэрин курдук «Сыал улахан уонна кылабачыгас буолуохтаах». Дакылааппытын бэлэмнииргэ сүбэ-ама буолбут дьоммутугар Ньургуйаана Илларионоваҕа, Клара-Ситэри Кириллинаҕа,  Любовь Григорьеваҕа махтанабын.

Акулина ИВАНОВА

УлуусМедиа