Чараас эйгэ: сүдү сир Сүүнэ тыына ыараханын бэйэбитинэн билбиппит

Бу түбэлтэ 1984 сыллаахха Куорунай оройуонун Кировскай нэһилиэгэр (Аһымаҕа) буолбута. Атырдьах ыйыгар сопхуос салайааччыларын мунньаҕар отчуттар сииллэригэр анаан кэлэр лиссиэнсийэлэринэн тайах бултаан, этин биригээдэлэргэ түҥэтэн биэрэргэ миигин сорудахтаатылар.

Оччолорго суол оҥорор ДРСУ тэрилтэтигэр эрэ баар соҕотох ГАЗ-71 танкетканы кэпсэтэн, сопхуос кииниттэн уонтан тахса көстөөх, дьон тиийбэт сиригэр Сүүнэҕэ каадырабай булчут Петр Николаевич Романовтыын барарга быһаарынныбыт. Бөтүрүүс алта уонча саастаах, тиэхиньикэҕэ сыһыаннаах, мындыр, уус киһи. Сопхуос булчуттарыгар анаан “Буран”-нары аҕалтарбытым биир бастакынан Бөтүрүүскэ андаатардыырыгар бэриллибитэ. Кини тоҥумаары, тута фанеранан кэбиинэлээн, ойоҕоһунан ааннаан кэбиспитэ. Биир саас сылгы базатыттан төннөн иһэн, суолга оҕонньор көлөтө түҥнэстэн сытарын булбуппут. Аанын баттыы түһэн, Бөтүрүүс иһигэр хаайтаран кылахачыйа сытар этэ. “Бесплатный сыр только в мышеловке…”–  диэн күлсэ-күлсэ, көлөтүн туруоран оҕонньорбутун быыһаабыппыт. Төһө өр сытаахтаабыта буолла, сүгүн кэпсээбэтэҕэ.

Танкеткабытын ыытааччы Адам Степа диэн мин оҕо эрдэхпиттэн билсэр, табаарыстаһар уолум этэ. Степа ийэтэ Атамай нэһилиэгин Бэс Күөлүттэн төрүттээҕэ. Атамайга аныаха диэри дүҥүрдэрэ тыаһыы сытар улуу ойууттар араҥастанан сыталлар. Ону бэйэм эппинэн-хааммынан билбиттээҕим. Чэ, ол туспа кэпсээн.

Танкетка кэлэр буолбутугар бэрт ыксалынан хомуннубут. Ол саҕана барыта кэмчи, лимиит буолан, уот аһатарга, сатаатар, биир иһит буокка көстүбэтэҕэ. Сарсыарда биэс чааска бөһүөлэктэн арахтыбыт. Сүүнэ эбэ хотуҥҥа тайах ыыра-ыллыга дэлэйин, бэйэтэ хойуутун охотовед буоламмын эрдэттэн билэр этим. Биһиги күөлгэ уу отугар киирэр тайахтары ыллыктарыгар манаан ытар былааннаахпыт. Саҥа танкетка куугунатан түһэн барара сүрдээх. Сирбит ортотугар, бөһүөлэктэн түөрт аҥаар көстөөх Хаахынайдаах күөлүгэр, турар таба базатыгар тиийэн чэйдээтибит. Таарыйа табаһыттарга ыһыктарын тиксэрдибит.

Үссэнэн баран, салгыы айаннаатыбыт. Биһиги танкетка үрдүгэр олорон, сирбитин-уоппутун астына көрө истибит. Сүүнэ сиригэр киирбит кэннэ эмискэ соҕотох хабдьы утары көтөн кэллэ даҕаны танкетка илин тааһыгар саалынна. Тохтоон, өлбүт көтөрү ылан көрдүбүт. Олус дьиктиргээтибит. Кырдьаҕас булчут: “Ити үчүгэйгэ буолбат”, – диэтэ.

Онтон биэрэстэ барбатыбыт быһыылаах, танкеткабыт тиһилигэ быстан, кэннибитигэр субуллан хаалла. Түһэн, тиһилигин соһустубут. Арай, Степабыт онно эрэ кыһаллыбат курдук туттар-хаптар. Хата, ол оннугар суолтан өрүс таастарын хомуйан, бааҥка иһигэр уктар уонна: “Бу, дьиҥинэн, көмүс. Ону эһиги билбэккит”, – диир.

Бэс чагданан эрийэ-буруйа барар суол устун киһибит харса суох гаастаан, суон бэстэри көрбүтүнэн кэлэн, кыл-мүччү туора тутуталаата. Ол курдук айаннаан, Сүүнэ күөллэригэр киэһэ син кэллибит. Степа киһи саҥатын өйдөөн-дьүүллээн истибэт буолбут, хараҕа хайдах эрэ иһирдьэ түһэн хаалбыт, мээнэ баллыгырыы сылдьар. Түргэн соҕустук уот оттон, чэй өрүнэн аһаатыбыт, уоппутун үгүс саҥата суох арыылаах лэппиэскэнэн аһаттыбыт. Степа аһаабата, уһуутуу-уһуутуу төттөрү-таары хаамыталыы сырытта. Мин олус дьиксинэн Бөтүрүүскэ: “Киһибит хайдах эрэ буолла, сарсын төннүүһүбүт”, – диэтим. Киһим онуоха:“Ээ, сылайан гынар ини, утуйдаҕына ааһыа”, – диэтэ.

Күөлгэ кус бөҕө. Сүбэлэһэн баран, үс аҥыы киирдибит. Били кустарга үөмүөхтээх киһибит Степа араатар бөҕөнөн хааман иһэр эбит. Кустар ону истэн олоруохтара дуо, бары көттүлэр. Киэһээҥи чуумпуга Степа: “Кустар, мин эһигини алгыыбын. Миэхэ бэйэҕит кэлэн түһэн биэриҥ”, – диирэ сатараан иһиллэр. Күөл кытыытыгар тиийэригэр, кырдьык-хордьук, алта сахсаа көҕөн иннигэр кэлэн түһэн биэрдилэр. Киһибит кулаан-сабаан ытыалыар диэри көппөтүлэр. Биһиги Степа ытыалаабыт кустарын ылан үүтээҥҥэ тахсыбыппыт – киһибит өҥүргэс курдугунан көрбүт, баттаҕа арбайбыт. Дьулаан хартыына.

“Эһиги тайахтыы барымаҥ, мин дьиэ таһыгар манна ыҥыран аҕалыам. Көрдүгүт, ити кустар бэйэлэрэ кэлэн түһэн биэрбиттэрин”, – диир.

Мин ыксаатым, сарсын хайаан даҕаны төнүннэхпитинэ табыллыыһы. Ол эрээри, бачча кэлэн баран хайдах кураанах төннүөхпүтүй. Хараҥарыыта аһыы киирэр тайаҕы кэтээн ытан барар санаалаахпын. Степаны: “Утуй, сынньан. Сарсыарда төннүөхпүт”, – диэн ааттаһа былаан этэн көрдүм эрээри, истибэт.

“Бу дойду абааһылара үүтээн кэнниттэн былтаҥнаһан сиэри гыналлар. Мин уот оттон, кинилэри алҕыам”, – диэтэ.

Биһиги күөл атаҕар, тайахтар сайыны быһа тиэстибит ыллыктарыгар, салгынын учуоттаан маныы олордубут. Хараҥаран эрдэҕинэ үүтээн диэки уот кытыаһынна. Чуумпу халлааны ньаалбааны охсор тыас, киһи кыланар саҥата ылан кэбистилэр, өссө саанан ытыалаан салгыны сатарытта. Туохпут тайаҕай бачча иэдээн буолбутун кэннэ. Ойон туран, киһибит диэки сырыстыбыт. Тиийбиппит, Степа кулуһун бөҕөнү оттубут. Дүҥүр курдук ньолбуһах ньаалбаан тааһы булан охсо-охсо, уотун тула ыстаҥалыы сылдьар эбит. Икки саа үүтээҥҥэ өйөнөн турар. Мин Бөтүрүүскэ:

“Дьэ, алдьархай буолбут, мин утары баран аралдьытыам, эн үүтээн кэннинэн эргийэн тиийэн, саалары ылан кистээ”, – диэтим.

Киһибэр саҥара-саҥара чугаһаан кэлбиппэр, миигин билбэт курдук тутунна. “Байанай адьырҕа аһыылааҕын биэрдэ”, – диэтэ. Кулуһун уотугар көрдөхпүнэ, тэйиччи туох эрэ хара үллэн сытар. Этим “дьар” гына түстэ. Тиийэн көрбүтүм, үүтээн аттыгар турбут улахан баҕайы эмэҕирбит, киһи кыайан кууспат суон тиитин охторбут. Хайдах охторбутун дьиктиргии санаатым. Ол икки ардыгар Бөтүрүүс дьиэ кэнниттэн тахсан кэлбитигэр, Степа өттүгэр иилинэ сылдьар саха быһаҕын ойутан таһаарда. Киһибэр: “Бар, куот! Быһаҕын ылла”, – диэн хаһыытаат, бэйэм үүтээн кэннигэр түстүм.

Дьэ, хайдах буолабыт диэн сүбэлэстибит. Бөтүрүүс: “Кэнниттэн кэлэн дөйүтэн, кэлгийэн баран, утуйар мөһөөччүккэ уган, төттөрү илдьиэххэ”, – диир. Ону баара, танкетканы хайабыт даҕаны сатаан ыыппат. Аны дөйүтэбит диэн алҕаска баһын хайа охсон, ол иэдээнэ буолуо. Хайыахпытый, мин дэлби ааттаһан, албыннаһан: “Табаарыһым, кыыһырыма”, – диэн көрдөһөн, чугаһаан кэллим. Этин тутан көрбүтүм, олох ибис-итии уонна этэ барыта күүрэн тимир курдук. Күүһүлэһэн туһа тахсыа суоҕун тута өйдөөтүм. Куустуһа, тэҥҥэ мэнэрийсэ сылдьан өттүгэр баар быһаҕын кыыныттан ыла сатаатым даҕаны, олус кытаанахтык киирбит буолан кэлбэтэ. Ханнык эрэ түгэҥҥэ сөп түбэһиннэрэн, кыынын быатын быһа тардан ылан быһаҕын киэр элиттим. Степа сонно быһаҕын хапта түстэ.

“Бу дойду абааһылара батыһа сылдьан барыбын бары уораллар, аны быһахпын мэлиттилэр”, – диэтэ.

Онуоха Бөтүрүүс: “Степа, уоскуй”, – дии-дии тахсан кэлбитигэр, аны хардаҕаһы харбаан ылан охсон кууһуннарда. Хата, халты охсуллан киһим үүтээн кэннигэр куотта. Степа эккирэтиэх курдук гынан иһэн, үөгүлүү-үөгүлүү, ойуур устун сүүрэ турда. Хаһыыта ыраатан, ой дуораана буолан иһиллэр. Хараҥаҕа киһи хайдах даҕаны эккирэтэр кыаҕа суох этэ. Сарсыарданан халлаан суһуктуйуута Бөтүрүүстүүн икки аҥыы баран, киһибитин көрдөөтүбүт. Хата, наһаа ырааппатах эбит. Сарсыардааҥы чуумпуга саҥатын истэн, булан ыллыбыт. Син уоскуйбут курдук буолбут. Сиэтиллэн иһэн: “Ханна сылдьабытый?” – диэн ыйытар.

Үүтээҥҥэ кэлэн, уу эрэ истэ, аһаабата. Барар туһунан кэпсэтиини истэн:

“Танкетканы бэйэм ыытыам”, – диэтэ уонна тахсан олорунан кэбистэ. “Аттыбар олорон көрдөр, мин ыытыым”, – диэн этэн көрбүппүн истэ даҕаны барбата. Собуоттаан, бараары ыксатан, нэһиилэ сааларбытын ылаат, айаннаабытынан бардыбыт. Дьэ, ыарахан айан этэ. Кыараҕас суолга харса суох гаастыыр, суон бэстэри сиирэ-халты охсон ааһабыт. Мин аттыгар олорон иһэн: “Бытааннык айаннаа!”– диэн хаһыытыы сатыыбын эрээри, киһим өссө сэтэриир. Ытыһым, көхсүм илийиэр диэри долгуйдум. Ол иһэн, иккитэ тиһиликпит “халыр” гына тахса сырытта. Бөтүрүүстүүн тиһилиги сосуһан кэтэрдиэхпитигэр диэри киһибит ойуурга түһэн хаалар. Мэнэрийэр саҥатынан сирдэтэн, син тэйиччиттэн булан аҕалабыт. Танкеткатыгар кэллэҕинэ, уоскуйар курдук буолар. Бэнсиинэ төһө хаалбытын көрөр, онтон эмиэ көтүтэр.

Ол гынан таба базатыгар Хаахынайдаахха түүн син тиийдибит. Степа аны олох саҥарбат буолла. Дьиэҕэ киирбэт, таһырдьа хаалан сэрээккэлиир. Сүбэлэһэн баран, быыһа суох төгүрүк таба хараалыгар киллэрэн ыытан кэбистибит. Сотору-сотору киһибин тахсан көрөбүн. Биирдэ тахсыбытым, Степа ийэттэн төрүү кус сыгынньах, төбөтүн кыҥначчы туттан баран, хараалы кыйа сүүрэ сылдьар эбит. Ол курдук күн тахсыар диэри тохтообокко сүүрдэ.

Биһиги табаһыттар араассыйаларынан сарсыарда болдьохтоох кэмнэригэр 8 чааска сибээскэ таҕыстыбыт. Сибээс мөлтөх, саҥабытын кыайан истибэттэр. Нэһиилэ санрейс наадатын өйдөөтүлэр. Күнүс Ми-2 бөртөлүөт кэлэн түһээри эргийдэ. Бөтүрүүстүүн киһибитигэр күүспүтүнэн кэриэтэ ыстаан, футболка кэтэртибит уонна икки окумалыттан тутан, бөртөлүөккэ чугаһаатыбыт. Степа хомуйбут таастардаах бааҥкатын кыбына сылдьара. Биһиги харабыыннарбытын, сааларбытын сүгэ сылдьабыт. Бөртөлүөттэн табаарыһым, ол саҕана оройуоҥҥа соҕотох хирург-быраас А.И. Попов биэлсэринээн түһэннэр, миигин супту көрбүтүнэн кэллилэр.

– Толя, эйигин быыһыы кэллибит, бардыбыт, – диэт, Анатолий Иннокентьевич илиибиттэн ылан, дьөгдьөрүтэн барда.

– Эс, хайдах буоллуҥ? Ыарыһаххыт бу баар, – диэтэҕим дии.

Кэлин истибитим – сибээс мөлтөҕүттэн буолуо, Күөрэлээх диспетчерэ “Атамай” сопхуоска, онтон сопхуос салалтата оройуон киинигэр тириэрдиэхтэригэр диэри уларыйан, аны миигин буккуллубут курдук сурах тиийбит.

Ама даҕаны ааспытын иһин, дьэ мүччүргэннээх сырыы буолбута. Табаарыһым Адам Степа эрэйдээх өйдөммөтөҕө. Аҕыйах сылынан бу орто дойдуттан тэскилээхтээбитэ. “Сүүнэ эбэ хотун тыына ыарахан”, – дииллэрин олохтоохтортон истэр этим. Билигин санаатахха, эдэр, дохсун сааска тэптэрэн, түҥ былыргынан турар сиргэ-уокка баламаттык тиийэр, сиэри-туому тутуспат буолуу сэттээх-сэмэлээх буолар эбит.

Анатолий Петров-Өскөн

Бэрдьигэстээх, Куорунай

УлуусМедиа