Харысхалга аналлаах декада

Бу күннэргэ прозаик уонна драматург, ССРС Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Россия Улахан литературнай бириэмийэтин лауреата (2009 с.), Саха Өрөспүүбүлүкэтин культуратын үтүөлээх үлэһитэ, саха норуодунай суруйааччыта (2018 с.) Василий Васильев-Харысхал  төрөөбүтэ 75 сылыгар аналлаах “Харысхал аартыктарынан” декада саҕаланна.

Василий Егорович Васильев — Харысхал оскуола кэнниттэн төрөөбүт сиригэр-уотугар трактористаабыта. Саха судаарыстыбаннай университетын история-филология факультетыгар үөрэммитэ. Устудьуон сылларыгар “Молодежь Якутии” хаһыакка суруйара. Хаһыакка бэйэтин үлэтин көрдөрбүт буолан, саха салаатын бүтэрээтин кытта өрөспүүбүлүкэтээҕи  “Кыым” хаһыакка  үлэҕэ ылбыттара. “Кыымҥа” бөдөҥ  суруналыыстар кыһаларын ааспыта. «Кыымтан” айар үлэтин  уота умайан барбыта. 1974 с. бастакы кэпсээнин суруйбута. 1976 с. бастакы айымньыта “Хотугу Сулус” сурунаалга бэчээттэммитэ. Норуодунай суруйааччы Семен Петрович Данилов Василий Васильевы анаан-минээн ыҥыран кэпсэппитэ. Эдэр суруйааччы публицистиканы, прозаны сэргэ драматургияҕа ылсан суруйан барбыта. 1980 с. “Аммаҕа саас этэ” пьесатын суруйбута. Бу суруйуутун П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрын артыыһа Анатолий Павлович Николаев билэн, ааҕан, театр сценатыгар туруорарга этии киллэрбитэ. 1982 с. айымньыта Саха театрын сценатыгар тахсыбыта. Бу айымньытын иһин ССРС Культуратын министерствотын уонна Саха сирин Суруйааччыларын Сойууһун бириэмийэтин ылар үрдүк чиэскэ тиксибитэ.  1984 с. В.Е. Васильев Москваҕа VII-с  Бүтүн Сойуустааҕы эдэр суруйааччылар сүбэ мунньахтарыгар кыттыбыта.

Кини Бүтүн Сойуустааҕы Суруйааччылар Сойуустарын Саха сирин Суруйааччыларын Сойууһун иһинэн Саха сиринээҕи уус-уран литератураны пропагандалыыр Бюрону, ССРС Саха сиринээҕи Литфондатын, Саха сиринээҕи айар Сойуустар Управлениеларын салайбыта. Айар, тэрийэр үлэтин сэргэ уопсастыбаннай-политическай үлэнэн эмиэ дьарыктаммыта. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин XII-c ыҥырыытын дьокутаатынан талыллан үлэлээбитэ. Чопчу бу састаапка суверенитет туһунан Декларацияны, СӨ Конституциятын, Тыл туһунан Сокуону, СӨ судаарыстыбаннай символикатын, былааҕын, гербэтин туһунан Сокуону оҥорууга, ылыныыга кыттыбыта.

Василий Егорович 90-с сыллартан репрессия миэлиҥсэтигэр түбэһэн ааттара ааттаммакка тимирэн сүппүт саха интеллигенциятын бастыҥ дьонун – бастакы үөрэхтээхтэр, общественнай-политическэй диэйэтэллэр,  атыыһыттар, аҕабыыттар  суолларын сонордоон, ГУЛАГ, Финляндия, Кытай, Япония, Америка архыыптарыгар үлэлээн история сабыылаах сирэйдэрин арыйбыта. 2000-с сыллар саҕаланыыларыгар ол суруйууларын “Орто дойду” хаһыакка түһүмэҕинэн бэчээттээн таһаарбытын саха дьоно олус сэргээн, кэтэһэн аахпыттара. Бу ааттаах суруналыыс, суруйааччы Иван Ушницкай редактордаах хаһыакка Василий Егоровиһы уонна кини төрөппүт уола Кузьма Васильевтыын кылгас да кэмҥэ буоллар, бииргэ үлэлээбиппит. Харысхал көнө сүрүннээҕэ, сөбүлүүрүн-сөбүлээбэтин утарытынан этэр майгылааҕа. Кыһамньылаах киһи, аҕа этэ. Суруйааччылар бары үөрүүлээх да, хомолтолоох да түгэннэригэр сүүрэр-көтөр бастакы дьаһайааччы – кини буолара. Ол литератураны пропагандалыыр бюрону салайыаҕыттан киниэхэ буолуохтааҕын курдук буолбут быһыылааҕа. Омук сирин архыыптарыгар үлэлээри хайдах кыһалҕалары  көрсүбүтүн кэпсиирэ. Оччолорго Асклепиодот Рязанскай, Михаил Винокуров о.д.а. ааттарын саҥа киниттэн истибиппит, көннөрү истэр эрэ дьоммут Георгий Ефимов, атыыһыт Кушнарев о.д. а. дьылҕаларын кини суруйууларыттан билбиппит. Бу суруйууларыгар олоҕуран салгыы кини историческай личностары драма суруйан таһаартаан, театры кытта быһаччы үлэлэспит баар суох сүрүн драматургбут буолбута.

Быйыл сайын СӨ Духуобунаһын академиятыгар көрсүһүүгэ Василий Егорович доҕоро, нуучча поэта, прозаик, тылбаасчыт, 1994-2004сс. уонна 2021-2024сс. “Литературная Россия” сурунаал сүрүн редактора Владимир Владимирович Еременко кини айар үлэтин үрдүктүк сыаналаабыта уонна дьиҥнээх, эрэллээх доҕор этэ диэн иһирэхтик ахтыбыта. Кэргэннии Еременколар доҕордоро Харысхал төрөөбүт Амматыгар сылдьыбыттара…

Саха театрын сценатыгар Харысхал 13 пьесата, А.С. Пушкин аатынан Нуучча академическай театрын, Хотугу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктар судаарыстыбаннай театрдарыгар, Нерюнгритааҕы драматическай театр, Бурятия Республикатын академическай драматическай театрын сценаларыгар турбута. Саха аатырбыт, миллионер атыыһыта, меценат Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уолун туһунан “Эргиллиэм, хайаан да” (2001с.), демократическай хамсааһын лиидэрэ В.В. Никифоров-Күлүмнүүр туһунан «Бастыҥ хатыыта” (2006с.) Англияттан Бүлүү лепрозорийыгар кэлэн араҥ ыарыынан ыалдьыбыт ыарыһахтары эмтээбит медицина сиэстэрэтэ Кэт Марсден туһунан “Кэт Марсден: амарах санаа аанньала” (2009 с.),  Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэрин ыарахан дьылҕатын туһунан “Көмүөл”(2010 с.) драмалара Саха театрын бастыҥ историческай туруоруулара.  Кини икки айымньытынан «Сүтэрсибэт сүрэхтэр» (реж. Н Аржаков), «Белый ангел тундры” (реж. А. Лукин) уус-уран киинэлэр уһуллубуттара.  Саха норуодунай суруйааччыта В.Я. Яковлев айымньытынан режиссер Н.И. Аржаков «Тыгын Дархан» уус-уран киинэни устуутугар киинэ дьоруойдарын кэпсэтиилэрин суруйбута.

Норуотун историятын, бастыҥ дьонун харыстаан, чинчийэн, кинилэр кырдьыктарын күн сырдыгар таһаарбыт норуодунай суруйааччы В.Е. Васильев-Харысхал айар үлэтин кэпсиир-билиһиннэрэр декада чэрчитинэн  Хотугу төрүт лохтоох норуоттар театрдарыгар “Гаса Хунат туһунан номох”, Сахафильм киинэ компаниятыгар “Сүтэрсибэт сүрэхтэр” киинэни көрүү уонна дьүүллэһии буолан ааста.

Бүгүн СӨ Национальнай библиотекатын Историческай саалатыгар Ааспыт кэм аартыктарынан кинигэтинэн төгүрүк остуол, П.А. Ойуунускай аатынан судаарыстыбаннай литература музейыгар “Харысхал сырдык мөссүөнэ” хаартыска быыстапката, Бэчээт дьиэтин медиа-киинигэр “Чолбон” литературнай-уус-уран, уопсастыбаннай-политическай сурунаал  “Харысхал олоҕо уонна айар үлэтэ” интеллектуальнай квиз-оонньуу ыытылыннылар. Сэтинньи 6-8 күннэригэр П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай театрыгар В.Е. Васильев-Харысхал “Учуутал”, “Эргиллиэм хайаан да…”, “Көмүөл” драмаларынан испиэктээхтэр буолуохтара. Онтон сэтинньи 9 күнүгэр 11 чааска Ем. Ярославскай аатынан Хотугу норуоттар культураларын уонна историяларын холбоһуктаах музейыгар “Харысхал кэмин аартыктара” быыстапка аһыллыаҕа. Кини туһунан “Саха” НКИХ радиотыгар биэриилэр тахсыахтара.

Валентина Бочонина

Хаартыска: Улус.Медиа

УлуусМедиа