Эдэр исписэлиис, куорат оҕото хоту ыстаадаҕа сырыытын туһунан санаатын үллэһиннэ
Айсиэн Федоров – Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин хотугу үгэс буолбут дьарыктары сайыннарыыга салаатын тутаах исписэлииһэ. Кини ХИФУ устуоруйаҕа факультетын туйгуннук үөрэнэн бүтэрэн, политолог идэтин ылбыт. Быйыл сайын дипломнай үлэтин көмүскээт, от ыйыттан министиэристибэҕэ үлэлии киирбит.
Куоракка үөскээбит, үөрэммит эдэркээн киһи тоҕо, туох санааттан тыа хаһаайыстыбатын курдук өрүү кыайтарбат кыһалҕалардаах салааны уонна университекка үөрэнэн ылбыт идэтиттэн тосту-туора үлэни талбытын токкоолоспуппар:
“Мин үөрэммит хайысхам “судаарыстыба салалтата” диэн. Онон сөп түбэһэр. Резюмебын Аартыка министиэристибэтигэр ыыппыппын Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытта тиксиһиннэрбиттэрэ. Үлэбин сөбүлээтим, интэриэһинэй. Хомондьуруопкалаах буолан, билиҥҥи кэмҥэ бэйэм кыахпынан айаннаабат сирдэрбэр тиийтэлиибин. Уһук хоту дьон хайдах олороллорун үөрэх кинигэтиттэн дуу, ыстатыйаттан дуу буолбакка, илэ көрөр-билэр, тус уопут мунньунар ордук бөҕө буоллаҕа”, – диэн хоруйдаата.
Эдэр исписэлиис соторутааҕыта үлэтинэн уруккута биир саамай элбэх табалаах хотугу улуус хаһаайыстыбатыгар күһүҥҥү хараалга хомондьуруопкаҕа баран кэллэ. Ол сырыытын түмүгүнэн санаатын маннык үллэһиннэ:
– Кэлиҥҥи үс нэдиэлэ устатыгар хаар тохтообокко түһэ турар буолан, Халыма өрүскэ муус чараас, бөҕөргүү илик этэ. Ол даҕаны буоллар, Аллараа Халыма улууһунааҕы тыа хаһаайыстыбатын салалтатыттан “Турваургин” көс аҕа ууһун общинатын — тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибин ыстаадатыгар хараалга кыттарга анаан, миигин ааҕан туран, үс киһилээх оробуочай бөлөх тэриллэн, сэтинньи 1 күнүгэр сарсыарда Черскэйтэн Келихут күөлгэ туруннубут. Хаарга уйдаран сылдьар көлөлөрүнэн хараал тэриллэр сиригэр суукка кэриҥэ айаннаан тиийдибит. Хаар аһара халыҥнык түһэн, күөллэр ситэри тоҥмокко сытар уонна тааҥа элбэх буолан, айаммыт уустук соҕустук ааста.
Хаһаайыстыба салайааччытын Евгений Петрович Антоев салалтатынан хараал бэрт тэрээһиннээхтик ааспытын бэлиэтиэхпин баҕарабын. Ыстаадаҕа киһи элбэх. Табаһыттары таһынан Хотугу норуоттар Аартыкатааҕы колледжтарыттан табаны иитии салаатыгар үөрэнэр устудьуоннар уонна оройуон бэтэринээрдэрэ үлэлэстилэр. Хотугу күн сырдык кэмэ кылгас. Икки күнтэн бастакытыгар 1 700 кэриҥэ, иккиһигэр 1,5 тыһыынчаттан тахса таба ааҕылынна (“Турваургин” община-кэпэрэтиип атын ыстаадаларын кытта холбоон 8,5 тыһ. тахса табалаах). Итиэннэ Келихут күөлгэ икки күннээх хараалга 320 таба быраактанан, эккэ туттуллар буолла. Ону тэҥэ табалары маркировкалаатыбыт. Бэтэринээрдэр табалары бүгүлэхтэн эмтээтилэр уонна анаалыска хаан ыллылар. Чукча боруодатын олохтоох хааргын тиибигэр киирсэр табалар туруктара ортонон сыаналанна.
Хоту дойдуну аан маҥнай көрбүт эдэр киһи хараҕа – кыраҕы. Айсиэн Федоров Аллараа Халыма табаһыттара хайдах усулуобуйаҕа үлэлииллэрин быһаччы билсэн, билэн баран, маннык түгэннэри бэлиэтиир. Бастатан, каадыр тиийбэт. Дойду тыатын хаһаайыстыбатыгар бүтүннүү бүрүүкээбит кыһалҕа аҕыйах нэһилиэнньэлээх кытыы сиргэ өссө сытыытык турара биллэр. Оройуоҥҥа соҕотох улахан хаһаайыстыба кэм даҕаны үлэһиттэрдээх гынан баран, солбуктара суох. Бу салааҕа үлэлиэн баҕалаах дьон күн-түүн аҕыйаан иһэр, оттон эдэр ыччат сыстыбат. Олохтоох колледж устудьуоннара саныылларынан, табаһыт хамнаһа кыра уонна кэскилэ суох үлэ. Эр дьон ыстаадаҕа барыахтааҕар ууну булкуйалларын, а.э. балыктыылларын, ордороллор. Манна сыһыаран суруйдахха, буҕалтыарыйа ааҕарынан, табаһыт 60-80 тыһ., чуумсук 50-60 тыһ. солкуобай хамнастаахтар, ол эбэтэр табаһыт ыстааһыттан тутулуктанан, илиитигэр 45-тэн 65 тыһ. солкуобайга диэри ылар. Маны хоту дойдуга тиийэр ас-таҥас сыанатын кытта охсуһуннардахха, төһөтө ордорун дуу, ыйыстан кэбиһэрин дуу бэйэҕит суоттаан көрүҥ.
Иккиһинэн, тиэхиньикэнэн уонн уматыгынан хааччыллыы мөлтөх. Туһаныллар усулуобуйата тыйыс буолан, тиэхиньикэ түргэнник алдьанар. Өрөмүөҥҥэ сапчаас тиийбэт эбэтэр нэһилиэнньэлээх пууҥҥа илдьэр кыаллыбат. Устунан быраҕыллан, атын тиэхиньикэҕэ “абырах” буолар. Уматык сыаната ыарыы турара уонна уматыгы ыстаадаҕа тиэрдии уустуга табаһыттары, мобильнай биригээдэлэри кыаһылыыр.
Үсүһүнэн, таһаҕаһы тиэйэргэ уонна ыстаада көһөрүгэр тимир көлөлөрү солбуйуохтаах таба көлүллүбэт. Олохтоох табаһыттар өбүгэ саҕаттан туһаныллан кэлбит көлүүр табаны умнубуттара быданнаата. Эдэр ыччат ол туһунан өйдөбүлэ даҕаны суох. Өскөтүн, табаһыттар көлүүр табаны сөргүтэллэрэ буоллар, уматык суох кэмигэр эбэтэр тиэхиньикэ алдьанар түбэлтэтигэр уустук быһыыттан-майгыттан кэбэҕэстик тахсыахтарын сөп этэ.
Дьэ, онон эдэр исписэлиис саныырынан, сөптөөх хамнаһы көрөн дьону көҕүлээтэххэ, субвенция үбүн хаһаайыстыбаларга кэмигэр тиксэрдэххэ, хаһаайыстыба хараал кэмигэр үлэһиттэри эбии наймылаһара быһаарыллар кыахтаах. Ону тэҥэ хаһаайыстыбалар “Буран” көлөлөрү, квадроцикллары атыылаһар уонна улуустар кииннэригэр диэри тиэйэн аҕалыллар ороскуоттарын толуйар субсидиялааһыны күүһүрдэр итиэннэ ыстаадаларга табаһыттар табаны көлүнэллэрин бириэмийэлээн эбэтэр хамнастарын үрдэтэн көҕүлүүр буоллар, салаа өссө сайдыаҕар эрэллээх Айсиэн Федоров.
Василий Никифоров
оленеводство