Тыа хаһаайыстыбатын сүрүн бородууксуйаларын оҥорон таһаарыы көрдөрүүлэрэ былырыыҥҥы таһымҥа тиийбэттэр
Судаарыстыба статистикатын федеральнай сулууспатын Саха Өрөспүүбүлүкэтинээҕи тэрилтэтин (Сахастат) дааннайдарынан, 2025 сыл 9 ыйыгар дьиэ кыылын-сүөлүн иитииттэн ылыллар бородууксуйалар сүрүн көрүҥнэрин – үүтү, эти уонна сымыыты оҥорон таһаарыы көрдөрүүлэрэ манныктар:
Үүт баалабай ыама 2025 сыл тохсунньу – балаҕан ыйыгар бары киэптээх хаһаайыстыбаларга 116 835,94 туоннаҕа тэҥнэстэ. Ити иһиттэн тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ (кэпэрэтииптэр, уопсастыбалар) 20 818,13, бааһынай хаһаайыстыбалар 35 978,07, тус кэтэх хаһаайыстыбалаахтар 60 039,73 туонналыытын ыатылар. Ааспыт сыл туһааннаах кэмин кытта тэҥнээтэххэ, бааһынай хаһаайыстыбалар үүт баалабай ыамын көрдөрүүтүн 3,6 бырыһыанынан үрдэттилэр, тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэригэр биир ынахтан ортотунан 2 087 киилэ үүт ыанан, 13 киилэнэн (0,6 бырыһыанынан) эбилиннэ.
Ити эрээри, бүттүүн көрдөрүү былырыын баччаҕа ыаммыт кээмэйтэн 932 туонна үүтүнэн итэҕэс (99,2 бырыһыан). Маны туох-ханнык иннинэ ыанньык ынах ахсаана ааспыт сыл туһааннаах кэмигэр баартан 2 409 төбөнөн аҕыйаабытынан быһаарыахха сөп. Ол иһигэр элбэх сүөһүлээх улуустартан Сунтаар 614, Таатта 526, Ньурба 288, Мэҥэ Хаҥалас 198, Уус Алдан195, Чурапчы 172, Амма 151 төбөлүүнү сарбыйдылар. Ити кэмҥэ аҥаардас “үүт харчытыгар” үлэлиир хайысханы тутуспут мэҥэлэр үүт баалабай ыамын 1 333 туоннанан эптилэр, ыанньык ахсаанын сарбыйыыга “иккис миэстэлээх” таатталар 1 045, “үһүс миэстэлээх” ньурбалар 762 туонналыынан көҕүрэттилэр.
Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин 2025 сыл олунньу 26 күнүнээҕи 74-с №-дээх бирикээһинэн сыл түмүгүнэн баалабайынан 161 006,49 туонна үүт ыаныллыахтаах былаанын ылыммыта. Сыл 9 ыйыгар былааннаах сорудах 72,57 бырыһыана кээрэтилиннэ, эбэтэр аны мантан хаалбыт кыһыҥҥы үс ыйга 44 171 туонна үүт ыаныллар соруга туолуо дуо? Маныаха, биллэн турар, үүккэ үлэлиир тэриллиилээх хаһаайыстыбаларга эрэниэххэ сөп эрээри, быйыл 62 902,01 туонна ыаммытынан үүт тутуллуохтаах былааныттан билиҥҥи туругунан 59 971,1 туонната соҕотуопкаланна. Ол аата 2 930,91 туонна эрэ үүт тутуллара хаалан турар. Манна өссө биир сүрүн харгыс баарын болҕомтоҕо ылыах кэриҥнээхпит: 2025 сылга өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн үүт соҕотуопкатыгар 4 млрд 256 мөл. солкуобай кээмэйдээх субвенция көрүллүбүтүттэн улуустар боломуочуйаларын толороллоругар анаан бу кэмҥэ 2 млрд 847 мөлүйүөнэ (66,8 бырыһыана) тиксэрилиннэ. Онон ыйытыыга хоруй, хайдах даҕаны эргиппит-урбаппыт иһин, билиҥҥитэ сир-халлаан икки ардыгар ыйанан турар.
Ыйыллар кэм устатыгар дьиэ сүөһүтүн (ынах сүөһү, сылгы, таба, сибиинньэ) уонна көтөр этин оҥорон таһаарыы көрдөрүүтэ тыыннаах ыйааһынынан – 3 589,58 туонна. Мантан үксүн, 3 004,29 туонна эти, тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ оҥордулар. Бааһынай хаһаайыстыбалар ирээттэригэр 226,29 уонна кэтэх хаһаайыстыбалаахтарга 359,01 туонналыы эт тиксэр. Бүттүүн кээмэйтэн ылар өлүүлэрэ кыра даҕаны буоллар, ааспыт сыл туһааннаах кэмин кытта тэҥнээтэххэ, бааһынайдар 90,7 уонна кэтэхтэр 11,2 бырыһыанныынан элбэх эти оҥорон таһаардылар.
Министиэристибэ бирикээһигэр олоҕуран, сыл устатыгар 37 850,39 туонна эт оҥоһуллуохтаах былааныттан 9,5 бырыһыана туолан иһэр, ол эбэтэр мантан кыһын сыл бүтүөр диэри 34 261 туонна эт туттуллар соруга турар. Оттон былырыын баччаҕа оҥоһуллубут кээмэйгэ 766 туоннанан тиийбэт. Отчуоттанар кэмҥэ былырыын бары киэптээх хаһаайыстыбаларга 4 355,71 туонна эт оҥоһуллубута. Улахан намтааһыны Нерюнгри (-829 туонна) уонна Дьокуускай (-316 туонна) куораттар таһаардылар. Ити кэмҥэ Усуйаана 91, Мэҥэ Хаҥалас 57, Аллараа Халыма 45, Мииринэй 35, Орто Халыма 34, Бүлүү уонна Хаҥалас 32-лии туонналыы этинэн эптилэр.
Сымыыты оҥорон таһаарыы 9 ыйдааҕы көрдөрүүтэ – 118 740,91 тыһ. устуука. Бу кээмэйтэн 107 578,03 тыһыынчатын тыа хаһаайыстыбатын тэрилтэлэрэ, 1 703,50 тыһыынчатын бааһынай хаһаайыстыбалар уонна 9 459,38 тыһыынчатын ыаллар оҥорон таһаардылар. Маныаха урбаанньыт-бааһынайдар 21,6 ббырыһыанынан элбэппиттэрэ бэлиэтэннэ. Былааннаах сорудах – 176 727,42 тыһ. сымыыт. Онон сорудах 67,19 бырыһыана туолан иһэр. Былааны толорорго аны 57,9 мөлүйүөн сымыыт тахсара эрэйиллэр. Ааспыт сыл туһааннаах кэмин кытта тэнээтэххэ, 11,8 мөлүйүөнүнэн итэҕэс сымыыт оҥоһулунна. Бүттүүн көрдөрүүнү Дьокуускай (-6,1 мөлүйүөн), Нерюнгри (-5,5 мөлүйүөн), Ньурба (-1,2 мөлүйүөн) таҥнары тартылар. Алмаастаах Мииринэй былырыыҥҥы көрдөрүүтүн 1,5 мөлүйүөн сымыытынан тупсарда.
Василий Никифоров
Хаартыска ТХАҮөБ министиэристибэтин пресс-сулууспатын түһэриитэ
Сельское хозяйство