Анемподист Софронов — Алампа дьыалата
Сэтинньи 14 күнэ — саха литературатын төрүттэспит дэгиттэр талааннаах классик суруйааччы, саха театрын бастакы директора, төрөөбүт тылынан бастакы хаһыаттары, сурунааллары тэрийсибит бэчээт пионера, сцена искусствотын теоретига, сахаҕа тылбаас оскуолатын, литературнай кириитикэни төрүттэһээччи, норуот олоҕор сүҥкэн суолталаммыт бастакы культурнай-сырдатар, научнай-чинчийэр уопсастыбалары тэрийсибит салайааччы, биллэр-көстөр общественнай-политическай деятель, бөлүһүөк Анемподист Иванович Софронов-Алампа төрөөбүт күнэ.
А.И. Софронов-Алампа төрөөбүтэ 120 сылыгар киниэхэ аналлаах тэрээһиҥҥэ үтүө аатын төннөрбүт өрөспүүбүлүкэ биллиилээх прокурора, сахалартан бастакы юридическай наука доктора, Саха сиригэр юридическай науканы, үрдүк үөрэҕи төрүттээччи, Россия уонна аан дойду биллиилээх учуонайдарын билиниилэринэн, судаарыстыба теориятын корифейын быһыытынан саҥа Саха Өрөспүүбүлүкэтин судаарыстыбаннаһын олохтооһуҥҥа СӨ Конституциятын уонна Сокуону оҥоруутун киллэрии төрдүгэр турбут саха саарына Михаил Федоровы ыҥыран Анемподист Софроновы реабилитациялааһын туһунан историяны кэпсииргэ көрдөспүтүм. Оччолорго ытык киһи тэрээһиҥҥэ кэлэн кыттан, кэпсээн барбыта. Миэхэ бэйэтин кинигэтин суруйан бэлэхтээбитэ.
МИХАИЛ МИХАЙЛОВИЧ ФЕДОРОВ 1920 с. Тааттаҕа төрөөбүтэ. Дьокуускайдааҕы правовой оскуоланы бүтэрээт, Амма оройуонун прокурорун көмөлөһөөччүтүнэн анаммыта, 1942 с. Аҕа дойду сэриитигэр ыҥырыллан барбыта. Рота политругунан, 143 дивизия 487 стрелковай полкатын III батальонун комсорунан сылдьыбыта. Кыргыһыыга икки төгүл бааһырбыта. Бааһырыы кэнниттэн эшелон начальнигын солбуйааччы быһыытынан бары фроннарга — Прибалтикаҕа, Полышаҕа, Чехословакияҕа, Румынияҕа, Дальнай Востокка, Ираҥҥа сылдьыбыта. 1947 с. прокуратура органнарыгар — Нам оройуонун прокурорун көмөлөһөөччүтүнэн, республика прокуратуратын кэтээн көрөр отделын прокурорун эбээһинэһин толорооччунан Уус-Алдан, Алдан оройуоннарын прокурорунан үлэлиир. 1958-1961 с.с. партийнай үлэҕэ сылдьар. 1961-1969 с.с. — Саха сирин прокурора. 1969-1975с.с. ТЛИНЧИ ыстаарсай научнай үлэһитэ. 1975с. М.К.Аммосов аатынан СГУ профессора, сахалартан бастакы юридическай наука доктора. М.М. Федоров — СР наукаларын үтүөлээх деятелэ, СР үтүөлээх юриһа, Кыһыл Сулус уонна Аҕа дойду сэриитин I степеннээх орденнар кавалера, Дьокуускай уонна Таатта улууһун Бочуоттаах гражданина этэ. Норуот өстөөхтөрүнэн ааттаммыт дьоммут ааттарын ырааһырдыыны туруорсан ситиспит саха норуотугар улахан үтүөлээх. Бүгүн А.И.Софронов-Алампа аатын ырааһырдыы дьыалата хайдах барбытын М.М. Федоров кэпсээниттэн кылгатан билиһиннэрэбит.«1961 сыл алтынньы ыйтан мин Саха АССР прокурорунан үлэлээбитим. Үлэ да, дьыала да олус үгүс этэ. Ону тэҥэ партия Обкомун чилиэнин быһыытынан республика олоҕор, политическай боппуруостарга да кыттыахтааҕым. Ол кэмҥэ саха үс суруйааччыларын: А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев айымньыларын, «Три якутских реалиста-просветителя» Г.П. Башарин кинигэтин тула мөккүөр, сэҥээрии салҕанан бара турар кэмэ этэ. Бу сахаҕа улахан моһуоктаах боппуруоска прокуратура уонна оччолорго саҥа үлэлээн эрэр прокурор — мин эмиэ сирэй бэйэбинэн кыттарга тиийбиппит. Ол маннык этэ.
«Знамя» диэн литературнай сурунаал 1960 сыл атырдьах ыйынааҕы нүөмэригэр (№ 8) М.Горькай аатынан литературнай институт директорын наукаҕа солбуйааччы А.А. Петросян «Споры о наследстве» (к вопросу о создании всеобщей истории советской литературы) диэн ыстатыйаны бэчээттэппит этэ. Ол ыстатыйа А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев айымньылара сыыһа политическай охсуһуу киинэ буолбуттара кириитикэлэммит. Онон сибээстээн Москваттан Б.С. Рюриков диэн улахан үөрэхтээх, үрдүктүк сыаналанар авторитеттаах киһи Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыта. Ол кэнниттэн 1962 сыл олунньуга Е.З. Разумов салайааччылаах ССКП Киин Комитетын анал биригээдэтэ Дьокуускайга кэлэн үлэлээбитэ. Бу түмүгэр ССКП Саха обкомун бюротун 1952 сыл олунньу 6 күнүнээҕи «О буржуазно-националистических извращениях в освещении истории якутской литературы» диэн уурааҕын алҕастардааҕынан ааҕан туран ССКП обкомун бюрота 1962 сыл олунньу 16 күнүгэр «Об исправлении ошибок в освещении некоторых вопросов истории якутской литературы» диэн саҥа уурааҕы таһаарбыта. Боппуруос олунньу 19 күнүгэр Обком III Пленумугар эмиэ дьүүллэһиллэн, саҥа сыанабыл бигэргэтиллибитэ. Обком чилиэнин быһыытынан ол мунньахха мин эмиэ баарым, дьүүллэһиини сиһилии истибитим. Советскай былаас өстөөхтөрүнэн, буржуазнай националистар диэн ааттанан сылдьыбыт саха үс суруйааччыларыттан А.Е. Кулаковскай, Н.Д. Неустроев тыыннаахтарыгар ханнык да холуобунай буруйга эриллэ сылдьыбатах дьон эбиттэр. Онтон үһүстэрэ А.И. Софронов ОГПУ органнарынан 1928 сыллаахха буруйдаммыт. Ол дьыала ити үс суруйааччыны, кинилэри буруйдааһыны бигэргэтэр биир сылтах дакаастабыл быһыытынан киэҥник туттуллубут.
Итинтэн ыла Анемподист Иванович Софронов буруйдаммыт холуобунай дьыалатын үөрэтэн, дьиҥин билэн быһаар диэн миэхэ тус бэйэбэр үгүстэр этэр, модьуйар буолбуттара. Саха суруйааччыларын союһун правлениетын бэрэссэдээтэлэ Семен Петрович Данилов 1928 с. А.И. Софронов сууттаммыт дьыалатын дьиҥнээх сокуон хараҕынан сыаналаан кини сөпкө, эбэтэр сыыһа буруйдаммытын хайаан да быһаар итиэннэ эппиэтин биһиэхэ биллэр диэн суруйааччылар союзтарын аатыттан суругунан (официальнайдык) туруорсубута. Итини тэҥэ Саха обкомун идеологическай отделын сэбиэдиссэйэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин активнай кыттыылааҕа, уруккута армия политическай үлэһитэ, саппаас майора Васильев Семен Николаевич булгуччу Анемподист дьыалатын реабилитациялат диэн модьуйбута. Оччолорго прокурор ГПУ, ИДьНК, КГБ органнарынан политическай буруйдааһыҥҥа түбэспиттэр дьыалаларын партийнай орган аатыттан, эбэтэр буруйдаммыттар аймахтара туруорсар эрэ буоллахтарына көрөр, быһаарар бырааптаах диэн кистэлэҥ ыйыы баар. А.И. Софронов аймаҕа суох этэ. Ол туһунан биир түгэҥҥэ С.Н. Васильевка мин биллэрбиппэр, кини сонно тута А.И. Софроновы реабилитациялыахха диэн обкомун идеологическай отделын аатыттан официальнай сурук суруйан, илии баттаан миэхэ тус бэйэбэр туттаран кэбиспитэ.
Ол түгэҥҥэ А.И. Софроновы кыра сылдьан Тааттаҕа сөҕө көрбүппүн, кини «Аҕабар сурук» диэн поэматыгар бэйэтин эрэйдээх дьылҕата кырдьыктаахтык быһаарыллыаҕын эрдэттэн өтө көрөн эрэнэрин туһунан суруйбутун субу курдук өйдөөн кэлбитим уонна олус улуу киһи сахаҕа үөскээн ааспыт эбит диэн сөҕө санаабытым. Онон кини дьыалатын көрдөөн үөрэппитим. Кинини маҥнай ГПУ отделын коллегията 1928 сыл алтынньы ый 29 күнүгэр РСФСР холуобунай кодексатын 58-11 (участие в контрреводюционной организации) ыстатыйатынан 5 сылга концентрационнай лааҕырга хаайарга уураахтаабыт. Онтон 1929 сыл тохсунньу 30 күнүгэр Архангельскай күбүөрүнэтигэр 5 сылга сыылкаҕа ыытарга диэн уларыппыт. ССРС Киин Ситэриилээх Комитета (ЦИК СССР) 1930 сыл алтынньы 23 күнүгэр буруйдааһыны чэпчэтии быһыытынан (помилование) А.И. Софроновы сыылкатыттан босхолоон туран Саха сиригэр уонна дойду алта киин пууннарыгар олорор көҥүлүн хааччахтыырга диэн быһаарбыт. Онон кини буруйдааһын кэмэ бүтүөр диэри Иркутскайга олорбут. А.И.Софронов дьыалатын сиһилии үөрэтэн баран, ГПУ отделын коллегиятын 1928 сыл тохсунньу 30 күнүнээҕи уураахтарын сокуоннайа суохтарынан көтүрэргэ, Софроновы толору ырааһырдан реабилитациялыырга диэн 1962 сыл кулун тутар 20 күнүгэр надзорнай бырачыас суруйбутум. Дьүүллүүргэ көрдөһөн Софронов дьыалатын Саха АССР Үрдүкү суутун президиумун көрүүтүгэр ыыппытым.
Софронов А.И. олох буруйа суох киһи сымыйанан буруйдаммыт, дьыаланы ССРС Генеральнай прокуроругар биллэрэргэ, кини өйөөһүнүнэн А.И. Софронов аата тиллэрэ ордук буолуо диэн быһаарыммытым.
Бу дьыл от ыйыгар Москваҕа командировкаҕа бара сылдьаммын ССРС Генеральнай прокурора Р.А. Руденкоҕа киирэн Саха суруйааччыларын А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев боппуруостарын уонна А.И. Софронов холуобунай дьыалатын туһунан кэпсээбиппин, Роман Андреевич бэркэ сэҥээрэн истэн баран Геннадий Афанасьевич Терехов диэн ССРС КГБ-тын надзордуур отделын начальнигар киирэн кэпсэт диэн салайбыта. Онон мин Г.А.Тереховка киирэн барытын сиһилии кэпсээбитим. Кини: «Софронов А.И. уонна Сокольников К.А. холуобунай дьыалаларын, ол дьыалалар наблюдательнай производстволарын миэхэ ыыта тарт», — диэн эппитэ уонна мин ааппар онно олордохпуна суруйбута, Дьокуускайга кэлэрбин кытта атырдьах ыйын 1 күнүгэр 1962 сыллаахха анал сибээһинэн мин ааппар сурук кэлбитэ.
Мин КГБ-тан дьыалалары, наадалаах матырыйааллары барытын хомуйан Геннадий Афанасьевич Терехов тугу көрдөөбүтүн барытын, түөрт томнаах дьыаланы, атырдьах ыйын 23 күнүгэр анал сибээһинэн ыыппытым.
ССРС Государствоҕа куттал суох буолуутугар комитетын (КГБ) дьыалаларын кэтииргэ аналлаах ССРС прокуратуратын отделыттан А.И. Софронов дьыалатыгар ССРС Генеральнай прокурорун маҥнайгы солбуйааччыта Александр Николаевич Мишутин алтынньы 8 күнүгэр 1962 с. илии баттаабыт надзорнай бырачыаһын миэхэ ыыппыттара: «Бырачыас уонна А.И. Софронов дьыалата Саха АССР Үрдүкү суутун көрүүтүгэр ыытылынна, ону эн кэмигэр көрүллэрин кэтээ, итиэннэ суукка кыттан бырачыаһы өйөө». Онон бу дьыала хаһан көрүллэрин Саха АССР Үрдүкү суутун бэрэссэдээтэлэ М.Е. Мыреевтан сураспытым, дьыалаҕа бэйэтэ кыттыах буолан эрэннэрбитэ. Суут президиумун чилиэннэрэ дьыаланы, бырачыаһы үөрэтэллэр диэн хаһан көрөллөрүн чуолкай эппэтэҕэ. Ол гынан баран киһи өлөрүүлээх холуобунай дьыаланы Үрдүкү суут сессията Намҥа тахсан көрбүтүгэр кытта барбытым кэннэ 1962 сыл сэтинньи 15 күнүгэр Президиум ыҥыран А.И. Софронов дьыалатын, ССРС прокуратуратын бырачыаһын көрбүттэр. Солбуйааччыбын Сидоров Тарас Егоровиһы ыҥыран дьыала көрүүтүгэр кытыннарбыттар этэ.
Намтан кэлэрбин кытта солбуйааччым Т.Е. Сидоров миэхэ кэпсии тоһуйда:
«Саха АССР Үрдүкү суутун Президиумун чилиэннэрэ: Петров Степан Александрович, Иванова Ольга Венедиктовна, Гузеев Николай Прокопьевич, Кыхалов Иван Платонович бары ССРС прокурорун бырачыаһын сөптөөҕүнэн ааҕан А.И. Софроновы реабилитациялыырга диэн куоластаатылар. Соҕотох Мыреев М.Е. эрэ утары. Онон А.И. Софронов буруйа суоҕунан, толору ырааһырда, тилиннэ — реабилитацияланна — диэн».
ССРС прокуроругар бырачыас хайдах көрүллүбүт түмүгүн биллэриэхтээх этим. Онон дьыаланы сууттан ылан билсибитим. Арай онно көрбүтүм, моһуоктаах быһыы үөскээн таҕыста. Саха АССР Үрдүкү суутун Президиумун сэтинньи 15 күнүнээҕи 1962 сыллааҕы уурааҕын сүрүн, дьыаланы дакаастыыр чааһыгар ГПУ А.И. Софроновы буруйдааһына бүтүннүү үүт-үкчү уһуллан суруллубут. Онтон бүтүүтүгэр, уураахтыыр чааһыгар, ГПУ коллегиятын 1928 сыллаах алтынньы 29 күннээх, 1929 сыллаах тохсунньу 30 күннээх А.И. Софроновы буруйдаабыт уураахтарын кини буруйа дакаастаммытынан көтүрэргэ, дьыалатын хаалбытынан ааҕарга диэн суруллубут, итиннэ соҕотох М.Е. Мыреев эрэ илии баттаабыт.
Онон, А.И. Софронов дьыалатыгар аны Саха АССР Үрдүкү суутун Президиумун сэтинньи 15 күнүнээҕи 1962 сыллааҕы уурааҕынан РСФСР Үрдүкү суутунан көтүттэрэргэ, А.И. Софроновы туох да буккуура суох ырааһырдыахха наада диэн саҥа бырачыас бырайыагын бэлэмнээн ССРС Генеральнай прокурорун бастакы солбуйааччытын А.Н. Мишутин аатыгар А.И. Софронов дьыалатын бүтүннүүтүн ыыппытым.
1963 сыл кулун тутар 29 күнүгэр ССРС Генеральнай прокурорун солбуйааччыта: «Софронов А.И. дьыалатыгар иккиһин бырачыас оҥорон РСФСР Үрдүкү Суутун көрүүтүгэр ыытта», — диэн биллэрии туппутум. Ол бырачыаһы РСФСР Үрдүкү суутун холуобунай дьыалаларга коллегията 1963 сыл ыам ыйын 9 күнүгэр Чернышев Г.П. бэрэссэдээтэллээх, Овчинникова А.М. дакылааттаан, Васькина С.С. кыттан уонна прокурор Радзвилова О.М. түмүгүн истэн баран ССРС Генеральнай прокурорун солбуйааччыта киллэрбит бырачыаһы сөптөөҕүнэн ааҕан туран, ОГПУ Коллегиятын 1928 сыллаах алтынньы 29 күннээх, 1929 сыл тохсунньу 30 күннээх А.И. Софроновы буруйдаабыт уураахтарын итиэннэ бу дьыалаҕа Саха АССР Үрдүкү суута 1962 сыл сэтинньи 15 күнүнээҕи уурааҕын сокуоннайа суохтарынан көтүрэргэ, А.И. Софронов буруйа суоҕунан кини дьыалата хаалбытынан ааҕарга диэн уураах таһаарбыта. Онон Анемподист Иванович Софронов букатыннаахтык ырааһырбыта -реабилитацияламмыта.
А.И. Софроновы буруйдаабыт дьыалаларын ис хоһооно уонна юридическай бооччойуута барыта туох да сиэри-майгыны, сокуону аахсыбакка туран тэриллибит, оҥоһуллубут этэ. ГПУ отдела аан бастаан 1927 сыл балаҕан ыйын 16 күнүгэр тутан хаайбыт. Ону партия Саха сиринээҕи оччотооҕу Обкома (секретарь И.Барахов) балаҕан ыйын 22 күнүгэр хаайыыттан босхолоппут. Онон силиэстийэ кэмигэр ханна да күрүөм суоҕа дэтэн Софроновтан баппыыска ылбыттар. Дьыаланы ОГПУ Сибиирдээҕи уполномоченнайа Воротилов уонна Саха сиринээҕи үлэһитэ М.Риу силиэстийэлээбиттэр. Кинилэр булбуттар: 1927 сыл сэтинньи 23 күнүгэр Софроновы контрреволюционнай тэрилтэҕэ чилиэнинэн киирбит, сэбилэниилээх өрө турууну тэрийсибит, онон Саха сиригэр Советскай былааһы суулларарга охсуспут, бандьыыттар 1927 сыл муус устар 23 күнүнээҕи кистэлэҥ мунньахтарыгар Таатта улууһугар Советскай былааһы утары өрө турунуу тэрийэргэ агитаторынан анаммыт диэн. Онон РСФСР холуобунай Кодексатын 58 ыстатыйатын 11 пуунунан көрүллүбүт контрреволюционнай буруйу оҥорбуккун диэн уураах таһааран, холуобунай эппиэккэ тардыбыттар.
ОГПУ Сибиирдээҕи уполномоченнайын тохсунньу 27 күнүнээҕи 1928 сыллааҕы уурааҕынан Софронов А.И. контрреволюционнай тэрилтэҕэ кыттыбатах, онон холуобунай Кодекса 58 ыстатыйатын 11 пуунунан буруйа суох, ол эрээри кини оннук тэрилтэни билэн баран тыллаабатах диэн холуобунай Кодекса 58 ыстатыйатын 12 пуунунан (за недоносительство) буруйданарыгар быһаарыллыбыт.
Бу кэнниттэн 1928 сыл кулун тутар 29 күнүгэр А.И. Софроновы иккиһин хаайбыттар. Бэс ыйын 15 күнүгэр Саха АССР оччотооҕу прокурора С.Гоголев дьыаланы көрөн баран Софронов А.И. буруйуттан босхолонуох тустаах (следует оправдать) диэн түмүк оҥорбут.
ОГПУ А.И. Софроновы өстөөх тэрилтэ баарын билэн баран тыллаабатах диэн 1928 сыл тохсунньу ый 27 күнүгэр таһаарбыт уурааҕын көтүрбэккэ да, уларыппакка да туран ол дьыл атырдьах ыйыгар кинини РСФСР холуобунай Кодексатын 58 ыстатыйатын 11 пуунунан буруйдаадынан ааҕан Советскай былааһы Саха сиригэр суулларарга соруммут контрреволюционнай тэрилтэ актыыбынай кыттыылааҕа диэн ааттаан буруйдуур бутэһиктээх түмүгү оҥорбута. Бу дьыалаҕа Софроновы кытта бииргэ барыта саха 28 үөрэхтээхтэрэ буруйдаммыттар. Ол эрээри бу буруйдуур түмүккэ А.И. Софроновы суукка биэрэргэ дьыалата ситэтэ суох диэн билинэн суруйбуттар.
Дьиҥинэн РСФСР холуобунай Кодексатын 58 ыстатыйатын 11 пуунунан контрреволюционнай өстөөх тэрилтэтэ Советскай былааһы утары буруйу бэлэмнииригэр эбэтэр оҥороругар бэйэтинэн кыттыбыт киһи, ону тэҥэ холуобунай Кодекса 58 ыстатыйатын атын пууннарыгар көрүллүбүт контрреволюционнай буруйу оҥорбут эрэ киһи түбэһиэхтээх. А.И. Софронов буруйдаммыт дьыалатын сиһилии үөрэппитим. Киһи үөһэ этиллибит буруйу оҥорбут дииргэ ханнык да дьиҥ кырдьыктаах дакаастабыл дьыала матырыйаалыгар төрүт суох. Арай соҕотох туоһу Сокольников Константин Алексеевич эппит: «А.И.Софронов өстөөхтөр кистэлэҥ түмсүүлэригар Таатта улууһугар агитаторынан анаммыта». Ол кистэлэҥ түмсүүгэ Сокольников К.А. бэйэтэ сылдьан дуу, эбэтэр хантан истэн Софронов агитаторынан анаммытын билбитин туоһулаабыт. Бу көрдөрүү дьыалаҕа атын ханнык да дакаастабылынан бигэргэтиллибэт уонна тоҕо оҥоһуллубута биллибэт. Дьыалаҕа ыйытыллыбыт атын дьон А.И. Софронов этэр буруйдааһыннарыгар туох да сыһыана суоҕун, Советскай былааһы утарбатаҕын туһунан эрэ этэллэр. Сокольников К.А. ол көрдөрүүтүгэр барыта 16 киһини Советскай былаас өстөөхтөрүнэн ааттаабыт. Ол дьон хаайыллыбыттарын кэннэ аһыммыта аатыран туһааннаах органтан көҥүллэтэн бэйэтин ынаҕын өлөрөн, этин түрмэҕэ аҕалан кинилэргэ сиэппитинэн кэлин өҥө тутта сылдьыбыттаах. Кини көрдөрүүтэ дьыалаҕа тигиллибэтэх, буруйданааччыларга билиһиннэриллибэтэх, туспа кэмбиэргэ угуллубут. Онон сылыктаан ССТС прокуратурата Сокольников К.А. бэйэтэ «норуот өстөөҕө» диэн кэнники 1938 сыллаахха түбэспит дьыалатын кытта хос көрдөтөн ылан, үөрэтэн баран А.И. Софронов дьыалатыгар надзорнай бырачыас киллэрбитэ.
Итинэн А.И. Софронов төрүт буруйу оҥорботох эрээри, сымыйанан буруйдаммыта ССРС прокуратуратынан, РСФСР Үрдүкү суутунан, Саха АССР Үрдүкү Суутун Президиумун чилиэннэринэн, М.Е. Мыреевтан уратыларынан, бигэргэтиллибитэ.
«Кыым», «Социалистическая Якутия» хаһыаттар холбоһуктаах редакцияларын редактора, партия Киин Комитетын иһинээҕи Үрдүкү партийнай оскуолаҕа бииргэ үөрэммит доҕорум Кирилл Егорович Габышев А.И. Софронов реабилитацияламмытын туһунан миигиттэн истээт, ити хаһыаттарга кылгас биллэрии бэчээттээбитэ».
Валентина Бочонина
Алампа