Адьырҕа ахсаанын сүрүннээһин: Нам улууһунааҕы айылҕа харыстабылын иниспиэксийэтин уопутуттан

Нам улууһугар былырыын 10 тыатааҕыны, 20 кутуруктааҕы дьууктаабыттар. Бу – инньэ отуттан тахса сыллааҕыта сопхуостар эстиэхтэриттэн муҥутуур көрдөрүү. Быйыл сыл 9,5 ыйын кыайбат кэмҥэ 7 эһэни кытта 17 бөрөлөөхтөр. Мантан хаалбыт 2,5 ыйга өссө хаһы эмит сууһарыахтара турдаҕа…

“Эһэ – өбүгэ саҕаттан баар адьырҕа буоллаҕа, – диэн Нам улууһугар  айылҕа харыстабылын судаарыстыбаннай ыстаарсай иниспиэктэринэн үлэлиир Семен Эверстов кэпсэтиибитин устуоруйаттан саҕалаата. – Сопхуостар түүлээх булдугар каадырабай булчуттардаахтара, онон хас нэһилиэк аайы 2-3 улахан булчут баара. Кинилэри таһынан любитель-булчуттар. Докумуон ирдэммэт буолан, эр дьон үксэ сааланара. Оччолорго идэтийбит булчуттар көрө сылдьан, эһэ-бөрө ахсаанын бэйэлэрэ эрдэттэн сүрүннүүллэрэ. Сайылыкка, бөһүөлэккэ чугаһаатаҕына, сайыннары уодьуганныыллара. Сезон устатыгар 40-тан тахсалыы тайаҕы өлөрөр ааттаах-суоллаах булчуттар бааллара. Сайын отчуттарга “күөскэ” диэн тайах, эһэ лиссиэнсийэтин биэрэллэрэ. Ону бэйэбинэн билэбин,  оскуолаҕа үөрэнэр кэммэр көлө-илии звенотугар оттоһо сырыттахпына, куоталаһыыга бастааммыт лиссиэнсийэ ылан турабыт. Сопхуостар оннук кыахтаахтык олорбуттара.

Онтон 1990-с сыллартан сааны булгуччу докумуоннатыы ирдэнэр буолбута. Элбэх киһи саатын былдьаппыта, сорохтор бэйэлэрэ аккаастаммыттара. Аны туран сопхуостар эстэннэр, урукку курдук “каадырабай булчут” диэн суох буолбута. Ону кытта эһэни-бөрөнү дьаныһан бултуур дьон симэлийэн киирэн барбыттара. Нэһилиэктэргэ дьарыктанар биир эмэ киһи хаалбыта. Онтон 2007 с. Юрий Борисов “Байанай” сурунаал 5 сыллаах үбүлүөйүгэр эһэни ытынан үрдэриини көҕүлээн тэрийиэҕиттэн улуустарга кытта үлэ ыытыллан, булчут ыттаах эдэр уолаттар турунан испиттэрэ. Бэртээхэй саҕалааһыны сокуонунан хааччахтаан-бобон кэбиһэннэр, эсэһит ыт төрүт сүтэ быһыытыйда диэххэ сөп. Ол түмүгэр тыатааҕыга сананар булчут аҕыйаабыта”.

Урут сэдэх көстүү эбит буоллаҕына, кэлиҥҥи сылларга сир аайы 2-3 оҕолоох эһэ дэлэйдэ. Бу кыыл “үчүгэйдик олорорун” кэрэһилиир. Учуонайдар тоҕо ылсан үөрэппэттэрин-чинчийбэттэрин иниспиэктэр бэркиһиир. Тыатааҕы саас арҕаҕыттан тахсыаҕыттан кыстыы киириэр диэри төһө кыылы-сүөлү сиирий? Биһиги чуолкайын билбэппит, баһаамы садаҕалыырын сэрэйэбит эрэ. Айылҕа кыылыгар сөп буолбакка, сылгыбытын-сүөһүбүтүн сэймэктиир. Бу адьырҕа эт эрэ аһылыктаах буолбатах. Эрдэ сир аһа өлгөмнүк үүнэр эбит буоллаҕына, кэлин курааннаан, уот сиэн, ойуур фауната тосту уларыйда. Тыатааҕы аһыыр, сылдьар ыыра кыараан, дьонноох-сэргэлээх сиргэ чугаһаста. Киһи дьиктиргиэх, сир аһа бөһүөлэктэр тастарыгар хойуутук үүнэр.

Сэһэргэһээччим ити курдук санаатын үллэстэн баран, тиэмэтигэр дьэ киирдэ:

– Мин куоракка үлэлии сылдьаммын, 2012 с. дойдубар, Намҥа,  иниспиэктэринэн ананан тахсыбытым. Маҥнай кэлэрбэр быһыы-майгы уустук этэ: тыатааҕылар ыаллар хотоннорун кэтэхтэринэн киирэн, сүөһүлэрин тардаллара. Нэһилиэнньэттэн саас биэ төрүөҕэ саҕаланыаҕыттан уонна сайыннары сылгы-сүөһү сүтүктээхтэртэн үҥсүү бөҕө киирэрэ. Ол иһин сүрүн болҕомтобун адьырҕалары уодьуганнааһыҥҥа уурбутум. Бастатан, нэһилиэктэринэн булчут уолаттары түмэ тардан, бэйэм көҕүлээн, үөрэтэн-такайан, эсэһит-бөрөһүт идэлэрин сөргүтэргэ ылсыбытым, бөрөнү флажоктарынан бултааһыны киллэрбитим.

Үлэбэр бэтэринээрдэр оҥорбут аактарын көрөн сирдэтэбин. Ол эрээри, сорохтор харчы төлүөхтэрин кэрэйэн, бэтэринээрдэри ыҥыран  аактаппаттар, миэхэ көннөрү тылларынан этэллэр. Тыатааҕы мэнээгиттэн ордук элбэхтик хоромньу   кытыы нэһилиэктэрбитигэр – Салбаҥҥа, Таастаахха, Арбыҥҥа, Түбэҕэ тахсар. Хатырык, Бартыһаан, Бөтүҥ үрдүлэринэн үөһэ мырааммытыгар эмиэ сотору-сотору биллэр. Кэлиҥҥи кэмҥэ Үөдэй үрдүгэр тиийэ өҥөйтөлүүр буолла. Урут хоту эҥээрбитигэр Алдан сүнньүнэн Арбыҥҥа, Көбөкөҥҥө эрэ биллэр эбит буоллаҕына, билигин тыатааҕы таарыйбат нэһилиэгэ диэн суох, барыларыгар суоһуур. Ол даҕаны иһин, нэһилиэк аайы кэриэтэ эсэһит булчуттаахпыт.  

Семен Иванович Нам улууһугар ханна хас бөрө-эһэ уодьуганнаммытын 2014 сылтан ыла бэлиэтэнэр, сурунар буолбут. Онтунан сирдэтэн, быйыл алтынньы ортотугар диэри, ол аата 12-ни кыайбат сылга 135 бөрөнү (мантан ийэ бөрөтө – 52) уонна 36 эһэни (мантан сиппит-хоппут тыһыта – 6) өлөрбүттэрин иһитиннэрдэ. Киириибэр бэлиэтээбитим курдук, “ыйааҕа тахсан” аактаммыт адьырҕа ахсаана сыл түмүктэниэр диэри балачча эбиллэр чинчилээх. Бокуруоп эрэ иннинэ II Хомустаахха торҕоннообут 4-5 саастаах эдэр эһэ сылгы базатыгар киирэн, көрдөрбүтүнэн икки сылгыларын тардыбытын ир суолун ирдии сылдьаллар, тос мааһын биэрэр буолуохтаахтар. Алтынньы 16 күнүгэр Таастаахха уолаттар биир суру хаптаттылар. Эмиэ ити күннэргэ Хатырык үрдүнэн үс бөрө таарыйан, үс сылгыны сэймэктээн барбыт суолларын 5 бөрөһүттээх биригээдэ сонордоһо сылдьар.

– Биһиги, намнар, эһэни-бөрөнү анаан сойуоласпаппыт, – диир ыстаарсай иниспиэктэр. – Адьырҕа кыыллар бөһүөлэккэ, сайылыкка, базаҕа чугаһаан, дьон олоҕор, сылгыга-сүөһүгэ кутталы үөскэттилэр даҕаны, тыллабыр киирээтин суһаллык быһаарабыт. Улуус таһымыгар булчуттар уопсастыбаларын, тыа хаһаайыстыбатын салалтатын кытта мустан, олоро түһэн сүбэлэһэр оперативнай бөлөхтөөхпүт. Бөлөх бириэмийэҕэ тиийэ быһаарар боломуочуйалаах. Улууспут дьаһалтатыгар туруорсаммыт, эһэни-бөрөнү уодьуганнаабыт булчукка 30-туу тыһ. солкуобай бириэмийэ олохтоммута. Аак оҥоруутугар, ирдэниллэр докумуону толорууга саба түһэн көмөлөһөбүт. Бэйэм улуус булчуттарын уопсай бөлөхтөрүн сэргэ “бөрөһүттэр”, “эсэһиттэр”, “уопсастыбаннай иниспиэктэрдэр”, “кыыл аһатааччылар” диэн бассаап-бөлөхтөргө баарбын. Сүбэлэһэн, биир сүрүннээхтик үлэлииргэ олус туһалыыр. Эһэ-бөрө кимнээххэ суоһаабытын, ханан сылдьарын истэ-билэ олорон, бултаан иһэбит.

Улууспут иһигэр бултуур сирдээх 5 хаһаайыстыбаны кытта бииргэ үлэлэһэбит. Кинилэр егерьдэри хамнастаан туталлар. Хас нэһилиэк аайы уопсастыбаннай иниспиэктэрдэрдээхпит. “Рулетка” диэн үөдүйэ илигинэ улууска көрүллүбүт туйахтаах кыыл, эһэ лиссиэнсийэлэрин нэһилиэктэринэн тыырарбытын бэйэлэрин истэригэр “оонньотор” этилэр. Уопсастыбаннай иниспиэктэрдэр үлэлэрэ онтон саҕаламмыта. Электроннай рулетка оҥорбуттарыгар лиссиэнсийэлэри үллэрии кииннэммитэ. Булчуттарбыт 35-тии бырыһыаннаах өрөспүүбүлүкэ, улууспут киэннэригэр (Нам улууһун сиригэр-уотугар көрүллүбүт лиссиэнсийэ аҥаара куоракка барар, аҥаара манна хаалар) кытталлар. Ону таһынан “30 бырыһыаммытыгар” адьырҕа кыыллары бултаабыт, кыыл аһатар, уоту умулларыыга үлэлээбит дьоҥҥо диэн туспа ананан кэлэр. Аҥаардас кыыл аһатааччым – 157 киһи. Эсэһиттэр-бөрөһүттэр чопчу баал систиэмэтинэн киирсэллэр. Быйыл 30 бырыһыаннаахха 104 лиссиэнсийэ кэллэ, ону тэҥэ улууспут “35 бырыһыаныгар” 130-ча лиссиэнсийэни ыллыбыт. Онон Нам сиригэр-уотугар көрүллэр квота 60-70 бырыһыанын улууспут олохтоохторо туһаналлар. Тииһимньилээх буолан, булчуттар астыналлар. Мин маҥнай үлэлии кэлэрбэр улуус үрдүнэн 3-4 тайах уонна 10-тан тахса туртас лиссиэнсийэлэрин үллэриигэ моргуор, омуннаатахха, охсуһуу бөҕө буолара.

Семен Иванович туйахтаах кыыллары аһатар буолуохтарыттан олохсуйан үөскүүллэрин уонна ахсаан өттүнэн эбиллэн, тэнийэн иһэллэрин бэлиэтиир. Холобур, туртас киин улуустартан Бүлүүгэ, Сунтаарга тиийэ тарҕанна. Нам сиригэр-уотугар Хаҥалас өттүттэн кулааһай биллэн, үһүс сылларын лиссиэнсийэ ылар буолбуттар. Биир сүбэни тобулан дьон интэриэһин таптахха, булчуту көҕүлээтэххэ – ханнык баҕарар уустук үлэ судургутуйарын, сокуону-бэрээдэги тутуһан бултуур буоллахха – “иниспиэктэр” диэн сололоох киһи атас-табаарыс суолталанарын Нам улууһунааҕы айылҕа харыстабылын иниспиэксийэтин уопута ырылхайдык көрдөрөр.

Василий НИКИФОРОВ

Хаартыскалар Нам улууһунааҕы айылҕа харыстабылын иниспиэксийэтин архыыбыттан туһанылыннылар  

УлуусМедиа