Кэбээйилэр Олоҥхо ыһыаҕар бэлэмнэнэллэр

2026 сылга Кэбээйи улууһугар өрөспүүбүлүкэтээҕи XIX Олоҥхо Ыһыаҕа ыытыллара былааннанар. Олоҥхо Ыһыаҕар бэлэмнэнии уонна тэрээһин боппуруостарынан СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта Сергей Местников, СӨ Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, Ил Дархан иһинэн Олоҥхо Национальнай кэмитиэтин Бэрэссэдээтэлэ Александр Жирков, СӨ культуратын уонна духуобунай сайдыытын министрэ Афанасий Ноев Кэбээйи улууһун салалтатын уонна уопсастыбаннаһын кытта көрүстүлэр. Маны сэргэ өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо Ассоциациятын үгэс буолбут ыччакка аналлаах “Муҥха олоҥхото” олоҥхону толорууга күрэһэ ыытылынна.

Кэбээйи сиригэр-уотугар олорон ааспыт дьон сэһэннэрин-сэппэннэрин, ырыаларын-тойуктарын Г.У. Эргис, С.И. Боло, А.А. Саввин суруйан-бичийэн хаалларбыттара. Г.У. Эргис Лүүчүн олохтооҕо Петр Николаевич Алексеевтан  “Үрүҥ Күн ыраахтааҕы” остуоруйаны суруйбута. А.А. Саввин, С.И. Боло былыргы историческай үһүйээннэри,  номохтору, фольклор матырыйаалларын, сиэри-туому толоруу, ойуун тылын-өһүн суруйбуттара. “Обрядовая поэзия саха” (2003с.) кинигэҕэ Иван Николаевич Попов “Сир-дойду иччитигэр алгыһа”, Сииттэттэн Григорий Колмогоров “Дэлбиргэ ыйыыр сиэрэ-туома”, Тыайаттан Егор Прокопьевич Дьяконов “Уу иччитигэр алгыһа” киирбиттэрэ.

Кэбээйи биллиилээх олоҥхоһута Семенов Федот Семенович-Кырса Сөдүөт, ырыаһыттары, олоҥхоһуттары учуоттуур анкетаҕа суруллубутунан, 1882с. төрүөх. 1941 с. 59 саастаах эбит. Дьадаҥы балыксыт төрүттээх, үөрэҕэ суох, тыа хаһаайыстыбатынан иитиллэр холкуостаах. 1912 с. истибититтэн идэлэнэн олоҥхолуур. Оройуонтан 240 км “Оттоох” диэн сиргэ Жданов холкуоһугар олохтоох эбит. Николаев Николайтан-Чоҕулуйар уола Ньукуучаттан, Дуйаҥ Өлөксөйтөн истибит “Биэ уола Бэйбэлдьин тулаайах” уонна Николаев Николай-Мыксыыйыы диэн Бүлүү киһититтэн истибит “Муоҕас хара тыаны моонньунан көстө турар бөдөҥ аттаах Модун Эр соҕотох” олоҥхону толороро. Тыгын туһунан кэпсиирэ, “Холкуос суолун кыһата” диэн ырыалааҕа ыйыллыбыт. Орто Бүлүү улууһун Дьөккөн нэһилиэгэр төрөөбүт. Хос эбэтэ Бүлүү уокуругар көскө кэлбит нуучча үһү. Аҕатын хос аатынан уонна бэйэтэ да сырдык сэбэрэлээҕин иһин Кырса Сөдүөт диэн ааттыыллар эбит. Бэйэтин билиһиннэрэригэр “Кырса маҥан түүлээх кылааннаах түүлээх кыылга тэҥнээх Кырса Сөдүөт буолабын” диирэ эбитэ үһү. Эдэриттэн олоҥхоһут быһыытынан биллибит. Таһаҕаһы таһыыга сылдьыбыт, уһун сылларга Кэбээйи, Амма, Горнай, Арҕаа Хаҥалас, Дьокуускай, Бүлүү, Томмот, Өлүөхүмэ дьонун кытта киэҥник алтыспыт. “Биэ көлөлөөх Бэйбэлдьин бухатыыр”,“Кыыс Кыскыйдаан” олоҥхолоох, Мачайар Баһылай, Манчаары туһунан номохтоох, “Эллэй уонна Омоҕой” ырыалаах, “Кыыс”, “Уолан”, “Ынах”, “Ат”, “Эмээхсин”, “Оҕонньор”, “Кулунчук”, “Дьиэ-уот”, “Суол”, “Ходуһа”, “Күөл”, “Хатыҥ” о.д.а. тойуктаах эбит. Сир түннүгэ, сээркээн сэһэнньит быһыытынан былыргы уустар, нэһилиэктэр, ойууннар, удаҕаттар тустарынан сэһэнэ-сэппэнэ үгүһэ. Киэҥ ыырдаах буолан, Кэбээйини сэргэ атын улуустар сэһэннэрин-сэппэннэрин билэрэ элбэх эбит. Кини ырыата-тойуга, олоҥхолоро СӨ судаарыстыбаннай архыыбыгар хараллыбыттар. Кини норуот эмчитин быһыытынан илбийэн, хааннаан, түөннээн эмтиир, уҥуоҕу тутар, дьахтары төрөтөр, сүөһүнү кытта эмтиир айылҕаттан ураты айдарыылаах кырдьаҕас эбит. Түүлү тойоннуур, билгэлиир, баһаары кытта умуруорар ураты айылҕалааҕа.

Холкуос сугулааныгар өрүү олоҥхолуур эбит. Күһүн-саас оҕолору акка, уучахха олордон оскуолаҕа илдьэригэр бүтүн күнү быһа айанныылларыгар Кырса Сөдүөт сэһэнэ-кэпсээнэ, ырыата-тойуга тохтообото. Оччолорго кулууп суох буолан барыта Мастаах оскуолатыгар буолара. Дьэ онно Кырса Сөдүөт олоҥхолуура, ыллыыра-туойара. Маарымчыттан Обойуу Өлөксөйү ыҥыран, Кырса Сөдүөттүүн атах тэпсэһиннэрэ олордон хардары-таары олоҥхолотон истэллэрэ. Кинилэр суохтарына Николай Алексеев уонна Дорофей Ильинов олоҥхолуулларын истэллэрэ. Бары сүрдээх күүстээх, кэрэ куоластаах олоҥхоһуттар эбитэ үһү. Сэбиэскэй кэмҥэ кулуупка ыҥыран олоҥхолотоллоро.

Олоҥхоһут Николай Григорьевич Павлов 1830 с. Эмньик күөл таһыгар Дьэҥкэ диэн сиргэ төрөөбүтэ. Алта бииргэ төрөөбүттэртэн улаханнара эбит. Көнтөгөр Баһылай диэн киһиэхэ иитиллибит. Кэргэнинээн Тыайаттан төрүттээх Огдооччуйалыын аҕыс оҕолоох Степан Федотович Полятинскай уонна Анна Гаврильевна Софронеева дьиэ кэргэннэриттэн биэс саастаах кыыс оҕону иитэ ылбыттар.

Кини олоҥхолуурун истэн чугастааҕы сирдэртэн анаан-минээн истэ кэлэллэр эбит. “Түөрт уон көстөөх туруук таас хайалаах, тура дьаарбайа үөскээбит Таас Буруудал бухатыыр”, “Кыыдаана Кыыс бухатыыр” олоҥхолору толорорун кыыһа Е.С. Павлова ахтыытыгар суруйбут. Алта саастааҕар көмүлүөк таһыгар аҕата аан бастаан олоҥхолообутун умнубат эбит. Сүрдээх холку, үлэһит, өй-санаа мааныта киһи, олоҥхоһут, остуоруйаһыт бөҕө эбит. Кини баай да буолбатар ыалдьытымсах хаһаайын буолан олоҥхоһуттар хонон-өрөөн ааһаллара үһү, онтон кыыһа Оройко уола Бүөтүр диэн хоммутун суруйбут. Өлөрүгэр кыыһыгар «Уһуннук, мин курдук дьоллоохтук олороор», — диэн кэриэһин эппитэ үһү. Ити кэриэс тылынан да көрдөххө, ыраас, киэҥ санаалаах мындыр киһитэ көстөн кэлэргэ дылы.

Кини инитэ Егор Григорьевич Павлов эмиэ ыҥырыыга сылдьар сээркээн сэһэнньит, олоҥхоһут, остуоруйаһыт бэрдэ эбит. Кыайыы Ыһыаҕар олоҥхолообутун туһунан «Саҥа олох» хаһыакка бэчээттэммитэ. «Көс усталаах күннүк туоралаах күндүл маҥан аттаах Күн Дьирибинэ бухатыыр» диэн олоҥхону сөбүлээн толорорун Евдокия Павловна Еремеева истибитин кэпсээбит. Хонтуораҕа буолар мунньахтар иннилэригэр кинини олоҥхолотоллорун туһунан биир дойдулааҕа Дмитрий Степанович Олесов ахтыбыт. Репрессияламмыт поэт Иван Романович Петров Егор Григорьевич олоҥхотун үрдүктүк сыаналыыра үһү уонна киниэхэ «Олоҥхоһукка» диэн хоһоонун анаабыт. П.И. Эверстов 1941с. кулун тутар 13 күнүгэр толорбут анкетатыгар Егор Григорьевич 50 саастааҕа, балыксыт дьадаҥы бааһынай дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтүн, сахалыы ааҕар-суруйар, 1925 с. истибититтэн идэлэнэн олоҥхолуурун, оройуонтан 90 км ыраах Дьакыма сиригэр олорорун туһунан суруллубут. Бэйэтэ ыллыыр ырыаларын олоҥхолорун ааттара диэҥҥэ “Өкөстөөн оҕонньор” диэн орто кээмэйдээх олоҥхону Боруллуо Егор диэн эбэҥкиттэн 1926 с. истибитигэр бэйэтиттэн эбэн толорорун, “Муҥурун булларбатах буккуннаах Буура Дохсун бухатыыр” диэн орто кээмэйдээх олоҥхону Кынах диэн Бүлүү киһититтэн 1911с. истибитин, “Алталааҕыттан аатырбыт Ала-Туйгун” диэн  кыра кээмэйдээх олоҥхону Оройко Петр диэн Мастаах киһититтэн 1921с. истибитин олоҥхолуурун, барыта алта олоҥхону олоҥхолуурун туһунан суруллубут. Сэһэннэрэ диэҥҥэ “Куокуй хоһууна” диэн улахан сэһэни 1932с. Гуляев Петр Данилович диэн Кэбээйи киһититтэн, “Уот тоҥус”(эбэҥки) кыра сэһэни 1936 с. Сметанин Дмитрий Дмитриевич диэн киһиттэн истибитин сэһэргиирэ ыйыллыбыт.

СӨ судаарыстыбаннай сүбэһитэ, Арктикатааҕы эпос уонна искусство киинин генеральнай директора А.С. Борисов салайааччылаах Арктикатааҕы эпос уонна искусство киинэ Кэбээйигэ өрөспүүбүлүкэтээҕи Олоҥхо Ыһыаҕын ыытыыны бэлэмнээһининэн кэккэ сылларга үлэлээн кэллэ. Бу киин исписэлииһэ, СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ Саргылана Саввична Адамова кэбээйилэри айымньылаах үлэҕэ көҕүлээн үлэлээбитэ үһүс сыла. Кини маннык иһитиннэрдэ:

— Кэбээйигэ Олоҥхо Ыһыаҕын ыытыыга быйылгыттан күүстээх хамсааһын саҕаланна. СӨ Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы С.В. Местников, СӨ Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, СӨ Ил Дарханын иһинэн Олоҥхо Национальнай кэмитиэтин Бэрэссэдээтэлэ А.Н. Жирков, СӨ культуратын уонна духуобунай сайдыытын министрэ А.И. Ноев састааптаах Өрөспүүбүлүкэтээҕи тэрийэр кэмитиэт миэстэтигэр тиийэн мунньах ыытан, бэлэмнэнии сүрүн үлэлэрин билистилэр. Арктикатааҕы эпос уонна искусство киинэ ыччакка олоҥхону толорууга Муҥха олоҥхотун ыыттыбыт. Сахалыы үгэстээх уон биэс культура кода булулунна. Сайын кэлэр ыалдьыттарга Кэбээйи историческай суолталаах кэрэ-бэлиэ миэстэлэрин көрөн билсэллэригэр нэһилиэккэ анал экскурсоводтаах автобуһунан экскурсия тэрийэргэ түөрт маршрут оҥоһулунна.

Бөдөҥ, минньигэс соботунан аатырбыт Кэбээйигэ, Ынах Булуҥа эбэҕэ улахан муҥха түһэриллэн, муҥха сахалыы үгэстэрэ көрдөрүлүннүлэр.

«Собо барахсан!» диэн соботтон араас суол аһы астаан амсаттылар. Өркөн өйдөөхтөр «История. Культура. Фольклор» диэн квиз-оонньууга билиилэрин тургуттулар. Маны сэргэ эдэр ыччат ортотугар «Муҥха Олоҥхото» олоҥхону толорууга күөн күрэс икки күн устата ыытылынна. Ыалдьыттар «Оһуор тойуга» диэн олохтоох уустар быыстапкаларын сэргээн көрдүлэр уонна үрдүктүк сыаналаатылар. Олохтоох кыраайы үөрэтэр музейга Олоҥхо хоһо оҥоһулунна. Чагдаттан мас ууһа Афанасий Андросов «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхоҕо анаан оҥорбут оҥоһуктарын туруордубут. Нэһилиэккэ Ыһыах ыалдьыттарын чааһынай дьиэҕэ, куортамҥа түһэриигэ туох ирдэбиллэр баалларын туроператордар, туризм агенствотын исписэлиистэрэ олус тиийимтиэтик быһааран кэпсээтилэр. Кэлбит ыалдьыттарга кырыымпа муусукатынан Е.Н. Иванова тэрийиитинэн медитация тэрилиннэ. Буолбут бары тэрээһиннэр Мэҥэ-Хаҥаластан Виталий Никифоров олоҥхотунан саҕаланнылар.

Кэбээйи олоҥхоһуттара Кырса Сөдүөт, Куоҕас Уйбаан олоҥхолорун кинилэр сыдьааннарынан аахтарыыны тэрийдим. Эбэҥки суруйааччыта П.А. Ойуунускай «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхотун тылбаастаабыт Д.В. Кривошапкин музыкальнай боксатыгар үлэлиибит. Саха сирин Уустарын Сойууһун салайааччыта Р.И. Готовцев Сангаарга уустарга аналлаах тэрээһини ыытта. А.П. Окладников экспедициятыттан боруонса тимир уустара манна бааллара көстүбүтэ. Биллиилээх норуот маастара О.И. Гуляева салалтатынан кыбытыктаах тигии сөргүтүлүннэ, норуот маастара Е.И. Софронеева маастардары дьарыктыыр. Олбох, чаппараах, ситии тигиитэ бара турар. Чагдалар сылгы тириититтэн таҥас таһаарарга ылсан үлэлииллэр. Сувенир бородууксуйатын оҥорууга үгүс үлэ ыытылынна. Оҕо уһуйаанын оҕолорун оҥоһуктарыттан саҕалаан олоҥхоҕо анаан оҥорбут бородууксуйаларын кэлбит ыалдьыттарга холонор атыы тэриллэн барыта атыыга барда. Коллекционердар “Моторуйан дьэ собо!” диэн ааттаах быыстапкаларыгар статуэтка, иһит-хомуос, мал-сал сиэдэрэйэ тардыллан көрдөрүлүннэ.

Эдэр олоҥхоһуттар Виталий Никифоров, Стас Иванов Кэбээйи олоҥхону толорооччуларын персонажтар ырыаларын-тойуктарын толорууга эрчийдилэр. Кэбээйилэр сотору кэминэн икки олоҥхону туруоруулара тахсыахтаах. Маны сэргэ куукула театрын быһыытынан эмиэ туспа туруоруохтаахтар. Саҥа Дьыллааҕы тэрээһиннэрэ барыта олоҥхоҕо ананыахтаах.

М.К.Аммосов аатынан ХИФУ Олоҥхо института Кэбээйи олоҥхоһуттарын үөрэтиигэ экспедиция ыыппыта. Кэбээйи улууһун олоҥхоһуттарыгар, фольклоругар аналлаах кинигэлэр тахсыахтара.

Кэлэр сылга үгэс буолбут научнай-практическай кэмпириэнсийэ ыытыллара күүтүллэр.

Норуот айымньытын дьиэтигэр «Муҥха олоҥхото» өрөспүүбүлүкэтээҕи ыччат олоҥхоһуттар бэстибээллэрин үөрүүлээх аһыллыытыгар СӨ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы С.В. Местников, СӨ Ил Түмэнин Бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы, Ил Дархан иһинэн үлэлиир СӨ Олоҥхо Национальнай кэмитиэтин сал. А.Н. Жирков, СӨ культураҕа уонна духуобунай сайдыыга министрэ А.И. Ноев, Кэбээйи улууһун баһылыга  И.И. Левин кыттыыны ыллылар. Өрө көтөҕүллүүлээх арыллыы кэнниттэн олоҥхону истии саҕаланна. Бэстибээлгэ Амма, Хаҥалас, Уус Алдан, Мэҥэ Хаҥалас, Кэбээйи, Сунтаар, Бүлүү, Горнай, Нам улуустарыттан, Дьокуускайтан ыччат олоҥхону толорооччулар кытыннылар.

Икки күннээх олоҥхо түһүлгэтин үлэтин түмүгүнэн “Кэскиллээх толорооччу“ анал ааты Тамара Куланова, Бүлүү улууһун ыччат олоҥхону толорооччута, Афанасий Гуляев, Кэбээйи улууһун ыччат олоҥхону толорооччута, Сандаара Слепцова, АГКуоИИ устудьуона, Амма улууһун ыччат олоҥхону толорооччута, Милена Константинова, А.Д. Макарова аатынан культура уонна искусство коллеһын устудьуона, Сунтаар улууһун ыччат олоҥхону толорооччута, Кондратий Герасимов, Уус Алдан улууһун ыччат олоҥхону толорооччута, “Баһылай Харатаай ыччаттара” фольклор бөлөҕө (Бүлүү улууһа, салайааччы Светлана Тарасовна Иванова) ыллылар. “Кэрэхсэтэр толорооччу“ анал аат Христина Осиповаҕа, Бүлүү улууһун, Тааһаҕар нэһилиэгин ыччат олоҥхону толорооччутугар, “Уһун тыыннаах толорооччу“ анал аат Диана Петуховаҕа АГИКИ устудьуонугар, Уус Алдан улууһун ыччат олоҥхону толорооччутугар, “Хомоҕой тыллаах толорооччу“ анал аат Анита Константиноваҕа, А.Д. Макарова аатынан культура уонна искусство коллеһын устудьуонугар, Амма улууһун ыччат олоҥхону толорооччутугар, Нарыйаана Шамаеваҕа, АГКуоИИ устудьуонугар, Бүлүү улууһун ыччат олоҥхону толорооччутугар иҥэрилиннэ. “Истээччи биһирэбилэ“ Афанасий Собакинҥа, Таатта улууһун ыччат олоҥхону толорооччутугар, Дьокуускай орто оскуолатын учууталыгар ананна.“Түөлбэ үгэһин утумнааччы“ анал аат Айтал Винокуровка Горнай улууһун, Аһыма нэһилиэгин, ыччат олоҥхону толорооччутугар,“Удьуор утумун тутааччы“ анал аат Назар Филипповка АГКуоИИ устудьуонугар, Нам улууһун ыччат олоҥхону толорооччутугар, “Ыллам ырыалаах толорооччу” анал аат Марфа Аммосоваҕа, АГКуоИИ преподавателигэр, өрөспүүбүлүкэттэҕи Ыччат олоҥхоһут түмсүү салайааччытыгар,  Мэҥэ Хаҥалас улууһун ыччат олоҥхону толорооччутугар иҥэрилиннэ.“Бастыҥ толорооччу” анал ааты Станислав Иванов, Мэҥэ Хаҥалас улууһун ыччат олоҥхону толорооччута ылла.

“Кылаан Чыпчаалы” Прасковья Прокопьева, Хаҥалас улууһун ыччат олоҥхону толорооччута ылар үрдүк чиэстэннэ.

Кыттааччыларга туоһу суруктар, өйдөбүнньүк бэлэхтэр туттарылыннылар.

Валентина Бочонина

УлуусМедиа