Оросин “Дьулуруйар Ньургун Боотурун” французтуу тылбаастаабыта

Поэт, биллиилээх тылбаасчыт, этнолог, Франция национальнай библиотекатын уонна Париж V университетын научнай үлэһитэ Жак Янкель Карро Саха сирин доҕоро этэ. Саха сиригэр кини Европаттан «түннүгү дьөлбүт» дьиҥнээх интеллигент доҕорбут, саха норуотун, кини историятын, культуратын, духуобунай баайын ис сүрэҕиттэн ылыммыт, ыалдьыбыт, инники сайдыытыгар айбыт-туппут гуманист быһыытынан биллэр.

Жак Карро Парижка 1944 с. балаҕан ыйын 23 күнүгэр төрөөбүтэ. Парижтааҕы Сорбонна университетын славянскай факультетын бүтэрбитэ. Эдэр сааһыттан Россияны, чуолаан Илин Сибиири интэриэһиргиирэ. Саха сирин, сахалар тустарынан аан бастаан В.Л. Серошевскай “Якуты” кинигэтиттэн билбитэ. Ити үлэттэн саха фольклорун сэргээн билсибитэ, ордук киһиттэн таһынан ураты дьон диэн саха ойууннарын туһунан сөхпүтэ. Ленинградка сахалары анаан-минээн билсибитэ.

1982 с. этнологияҕа сыһыаннаах үгүс научнай үлэни суруйбута. Холобура, «Саха обществота нуучча юристарын хараҕынан» (19-с үйэ бүтүүтэ): «Сир үллэһигэ уонна сиэртибэ биэрии», «Илин Сибиир норуот тылынан айымньытыгар уонна айанньыттар суруктарыгар» диэн ыстатыйатыгар сахаларга төрүт уус тутула, эпос оруола, ойууннааһын о.д.а. чинчийиллибиттэрэ.

Автор «Нация и всеобщность» диэн ыстатыйатыгар глобализация процеһа саха курдук ордук аҕыйах ахсааннаах омуктар культураларыгар ыарахан өттүктээҕин, охсуулааҕын туһунан үгүстүк толкуйдаабыта, күүскэ бэлиэтээбитэ.

90-с сыллар, биллэрин курдук, биһиги дойдубут бары норуоттарыгар эрэ буолбакка, Арҕаа дойдулар прогрессивнай-демократическай бэрэстэбиитэллэригэр үгүс эрэли үөскэппиттэрэ. Ити сыллардааҕы публикацияларыгар Жак Карро үгүс сылаас тылы Саха сиригэр, «сувереннай саҥа Саха сиригэр» диэн ааттаан аадырыстаабыта, 90-с сыллар событиеларын кэннэ саҥа өрөспүүбүлүкэ инникитигэр эрэллээҕин эппитэ.

Саха сирин туһунан бары чинчийиилэрэ, кини олоҥхоҕо, литератураҕа үлэтигэр бигэ олук, бөҕө тирэх буолбуттара. 80-с сылларга өрөспүүбүлүкэтээҕи Норуот айымньытын дьиэтин методическэй киинин сэбиэдиссэйэ, дириэктэрэ Надежда Семеновна Толбонова ахтарынан: «1987 сыллаахха буолуо, Франсуаза Грюнд диэн Фольклор аан дойдутааҕы дьиэтин дириэктэрэ, Сибиир норуоттарын фольклорун интэриэһиргээн, Саха сиригэр кэлэ сылдьыбыта.

Хомуһу, тойугу, олоҥхону олус сөбүлээн, биһигиттэн 10 киһилээх дэлэгээссийэни Европа дойдуларынан турнеҕа ыҥырбыта. 40 күн устата Франциянан, Германиянан, Италиянан сырытыннарбыта. Биһиги тойуксуттарбыт Николай Сафонов, Александра Артемьева, Егор Тимофеев, Валентина Варламова, хомусчутарбыт Иван Алексеев, Спиридон Шишигин, Римма Жиркова, Петр Оготоев, Альбина Дегтярева толоруулара омук дьонун сөхтөрбүтэ.

Парижка кэнсиэрдээбиппит кэннэ, тэрийээччилэртэн ыйдаран, гостиницабытыгар биир олус интеллигент, ис киирбэх көрүҥнээх эдэр киһи тиийэн кэлбитэ уонна: “Мин олоҥхону иһиттим…”, — диэбитэ. Ол Жак Карро этэ.

Нууччалыы да бэркэ саҥарара, онон, тута өйдөспүппүт, уопсай тылы булбуппут. Егор Тимофеев уонна Александра Артемьева “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхоттон быһа тардан толорбуттарын олус хайҕаабыта, сэҥээрбитэ.

Дойдубутугар кэлээт, бу көрсүһүү туһунан Гуманитарнай чинчийии институтугар тиийэн, кэпсээбиппит. Оччолорго профессор Евдокия Иннокентьевна Коркина институт дириэктэрэ, Николай Васильевич Емельянов фольклор салаатын сэбиэдиссэйэ этилэр. Культура министерствота, институт, Жак Карроҕа ыҥырыы оҥорбуттара”.

Гуманитарнай чинчийии институтун салайбыт, академик Василий Николаевич Иванов: “1988 сыллаахха ыытыллыбыт “Сибиир уонна Уһук Илин норуоттарын фольклорга нэһилиэстибэлэрэ” научнай-практическай кэмпириэнсийэҕэ Новосибирскайтан профессор, саха тылын биллиилээх чинчийээччитэ Елизавета Убрятова, профессор В.М. Наделяев уо.д.а. үгүс учуонайдар, олор ортолоругар институт ыҥырыытынан Францияттан Жак Карро кэлбиттэрэ.

Ол кэмҥэ кини “Дьулуруйар Ньургун Боотур” саха эпоһын француз тылыгар тылбаастыы сылдьара. Кэлин эмиэ хаста даҕаны кэлэн, институт архыыбыгар үлэлээбитэ, олонхоҕо сүрүннүүр исписэлиистэри кытта консультациялаһара, араас улуустарга олоҥхоһуттары кытта көрсүтэлиирэ.

Жак Карро К.Г. Оросин “Ньургун Боотур” олоҥхотун тылбаастыырыгар, биһиги киниэхэ институппутугар үлэлиир усулуобуйаны тэрийэн көмөлөспүппүтүн иһин, махтанара. Биһиги эпоспыт пааматынньыгын тылбаастааһын, биллэн турар, өрөспүүбүлүкэ культурнай олоҕор бөдөҥ событие буолбута.

Карро история, этнография боппуруостарын, итиэннэ Саха сирин аныгы олоҕун олус интэриэһиргиирэ. Кинилиин, интеллигент киһилиин, бэрт истиҥник кэпсэтэрбит-ипсэтэрбит. Биһиги өрөспүүбүлүкэбитин, саамай кылаабынайа – дьонун-сэргэтин сөбүлээбитэ өтө көстөрө.

Саха эпоһа француз тылыгар – ЮНЕСКО тылыгар хайаан даҕаны тылбаастаныахтаах диэн куруутун этэрим. Мин бу ыра санаабын аан бастакынан биһиги француз доҕорбут Жак Карро олоххо киллэрбитэ, онон, биһиги олоҥхобут норуоттар икки ардыларынааҕы статустаммыта».

Жак Янкель Карро К.Г. Оросин “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун француз тылыгар тылбаастыырга ылсыбыта.

Киргиэлэй Оросин улахан уола Константин Григорьевич Оросин (1853-1903) бэйэтэ ыллыыра, олоҥхолуура үһү. Тааттаҕа олорбут сыылынайдары Э.К. Пекарскайы, В.М. Ионовы, Н.А. Виташевскайы, В.Ф. Трощанскайы кытта алтыспыта.

Дьиэтигэр сээркээн сэһэнньиттэри, ырыаһыттары, тойуксуттары, олоҥхоһуттары ыҥыран истэрэ. Сыыйа ырыаны, олоҥхону суруйар идэлэммитэ.

“Сир ийэ айыллыбыт ырыата” диэн 287 строкалаах ырыата 1912 с. “Саха саҥата” сурунаал үһүс нүөмэригэр бэчээттэмммитэ. “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхону, сир түннүгэ, сээркээн сэһэн Е.Д. Андросов суруйарынан, Дьүлэй сүдүтэ Е.М. Егоровтан-Миинэ уола Дьөгүөссэттэн истибитин 1880 с. суруйан ылбыта.

Э.К. Пекарскай Сибиряковскай экспедиция чилиэнэ буолан туран К.Г. Оросиҥҥа “Родовичу 1-го Игидейского наслега Ботурусского улуса Константину Григорьевичу Оросину для записывания якутских сказок и песен. 28 февр. 1895 Э.П.” диэн уопсай тэтэрээти бэлэхтээбитэ.

Онно бастакынан 1895 с. «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхону биир туспа варианын аан бастакынан нууччалыы уонна Д. Хитров сахалыы алфавитын буукубаларынан суруйан-бичийэн киллэрбитэ. Э.К. Пекарскайы кытта сахалыы тылынан суруйсаллара.

Бу олоҥхо Э.К. Пекарскай 190 7с. «Образцы народной литературы якутов» бастакы томугар тахсыбыта. 1947 с. Г.У. Эргис киирии тыллаан, нууччалыы тылбаастаан, комментарийдаан 409 сирэйдээх туспа кинигэнэн таһаарбыта.

Саха героическай эпоһын — К.Г. Оросин «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхото нууччалыыттан француз тылыгар тылбааһа 1990 с. Парижка бэчээттэнэн, француз омук кэрэхсэбилин ылбыта.

Француз тюрколога, академик, Бочуоттаах легион уордьанын офицера, Академическай пальмалар уордьаннарын командора Луи Базен, Сибиир түүрдэрин сорох эпическэй айымньыларын тиэкистэрин оригиналын билсибит учуонай кини билсибит тиэкистэрэ быдан сэмэйдэрин бэлиэтээбитэ, К.Г. Оросин «Дьулуруйар Ньургун Боотурун” шумердар “Гильгамештарыгар” холообута, ол курдук түҥ былыргы силистээх-мутуктаах омуктар эбит диэн сыаналаабыта.

1996 с. «Знамя» сурунаалга нуучча суруйааччыта, суруналыыс Кира Сапгир, Парижка Риволи уулуссатыгар «Книжная лавка путешествий» чэрчитинэн ыытыллыбыт презентацияҕа сылдьан “Воины на улице Риволи” диэн ыстатыйа суруйбута.

Онно бу курдук суруллубут: «… в этот день праздновали выход в парижском издательстве «Галлимар» якутских эпосов – «олонхо». Их перевел для французского читателя ученый Янкель Карро, совместно с переводчицей из Якутска Линой Сабарайкиной.

Так и появился во Франции Нюргун Боотур, легендарный отец всех якутов… Ведь главное – ощутить суть. И ее очень точно – вне прямого перевода – ощутил Я. Карро, подарив франкоязычному читателю мир, замешанный на шаманизме, первозданной космогонии…».

Кини үтүө дьайыылара, айымньылаах, түмүктээх хардыылара уларыта тутуу эпохатыгар омук дойдуларын кытта аан дойдутааҕы сибээстэри олохтооһуҥҥа аһара үөрүүлээх событие этэ. Кини саха норуотун духуобунай баайын уолбат ойбонун, өйүн-санаатын өллөйүн — олоҥхону тус бэйэтин сүрэҕин баҕатынан аан дойду таһымыгар таһаарбыт кэмнэммэт үтүөлээх.

Салгыы Жак Янкель Карро 1994 с. Европаҕа аатырбыт бөдөҥ «Галлимар» издательствоҕа саха төрдө-ууһа буолбут Эллэйтэн саҕалаан 9 үһүйээни тылбаастаан, туспа кинигэнэн таһаартарбыта. Бу кинигэҕэ М.К. Аммосов аатынан СГУ француз филологиятын кафедратын доцена, педагогическай наука кандидата, суруйааччы, тылбаасчыт Л.М. Сабарайкина П.А. Ойуунускай «Улуу Кудаҥсатын» сахалыыттан французтуу тылбаастаабыт айымньытын киллэрбитэ.

Манна даҕатан эттэххэ, Лина Михайловна уонна Жак Карро хардарыта көмөлөсүһэн, сүбэ-ама буолан айымньылаахтык бииргэ үлэлээбиттэрэ. Лина Михайловна тылбааһыгар француз Карро сүбэтэ-амата эмиэ улахан.

Саха улуу нэһилиэстибэлэрин үйэтиппит, эйгэтин кэҥэтэн, саҥа таһымҥа таһаарбыт учуонай, тылбаасчыт Жак Янкель Карро үөһэ этиллибит сүдү үлэлэрин сэргэ Париж Национальнай библиотекатыгар тахсар «Поэтическай тэтэрээти» таһаарааччы быһыытынан, нууччалыы тыллаах аныгы саха поэттарын Айсен Дойду, Владимир Фролов, Василий Лебедев, Август Муран, Ирина Дмитриева о.д.а. айымньыларын француз тылыгар тылбаастаан таһаарбыта.

Оттон Карро бэйэтин айымньыларын нууччалыы тылынан “Журнал поэтов. Ладья – лад Я” 2015 с. бастакы нүөмэригэр ааҕыахха сөп.

Жак Карро Саха сирин уонна Сибиир туһунан үгүс ыстатыйаны суруйбута.

Холобура, «Киһи чуумпуруутун экзистенциальнай туруга (сахаларга эйэ концепцията)» Отреман Пари, 1992 с.; «Вацлав Серошевскай «Якуты» айымньытыгар Быраап уонна общество культурата» (юридическай этнология) — Париж, 1989с.; «Саха өрөспүүбүлүкэтэ эдэр тиигиридэр обоймаларыгар» (Иль Поло Хоту сири чинчийии боппуруостарыгар географическай институт сурунаала, 1993, бу сурунаалга «Саха археолога Ф.Васильев кэриэһигэр» диэн ыстатыйата баар, «Сахалар XXI үйэ саһарҕатыгар» Россия государствота бүгүн: Геополитическай тылдьыт (акад. таһаарыы) Марк Ферро салалтатынан — Париж, 1994 с.; «Сибирь легендарная: Якут Ньургун — Небесный воин» — Париж, 1990 с, «Уруу сиэригэр-туомугар уонна ойууннааһыҥҥа уһуйууга ойуун оруола», «Сахаларга уус уонна ойуун сыһыаннара», «Нация уонна универсальность: сахалар тустарынан сэбиэскэй антропология, XIX уонна XX үйэ айанньыттарын ойуулааһыннарынан сахаларга уонна буряттарга ойууннааһын, музыка уонна ырыа-тойук, о.д.а.
Саха культуратын сүҥкэн шедеврдэрин киэҥ эйгэҕэ, дабааннаах аартыкка таһаарбыт, аҕыйах ахсааннаах саха норуотун үрдүк ситиһиитигэр чулуу кылааттаах.

Саха сирин, саха дьонун, саха культуратын ис сүрэҕиттэн таптыыра, Саха сиригэр кэлэр сырдык баҕанан олороро. Сахалары ыраас, көнө, чиэһинэй, ыалдьытымсах дьон диирэ уонна глобализацияҕа бэйэлэрин сүтэрбэттэрэ буоллар диирэ. ..

Жак Янкель Карро Саха сиригэр хаста да кэлэ сылдьыбыта. СГУ француз филологиятын устудьуоннарыгар, Тааттаҕа, Намҥа, Бүлүүгэ тиийитэлээн, Франция, кини культуратын туһунан элбэҕи кэпсиирэ. Ити курдук, кини норуоттар икки ардыларыгар эйэ, хардарыта өйдөһүү, духуобунай уонна культурнай сыаннастарынан байытыһыы туһугар үлэлээбитэ, айбыта.

Биллэрин курдук, француз этнологтара кини үлэлэрин бары өттүттэн үрдүктүк сыаналаабыттара. Кини «Небесные воины страны Саха-Якутия» диэн кинигэтэ тахсыытын Арҕаа дойдулар Хотугу дойдуга интэриэстэрэ улаатан иһэринэн уонна картаҕа баар сабыылаах маҥан бээтинэ хаарга кубулуйбутунан аахпыттара.

Бу кинигэтин киирии тылыгар тылбаасчыт маннык суруйбута: «Саха норуота өрөспүүбүлүкэтин кыраныыссаларыттан таҕыстар тахсан иһэр.

Бу Францияттан үс-түөрт төгүл улахан кыраайга (күлүмүрдүү умайар саха алмаастара ааҕыллыбаттарын тэҥэ) политиктар, худуоһунньуктар, учуонайдар ыалдьыттыылларын ситэн аахпаккын. Кэлээччилэр бастаан дух-дах тутталлар, хаһаайыттар кыбысталлар, ол эрээри кыра кыралаан саха муударай куолаһа биһиэхэ, ыалдьыттарга, дьиҥнээх истиини уонна өйдөөһүнү төрүттүүр наадалаах чуумпурууну үөскэтэр»… — диэн суруйар. (Сахаларга чуумпуруу концепциятын туһунан бэйэтин көрүүтүн үөһэ ахтыллыбыт ыстатыйатыгар суруйан турар).

Оттон «Улуу Кудаҥса» аннотациятыгар улуу убайбыт Былатыан туһунан маннык суруллубут: «Платон Ойуунускай 1893 с. төрөөбүтэ, Сталинскай хаайыыга өлбүт.

Аныгы саха литературатын төрүттээччи… Суруйааччы бэйэтин айымньыларын сэргэ, сүдү эпоһы үйэтиппитэ. Бэйэтин инники политическай дьылҕата буолбут аатырбыт үһүйээннэри уус-ураннык кэпсээбитэ. Саха Лир хоруола — Улуу Кудаҥса туһунан айымньыта — боростуой норуот стилигэр литературнай характеры биэриини чочуйуу үтүөкэн үрдүк холобура буолар. Симбиоз быһыытынан көстөр стиллээх айымньы туох да саарбаҕа суох үйэлэри уҥуордуоҕа», — диэн.

Жак Янкель Карро үтүөтүнэн, Ньургун Боотур, Эллэй, Улуу Кудаҥса — Арҕаа дойдуларга Саха сирин туһунан сонуну-сураҕы тиэрдээччи ааттаах бухатыырдар буолбуттара…

Жак Янкель Карро биһиги норуоппут эпоһа киһи аймах чулуу айымньыларын кэккэтигэр киирэригэр саха олоҥхотун, культурнай нэһилиэстибэтин тиэрдиигэ аартык суолун тэлээччи, бигэ тирэх, ыраас сүрэҕинэн, үрдүк санаатынан, сүдү үлэтинэн, Эйэни олохтооччу Аан дойду киһитэ буолбута…

2014 с. Л.М. Сабарайкиналыын М.К. Аммосов аатынан ХИФУ издательствотыгар Жак Янкель Карро сырдык аатыгар анаан «Вдохновленный Олонхо» диэн брошюраны таһаарбыппыт. Ж.Я. Карро библиографиятын СӨ Национальнай библиотекатын сүрүн библиограба В.Н. Кутукова бэлэмнээбитэ, үөһээ кэпсэммит түгэннэр бу тэттик таһаарыыга киирбиттэрэ.

Валентина Бочонина

УлуусМедиа