Сахса тар: Саха сирэ тымныытынан эрэ аатырбат, хаарбыт сахалыы 60-тан тахса ааттаах
Сыл аайы кыстык хаар түһэн, хаар күрдьүүтэ саҕаланнаҕына хаар эгэлгэ ааттарын, көрүҥнэрин ырытар уонна урукку суруйууларын бэрийэр Ньурба улууһун Антоновкатын олохтооҕо Сахса Тар.
— Мин 2021 сыллаахха сэтинньи 17 күнүгэр кыстык хаар өлгөмнүк түһэр кэмигэр хаар 42 аатын хомуйан суруйан, дьон билиитигэр таһаарбытым. Биир сыл устата, отонноотоххо оҥоойук туолар дииллэринии, эбии 14-дү буламмын 56-ҕа тиэрдибитим.
“Эскимостар хаар 50 көрүҥүн араараллар” диэн суруйбуттарын ситэн аастыбыт диэн үөрэн суруйбуппун 2022 сыл сэтинньи 15 күнүгэр куйаарга ыыппытым. Сорох омуннаах дьон: “Гиннесс рекордугар ыытыахха”, – диэн этии киллэрбиттэрэ. Саҥа үүммүт сыл уһун сынньалаҥнарыгар эргэрбит уонча тылы ыыппыттара. Ол иһигэр хаардарбар сыһыаннаах, урут истибэтэх “кысаһа” диэн тыл баара.
Саҥа тахсыбыт саха тылын быһаарыылаах улахан тылдьытыгар эрдэ булбут тылларбын тэҥнээн, үксүлэрин ис хоһоонун сөпкө суруйбуппун чуолкайдаан, саха тэҥэ суох сананным.
Виктория Ульянова, Өймөкөөн
Ол олорон, “сис хаара”, “сылбыйа хаар”, “хаар хаһыҥ”, “хаар суруга” диэннэри булаттаатым. Дьиҥинэн, барыларын истибит, туох суолталаахтарын билэр, билигин туттар тылларбыт эбээт. Билигин туттуллубат буолан, өссө хас тыл сүппүтэ биллибэт.
1) Көбүөрүнньүк хаар – күл курдук көпсөркөй, тэлгэнэ сытар хаар;
2) Көмнөх хаар – үөһэттэн түһэр хойуу бөдөҥ хаар. Маска, сэппэрээккэ иҥнэн хаалбыт хаар;
3) Көмнүө хаар – сыарҕа маҥнай сылдьарын саҕанааҕы арыый халыҥаабыт хаар;
4) Көмүрүө хаар – кыһыҥҥы хаар алын өттө мууһурбута, бөдөҥ муус кристалларга кубулуйбута. Хаар уулуурга маны ылаллар. Уута элбэх буолар;
5) Көмүк кыраһа – хойуутук, өлгөмнүк түһэр хаар;
6) Көп хаар – туох эмэ үрдүгэр үллэччи олорон хаалбыт хаар;
7) Көпсөркөй хаар – чиҥэ суох, сахсархай;
8) Куобах түүтэ хаар – ньаассын түүлүү оргууй түһэр кыырпах хаар;
9) Күрдьүк хаар – күрдьүллэн, чөмөхтөммүт хаар;
10) Кыйыр хаар – хаамтахха, хаачыргыыр чигди хаар;
11) Кыраһа хаар – саҥа түспүт чараас сыа хаар;
12) Кырса хаар – бөдөҥ көмнөҕүнэн хойуутук түһэр хаар;
13) Кырыа хаар – көпсөркөй, кыырпах хаар;
14) Кырымах хаар – күһүн маҥнай түһэр кыраһа хаар;
15) Кыстык хаар – ууллубат, кыһыны быһа сытар хаар;
16) Кыс хаар – күһүн түһэн баран, ууллубакка, кыстыыр хаар. Сорох сыл кыс хаар түһэр, сороҕор кырымах хаар түһэн ууллубутун кэннэ хойут биирдэ саҥаттан кыстык хаар түһэр;
17) Кыыдаан – хаардаах тымныы тыал;
18) Кыыдам – түһэ турар хаар кыырпаҕа;
19) Ньуолах хаар – ньаассын түү курдук оргууй намылыйан түһэр хаар;
20) Өксүөн хаар – ыкса күһүн түһэр тыаллаах-куустаах, самыыр былаастаах хаар;
21) Симиин хаар – саҥа түспүт ыраас хаар;
22) Сиҥэ хаар – сааскы ириэрии саҕанааҕы уулаах хаар;
Римма Егорова, Мэҥэ Хаҥалас
23) Сойуо хаара – күһүҥҥү тоҥоруу кэнниттэн кыылы эккирэтэргэ сөптөөх чараас хаар;
24) Сомунах хаара – сири бүрүйбүт көпсөркөй хаар;
25) Сонор хаара – күһүн түһэр маҥнайгы хаар. Сир харатын бүрүйбүт буоллаҕына, суол-иис чуолкайдык көстөр;
26) Сыа хаар – саҥардыы түспүт, чиҥии илик сымнаҕас хаар;
27) Сыарҕа хаара – сыарҕа маҥнай сылдьарын саҕанааҕы арыый халыҥаабыт хаар, көмнүө кэннинээҕи;
28) Тамах – уулларарга анаан хомуйуллубут, сөрүөҕэ суулаан, туос ыаҕас үрдүнэн ыйанар хаар чөмчөкөтө. Таммалыы турар. Маны сорох сиргэ “таммах” дииллэрин булбутум;
29) Тоҥот хаара – саас күнүһүн хаар үрдэ ирэн баран тоҥмута;
30) Тоҥуу хаар – суол-иис таһаарыллыбатах халыҥ хаар;
31) Туллук хаара – саас муус устар ортотугар туллук кэлэрин саҕана бытархай кыырпахтарынан түһэр хаар;
32) Тураах хаара – саас муус устар ортотугар тураах кэлэрин саҕана бөдөҥ кыырпахтарынан түһэр хаар;
33) Түүмэх кыраһа – кыламнаан түһэр хаар;
34) Тибии – тыал үрэн, биир сиргэ мунньан кытаатыннарбыт хаара;
35) Үүт кыраһа – кыра кыырпахтаах хойуу тунаархай хаар;
36) Хаар кыырпаҕа – хаар өлүүскэтэ (снежинка);
37) Хаар сиэһиитэ – саас хаар чараас сиринэн ууллан барыыта;
38) Хаар сыата – хаар үрдүн сымнаҕас араҥата;
39) Хаар күдэн – салгыҥҥа хаар туман курдук өрүкүйбүтэ. Туох эмэ түргэнник аастаҕына буолуон сөп;
40) Хаары сиир хара хаар – саас ыам ыйын саҕаланыыта сир онон-манан хараарбытын кэннэ, өйдөөн көрдөххө, хара кыра туочукалаах хаар сири төттөрү маҥхатааччы, ону этэллэр;
41) Хомурах хаар – саас сыа хаар аннынааҕы мууһурбут хаар араҥата;
42) Чигди хаар – тэпсиллэн кытааппыт хаар.
“Курьер ЮНЕСКО” суруйарынан, хаары кытта ыкса олорор эскимостар хаар 50 арааһын араараллар эбит. Мин, тыл үөрэҕэ суох киһи, хаар 40-тан тахса көрүҥүн быһаарар тылы булан суруйбут буоллахпына, дьиҥинэн, өссө элбэх баара буолуо. Бэйиэттэр, суруйааччылар суруйбуттарын, олоҥхоҕо хоһуйуллубуту булан мунньан-тараан суруйар буоллар…
Тааттаттан: “Научнай-практическай кэмпириэнсийэҕэ кыттарбытыгар эн хаар туһунан суруйбуккун туттабыт дуо?” – диэн хас да киһи нөҥүө ыйыталаһан, төлөпүөнүм нүөмэрин булан, ыйыта сылдьыбыттара. Дьон биллин, туһаннын диэн суруйабын. “Сахса Тар суруйуутуттан ылан туһанным”, – диэн ыйан туран туһаныҥ. Салгыы өссө көрдөөн, эбэн биэриҥ. Мин биир сыл устата 14 тылы эбии буллум:
43) Состурҕа – туундараҕа тыал охсубутунан кэрдиис-кэрдиис хомурах хаар;
44) Куобах хаара – алтынньы саҥатыгар хаар түһэн баран ууллан хааллаҕына, куобах маҥхайан, ыраахтан көстөр буолар;
45) Өнньүө – саҥа түспүт инчэҕэй эбэтэр сааскы ириэнэх хаар;
46) Туруктаах хаар – хайаҕа киһини уйар халыҥ хаар;
47) Өлөөн хаар – биэрэстэ, биэрэстэ аҥаара ыраах сиртэн көстөр хайаҕа хаар түһүүтэ;
48) Үрдүк сүлүһүннээх хаар – хаар сиргэ бороһуок курдук кырыыланан, тоҥуу-хатыы циклин ааспытын кэннэ, бүтэһигэр кытаанах мууска кубулуйбутун тыал үрэн, дэхси сирдэртэн тэйиччи, маҥнай туруупкалары үөскэтэн, онтон хас даҕаны миэтэрэ дириҥнээх хаар дьаамаларын үөскэтэрин этэллэр;
49) Үрүҥ күдэн – туох даҕаны көстүбэт үрүҥ тумана, хаар кыырпаҕа сиргэ түспэккэ, салгыҥна ыйанан турара (белая мгла).
Манныкка түбэспит эбиппин. Хомсомуол сэкирэтээринэн үлэлии сылдьаммын 1989 сыл күһүнүгэр КВАЗ оптуобуһунан суоппар Миша Давыдовтыын-Сиһик Миисэлиин Чкаловтан кэлэн иһэн, Чиҥнээнигэ туох даҕаны көстүбэт үрүҥ хойуу тумана суолга түһэн олорорун, уоппутун холбоон, аа-дьуо сыннаран, курдары ааспыппыт.
Биэрэстэ аҥаара барааппытын ырааһырбытыгар, хата, бүттэ диэн тохтоон, таһырдьа тахсан көрбүппүт: аһара үрдүгэ, кэтитэ суох хойуу үрүҥ маасса хамнаабакка, суолга олорор этэ. Былыт быстан түспүт быһыылаах дэспиппит. Онтон атын өйдөбүл төбөбүтүгэр киирбэтэҕэ. Үкчү сөмөлүөтүнэн былыт иһинэн көтөр курдук этэ. Аҕыйах хонугунан ол эрэ сиргэ хатыҥнар сэбирдэхтэрэ саһарбыттарын бэлиэтии көрбүтүм.
Сэмэн Сивцев, Өймөкөөн
50) Аан күдэн – туманнаах тымныы (сильный мороз с туманом). “Туман” диэн салгыҥна ыйанан турар хаар кыырпаҕа, ол иһин хаардар ааттарыгар киллэрдим;
51) Күдэрик – салгыҥҥа тыал үрэн, күн көстүбэт гына хаар өрүкүйбүтэ;
52) Дыбдыа – көмүрүөнү сабан турар, сыа хаартан атын кытаанах өттүн аатын былырыын булбатахпын булан ыллым;
53) Буркун – хаардыы турдаҕына соҕурууттан тыал түһэн, халлаан сылыйан, хаар муус кыырпаҕар кубулуйан, киһи сирэйин-хараҕын дьөлүтэ түһэр буоллаҕына, “буркун түстэ” дэнэр;
54) Сааппас – арҕааттан түһэр хаардаах самыыр. Хотулар сайын арҕааттан түһэр күүстээх ардаҕы эмиэ “сааппас” дииллэр эбит;
55) Түөс хонуга – мас көтөрө хаар анныгар хоммут оҥхойо, дьөлөҕөһө. Аҕам туох эрэ диир этэ диэн, уһуннук өйдүү сатаан баран, атын тылы көрдүү сылдьан булан ылаат, санаабытым;
56) Кырпай хаар – түһэ турар бытархай кыра хаар. Уулусса лаампатын уотугар үчүгэйдик көстөөччү. “Маны толору ыйдаах күн көрөөччүбүн”, – диэн биир кырдьаҕас эппитэ. Ол аата чараас эбэтэр быстах былыттан түһэрэ буолуо. Хаардыыр кэмигэр ый көстөрө сэдэх буолар.
Быйыл саҥа үүммүт сыл маҥнайгы ыйыгар көстүбүт тыллар:
57) Кысаһа (тэҥн: тусаһа) – дьиэ иннигэр хаара күрдьүллүбүт сир, тиэргэн. Бу билигин даҕаны туттуллуон сөп эбит. Тиэргэн иһин барытын күрдьүбэт дьон уонна тиэргэн таһыгар уулуссаҕа диэри сорохтор киэҥ сири күрдьэллэр;
58) Сис хаара – сис тыа быыһынааҕы саас хойутуу (аһаҕас сирдээҕэр хойут) ууллар халыҥ хаар. Сыһыы хаара намтаабытын, сорох сиринэн сир хараарбытын даҕаны кэннэ сискэ сытар хаар;
59) Сылбыйа хаар – сааскы ириэрии кэмигэр уутуйан сыстаҥнас буолбут инчэҕэй хаар. Хайыһаргын сатаан табан самааскалаабатаххына, сордуур сыстаҥнас хаар;
60) Хаар хаһыҥ – ыкса күһүн хаар түһэ илигинэ эбэтэр саас хойутуу, хаар ууллубутун кэннэ (ардыгар онтон даҕаны хойут) сир үрдэ халыҥ кырыа буола маҥхайа тоҥуута, улахан хаһыҥ. Бэс ыйын саҥатыгар, хортуоппуй олордубут кэнниттэн хаһыҥнаан соһутааччы;
61) Хаар суруга – көтөр-сүүрэр хаарга хаалларбыт суола-ииһэ. Хаар суругун элбэхтик аахтаҕым дии.
Хаардарбын суолтатынан уонна алпабыытынан сааһылаабакка, хайдах көстүбүттэринэн суруйдум. Өссө түөлбэ тыллара баар буолуохтаахтар. Бэл, биир собону түөрт уон араастык ааттыыбыт. Ити үөһэ суруллубут быһаарыыларыттан көрөн, бэйэҕит түөлбэҕитигэр хайдах ааттыыргытын эбэн биэриҥ.
Тохсунньу 29 күнэ, 2023 с.
62) Намыс (Уус Маайа дьоно көмүгү, халыҥ хаары итинник ааттыыллар) түһэн, сүрдээх олохон намыска, үс, бүтүн үс-түөт хонугу мэлдьи айаннаабакка, суолга сытан, утуйан, сынньанан, көлөтүн һынньатан баран, хаар чиҥээбитин ҥынна айанныахтаах. С.К. Старостин-Одьоо туһунан Багдарыын Сүлбэ суруйуутуттан;
63) Көмүк хаар – биир кэм тохтообокко, хас да күн түспүт халыҥ хаар.
Бу 20 ый кэриҥэ кэмҥэ урут истибэт-билбэт тылларбын, хаар икки аатын буллум.
Алтынньы 16 күнэ, 2024 с.
64) ……… – сиргэ түһэн, поролон курдук тыал үрэригэр уста сылдьар хаар аатын көрдөөн була иликпин. Бу ньуолах хаар, тоҥ сиргэ, чигдигэ түһэн, тыалга үрдэрэн устара туспа бэйэтэ ааттаах этэ (ньаарсын хаар дуу, ньаассын хаар дуу дииллэрэ). Билэр киһини булбатым. Ол оннугар саҥа, урут истэ иликпин буллум.
65) Алаҥха – сааскы харалдьык тахсыыта, харалдьык саҕанааҕы ууллан көҕөрүмтүйэр хаар (Проталины, голубоватый тающий весенний снег). Тылдьыкка баар эбит.
***
Быйыл мутукчатын сууйбакка, сирин аа-дьуо тоҥорон, хаардыы турар. Көмнөх түспэтэх дьылыгар олус уһуннук тымныы буолар дииллэрэ. Үтүө дьыл үстэ сууйар. Ол аата үс төгүл самыырдыы-самыырдыы тоҥорон, тыалыран, көмнөҕүн ыраастыыр. Онтон саас кыс хаар үрдүгэр маска кыстаабыт көмнөҕүн түһэрэн хаарын эрдэ ууллардаҕына, сайына куйаас, кураан буолар. Билигин кураан сыллар бүтэннэр, угут дьыллар кэмнэригэр киирэн турабыт.
Дмитрий Филиппов, Үөһээ Бүлүү
Дьэ, хайыыр? Хотугу магнитнай полюс уларыйан, урукку кэтээн көрүүлэргэ олоҕурбут билгэлээһиннэр, чинчилээһиннэр үгүстэрэ сөп түбэспэт буолбуттарын туһунан дьылдьыттар, сулус хаамыытын кэтээн көрөөччүлэр этэллэр, суруйаллар.
Алтынньы 11 күнэ, 2025 с.
Хаартыска: Анна Евсеева, «Олох суола» хаһыат, Бүлүү