Олоҥхо кэми уонна көлүөнэлэри ситимниир

Олоҥхобут ЮНЕСКОҕа киһи аймах чулуу айымньыларын кэккэтигэр киирэн, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр Олоҥхо Иккис уон сыла түмүктэнэн эрэр. Норуот айымньытын дьиэтэ өрөспүүбүлүкэҕэ норуот талааннаахтарын иилээн-саҕалаан, норуот үгэс буолбут культуратын, сахалыы тыыны харыстааһыҥҥа үлэлээбит тэрилтэ этэ. Сэбиэскэй кэмҥэ — 70-с-80-с сыллардаахха Норуот айымньытын дьиэтэ өрөспүүбүлүкэҕэ олоҥхону харыстыырга уонна тэнитэргэ туох үлэни ыыппытын туһунан ити кэмнэргэ Норуот айымньытын дьиэтин салайааччыта Надежда Семеновна Толбонова кэпсииригэр көрдөстүбүт.

— Ааспыт үйэ 70-с сылларыгар олоҥхо сүппүт курдуга. Норуот айымньытын дьиэтэ 1978, 80-с сылларга фольклор фестивалын тэрийбиппит. Оччолорго өрөспүүбүлүкэбит Правительствотын иһинэн фольклор хамыыһыйата баар эбитин билбиппит. Хаһан тэриллибитэ эбитэ буолла. Хамыыһыйа салайааччыта Василий Игнатьевич Федоров этэ. Биһиэхэ туох үлэни ыытаҕыт, бу курдук үлэлээҥ диэн тугу да ыйыппат да, ыйбат-кэрдибэт этилэр. Биһиги үлэбитин сүнньүнэн культурабыт министрин солбуйааччы Павел Васильевич Григорьев билэрэ. Ыыппыт фестивалларбыт тустарынан хамыыһыйаҕа отчуоттуур буоларбыт.

— 1978 с. фольклор фестивалын ыытыыбыт, оройуоннарга туохтаахпытын, фольклор ханнык жанрдара баарын, туох ордук толорулулларын, туох талааннаах дьонноох-сэргэлээх эбиппитин билэргэ туһуламмыта. Иккис түһүмэххэ Дьокуускайга Норуот айымньытын дьиэтин фестивалыгар кыттыы этэ. Дьэ ити фестиваллар хайа улууска фольклор хайа жанра – чабырҕах, тойук, олоҥхо, хомус ордук сайдыбытын ырылыччы көрдөрөрө. Чопчу олоҥхоҕо 70-с-80-с сылларга Бүлүүттэн Василий Осипович Каратаевы, Афанасий Софронович Васильев-Хоохураны, Намтан Василий Николаевич Попову-Бочооҕу, Афанасий Егорович Соловьеву, Дьааҥыттан Дарья Андреевна Томская-Чаайканы, Горнайтан Семен Григорьевич Алексеев-Уустарабыһы, Николай Михайлович Тарасовы, Уус Алдантан Лаврентий Павлович Новогодины, Тааттаттан Михаил Герасимович Соровы, кинилэр бэйэлэрин олоҥхолорун толорууларын, Кэбээйиттэн Дмитрий Иванович Кривошапкин П. А. Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотурун” эбээннии толоруутун истибиппит. Бу олоҥхоһуттар бары олоҥхону, олоҥхоһуту көрбүт-истибит дьон этилэр. Оччотооҕу олоҥхоһуттар иҥиэттэн наһаа боччумнаах, дьоһун дьон этилэр. Кинилэр олоҥхолорун ырытан, дьүүллээн сыаналыырга Тыл, литература уонна история институтун олоҥхоҕо салаатын научнай үлэһиттэрэ, учуонайдар үлэлэспиттэрэ. Бөдөҥ учуонай, эпосовед Николай Васильевич Емельянов салалтатынан учуонайдар Василий Тимофеевич Петров, Прокопий Елисеевич Ефремов, Сардаана Платоновна Ойунская, Василий Васильевич Илларионов, Петр Никифорович Дмитриев олоҥхону, Анна Николаевна Мыреева, Жанна Карувна Лебедева хотугу норуоттар эпостарын – нимканы, нимнгаканы сыаналыыллара. Галина Григорьевна Алексеева, Петр Елисеевич Ефремов долганнар эпостарын ырыталлара. Эдэрдэртэн Светлана Дмитриевна Мухоплева, Надежда Афанасьевна Дьяконова үлэлэспиттэрэ. Николай Васильевич Емельянов биһигини планеркатыгар кытта ыҥырара. Биһиги тэрилтэ фестиваллары тэрийэрбит. Мария Гурьевна Евсеева, Елизавета Егоровна Варламова, Галина Гаврильевна Федорова ити фестиваллары саамай тэрийсибит дьон.

— Маны сэргэ улуустарга сылдьан норуот талааннаахтарын, ол иһигэр олоҥхоһуттары, олоҥхону толорооччулары истэрбит. Үөһээ Бүлүүгэ Андрей Титович Титаров олоҥхотун истибиппит. Муҥха кэмигэр Горнайга Уустарабыс олоҥхотун истибиппит.

— 1980 с. Норуот айымньытын дьиэтин иһинэн “Тойук” ансаамбыл тэриллибитэ. Биллиилээх тойуксут Елена Николаевна Чарпыкова салайбыта. Ансаамбылга Петр Тутукаров, Петр Петрович Кумечко, Николай Егорович Баишев-Күндүл, Валентин Гаврильевич Исаков о.д.а. курдук талааннаах дьон сылдьыбыттара. «Тойуктар» аан бастаан С.С. Васильев-Борогонскай “Үөлэн Хардааччы” олоҥхотун бөлөҕүнэн толорбуттара. 90-с сылларга Николай Калинович Шамаев, Кирилл Никонович Никифоров, Николай Иванович Сафонов, Владимир Дмитриевич Данилов-Бэһэлэйдээх, Валентин Гаврильевич Исаков, Николай Егорович Баишев-Күндүл олоҥхоһут быһыытынан ситимнэһэн тахсан кэлбиттэрэ.

— Олоҥхону сэргэстэһэ хотугу норуоттар эпическэй култуураларыгар болҕомто ууруллара. Ол курдук, 1993 с. П.А. Ойуунускай төрөөбүтэ 100 сылыгар Олоҥхо дьылынан биллэриллибитэ. Бу сыл Дьокуускайга » Олонхо над Туймаадой» Олоҥхо уонна хотугу норуоттар номохторун күннэрэ буолбута. Оччолорго фольклор методиһынан Н. Н. Окоёмов таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Бу тэрээһиҥҥэ өрөспүүбүлүкэ араас улуустарыттан биллэр олоҥхоһуттар, хотугу норуоттар ырыаһыттара, номохтору толорооччулар мустубуттара. Д.А. Томская-Чаайка Дьааҥы олоҥхотун, СГУ доцена п.н.к. Н.К. Шамаев «Дьорҕостой Бэргэн», Үөһээ Бүлүүттэн К.Н.Никифоров «Хабытта Бэргэн», Намтан А.Е. Соловьёв «Уолан Дохсун», Ньурбаттан С.С. Егоров «Күн Тэгиэримэн Бухатыыр», кини үөрэнээччитэ Вася Иванов олоҥхоттон быһа тардан иһитиннэрбитэ. Дьокуускайтан В.Д. Данилов «Батыйа Бэрт бухатыыр» бэйэлэрин олоҥхолорун толорбуттара. Кэбээйи Сэбээн-Күөлүттэн Д.В.Кривошапкин «Тойон Дьаҕарыма» олоҥхону бэйэтэ эбээн тылыгар тылбаастаан толорбута. Хотугу номохтору Аллараа Халыматтан юкагир Е.И. Тымкыль, биэс тылы билэр норуот ырыаһыта чукча номоҕун М.Н. Тохтосова-Курилова юкагир номоҕун толорбута. Оттон Аллайыахаттан Русскай Устьеттан төрүттээх, фольклору үөрэппит А.Г. Чикачёв нууччалыы былиналары толорбута. Бу ыытыллар күннэргэ кэргэнниилэр Нутендли уонна Кемлиль чукча сиэрин-туомун( обрядовай) ырыаларын хамсана-хамсана толорбуттара, кинилэр уоллара Слава Кемлиль чукча ойуунун хамсаныытын ыллыы-ыллыы толорбута. Өлүөхүмэ Тээнэтиттэн Николаев эбэҥки ырыаларын толорбута, сиэрин-туомун көрдөрбүтэ. Тэрээһин түмүгүнэн төгүрүк остуол тэриллэн элбэх санаа этиллибитэ.

— Олоҥхо киэһэлэрин бастаан Аржаков уулуссатыгар турар Норуот айымньытын дьиэтигэр истэрбит, кэлин Киров уулуссатын 31 №-гэр П.А. Ойуунускай аатынан литература музейыгар тэрийэрбит. Олоҥхо киэһэлэригэр сүрүннээн тойуксуттарбыт, интеллигенция сылдьара. Иккилии-үстүү чаас олорон олоҥхо истэрбит, санаабытын үллэстэрбит. Норуодунай суруйааччы Дмитрий Кононович Сивцев-Суорун Омоллоон, олоҥхону үйэтиппит артыыс Гаврил Гаврильевич Колесов кэлэн истэллэрэ.

1986 с. куонкурус ыыппыппытыгар норуодунай суруйааччы Владимир Михайлович Новиков-Күннүк Уурастыырап сылдьан, олоҥхоһуттар бааллар эбит диэн үөрбүтэ уонна: “Мин эмиэ олоҥхолуубун ээ. Онон боростуой да буоллар, олоҥхолоон иһитиннэриим”, — диэн санаата кэлэн бэйэтин олоҥхотун олоҥхолообута.

Гаврил Гаврильевич Колесов олоҥхолоон иһитиннэрэрэ. Норуодунай худуоһунньук Тимофей Андреевич Степанов эмиэ олоҥхолоон турардаах. Учуонайдар, суруйааччылар олоҥхоһуттар олоҥхолорун туһунан ырытан, этэн-тыынан, олоҥхоһуттар санааларын, барыбыт да санаатын өрө көтөҕөллөрө.

— Каратаев, Уустарабыс, Бочоох, Хоохура уһуннук олоҥхолууллара. Олоҥхо киэһэлэрин Надежда Спиридоновна Дмитриева Саха телевидениетыгар “Сарыал” биэриигэ сырдатара. Биһиги, Норуот айымньытын үлэһиттэрэ, мин эмиэ саха фольклолругар аналлаах «Түһүлгэ» диэн биэриини ыытарбыт. Хомойуох иһин, оччолорго Бэтакам форматынан кассетаҕа уһуллара, ол сотторуллан хаалара.

— Олоҥхону чинчийэр учуонайдар олоҥхоһуттар олоҥхолорун үөрэтэ олохторугар тиийэн хоно-өрүү сытан суруйаллара, үөрэтэллэрэ. Ол алтыһыы, бииргэ үлэ түмүгүнэн кинигэлэр бөҕө таҕыстахтара. Петр Никифорович Дмитриев Нам олоҥхоһуттарын, чуолаан В.Н. Попов-Бочооҕу суруйдаҕа. Василий Васильевич Илларионов элбэҕи суруйда.

— Аан дойдуга биллэр бөдөҥ искусствовед-учуонай Эдуард Ефимович Алексеевка Россия композитордарын Сойууһа сэбиэскэй норуот музыкальнай-песеннэй фольклорун хомуйан чинчийиигэ анал салаа аспыттара. Онон кини араас омук ырыатын-тойугун, эпоһын-фольклорун хомуйан, чинчийэн сүдү нэһилиэстибэни хаалларбыта. Саха сиригэр экспедицияҕа норуот талааннаахтарын – олоҥхоһуттары, тойуксуттары устубута. Ол Гарвард университетыгар уонна Нуучча музейыгар баар.

— 1996 с. Норуот айымньытын дьиэтигэр “Мин – Олоҥхо дойдутун оҕотобун” диэн оҕолор олоҥхону толорууларыгар аналлаах фестивалы тэрийбиппит. Ити үлэни Галина Гаврильевна Федорова иилээбитэ-саҕалаабыта. Оччолорго Муоматтан Галина Семеновна Попова-Санаайа, Уус Алдантан Вера Иннокентьевна Троева, Амматтан Анисия Даниловна Софронова, Намтан Ефросиния Васильевна Соколова уһуйар оҕолоро  көхтөөхтүк кытталлара. Муома оройуонун Хонуу орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ Галина Семеновна Попова-Санаайа салалтатынан бэлэмнээбит оҕолоро олоҥхо туһунан олус үчүгэй дакылаатынан кыттыбыттара.

— Норуот айымньытын дьиэтин үлэтиттэн саҕалаан дьэ ити курдук улуу олоҥхобут ситимэ салҕанан баран бүгүҥҥү күҥҥэ кэллэҕэ.

— 2002 с. Дьокуускайга бастакы Арчы дьиэтэ аһыллыбыта. Арчы дьиэтигэр саха төрүт культуратын, үгэстэрин сайыннарыыга төһөлөөх үлэ барбытай, салҕанан бара турарый? Ол иһигэр биир хайысха быһыытынан – фольклор жанрдарын сайыннарыыга.

— 2005 сыллаахха саха олоҥхото ЮНЕСКОҕа киһи-аймах чулуу айымньыларын кэккэтигэр киирбит өрөгөйүн Арчы дьиэтигэр бэлиэтээбиппит. Онно академик Василий Николаевич Иванов үөрүүлээх быһыыга-майгыга ЮНЕСКО бастакы нүөмэрдээх сертификатын Арчы дьиэтигэр туттарбыта. Ол сыл өрөспүүбүлүкэҕэ олоҥхону толорууга «Уруйдан, улуу Олоҥхобут!»  диэн фестивалы тэрийбиппит. Фестиваль үгэскэ кубулуйан сыллата ыытылла турар. Бу фестивалга тиһигин быспакка кыттан өрөспүүбүлүкэбит олоҥхоһуттара, олоҥхону толорооччулара Петр Егорович Решетников-Көһөҥө, Аркадий Михайлович Захаров, Константин Никонович Тихонов, Дмитрий Иванович Кривошапкин, Николай Егорович Баишев-Күндүл, Николай Иванович Сафонов, Василий Николаевич Иванов-Чиллэ, Валентин Гаврильевич Исаков, Петр Максимович Тихонов, Иван Алексеевич Григорьев, Николай Никитич Григорьев, Сусанна Васильевна Лазарева, Афанасий Николаевич Попов, Александр Багардынов, Раиса Семеновна Маркова, Алексей Николаевич Николаев, Людмила Николаевна Цой, Гаврил Васильевич Спиридонов о.д.а. талааннара тахсан өрөспүүбүлүкэбит тарбахха баттанар олоҥхоһуттара буоллулар. “Уруйдан, улуу Олоҥхобут!» фестивалы сэргэ ыччат олоҥхоһуттарга “Муҥха олоҥхото” уонна Норуот айымньытын дьиэтиттэн саҕаламмыт оҕолорго “Мин – Олоҥхо дойдутун оҕотобун” фестивалларынан олоҥхо көлүөнэлэри ситимниир.

Валентина Бочонина

УлуусМедиа