Айыы тыла, Ойуу тыла тэҥинэн Олоҥхоҕо баар

Саха саарына, дэгиттэр талааннаах уус, этнограф-ойууһут, саха оһуорун-дьарҕаатын хомуйан, наардаан чинчийээччи, үйэтитээччи, уһуйааччы, өркөн өйдөөх бөлөһүөк Борис Неустроев-Мандар Уус аҕата Федор Неустроев-Сүөкээ оҕонньор тиһэх олоҥхоһуттартан биирдэстэрэ этэ. Онон Борис Федорович олоҥхолоох олоххо олорсубут киһи. Аҕатын олоҥхотунан улааттаҕа.

Олоҥхоҕо тапталынан угуттанан, кыһатыгар Г.Г. Колесов П.А. Ойуунускай “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун холбоон истэ-истэ уһанарын илэ харахпынан көрбүтүм-истибитим. Мандар Уус эдэригэр “Куруубай хааннаах Кулун Куллустуур” олоҥхону (И.Г. Тимофеев-Теплоухов олоҥхото) наһаа сөбүлээн элбэхтэ аахпыт. Онтон сылтаан бэйэтэ олоҥхо суруйан, онно ойуулаабытын ханна да быктарбакка ампаарга сылдьыбытын, кэлин ампаары хомуйа сылдьан быраҕан кэбиспиттэрэ үһү…

Бүгүн Мандар Уус аҕатын уонна олоҥхо туһунан санааларыттан кылгастык кэпсиэхпит.

Мандар Уус кэпсииринэн, сэбиэскэй кэмҥэ ааспыт үйэ 70-с сылларыгар диэри Баайаҕаҕа олоҥхолообут икки киһи баара. Биирэ Петр Дмитриевич Андросов-Биэдьэ олоҥхолуурун сэргэ бэртээхэй ырыаһыт, дуобаччыт, саахымаччыт бэрдэ, хаартыга да тахсыылаахтык оонньуура үһү. Иккиһэ – Мандар Уус аҕата, былыргыттан тимир уустарынан аатырбыт Кутаама үрэҕиттэн Федор-Федорович Неустроев-Сүөкээ оҕонньор. Олоҥхо уһуйуунан бэриллэр, сайдар, салҕанар. Олоҥхоһут Сүөдэр Кутаама, Байымаайы үрэхтэрин биир биллэр олоҥхоһута Дедюкин Григорий Герасимович-Баһыччах Киргиэлэйтэн уһуйуллан баран, салгыы Хара Аллан аатырбыт олоҥхоһута, сэһэнньитэ Киргиэлэй Ноҕуруодап диэн киһиттэн олохтоохтук уһуйуллубутум диирэ. Кини сэттэ уонус сыллар саҕаланыыларыгар диэри ыҥырыыга сылдьан олоҥхолуура. Мандар кыра эрдэҕинэ аҕатын олоҥхолото ыҥырдахтарына, оҕолоруттан убайын да быраатын да буолбакка, чопчу орто уолун Бориһы сиэтэн илдьэ барар эбит.

Федор Федорович уонна Мария Иосифовна Неустроевтар уолаттарын Бориһы уонна Федоры кытта

Борис оҕо оҕо курдук үөрүүнэн ыал маанылаах аһыттан асаһа барсара. Арааһа, аҕата уолун кутун-сүрүн билэн илдьэ сырыттаҕа буолуо ээ. Борис Федорович аҕатын олоҥхотун хаста да истэн, субу кэнниттэн ити кэлэр, ити кэнниттэн бу кэлэр диэн билэрэ. Аҕата Сүөдэр хас толоруутун аайы биирдэ да тохтоон, кэлэҕэйдээн көрбөккө, биирдэ да буккуйбакка тылыттан тылыгар түһэрэрин Борис сөҕө саныыра. “Арай мин үөрэхпин да итинник өйдүүр буолбаппын ээ” диэн санаа охсуллан ааһара. Олоҥхоһут Сүөдэр түөрт олоҥхолооҕо. 14 000 строкалаах олоҥхолору толороро. Саамай кылгаһа 10 000 строкалаах олоҥхолооҕо.

Мандар Уус кэпсииринэн, аҕата олоҥхолуон иннинэ дьиэтигэр биир чаас саҥата суох сөҥөн олороро үһү. Онуоха Борис:“Аҕаа, тоҕо олороҕун, дьон күүтэн эрдэхтэрэ, барбаппыт дуо”, — диэтэҕинэ, олоҥхоһут Сүөдэр:“Тукаам, харахпар оҥорон көрөбүн. Төһөнөн оҥорон көрөбүн да, олоҥхом тыла-өһө тахсыылаах, этитиилээх буолар”, – диирэ. Арай, кэлин «харахпар көрөрүм мөлтөөтө» диэбитэ үһү. Олоҥхоһут киһи тулалыыр айылҕатын, эйгэтин, дьонун-сэргэтин, кинилэр сыһыаннарын барытын хараҕар дириҥник оҥорон көрөр буоллаҕына, соччонон олоҥхото чаҕылхай, ойуулуур тыла-өһө баай, эҥсиилээх буолар.

Мандар Уус сахалар «көр» диэн тылбытыгар болҕомтобутун тардар, хараҕынан көрөн өйгө тутууга сыһыаннаах диир. Холобур, тутан көр, амсайан көр, кэтэн көр, тэбэн көр, үктээн көр, санаан көр, санаан көр эҥин диэн этэбит. Онтукабыт мээнэ буолбатах эбит. Мандар Уус казахтары, кыргызтары, бүрээттэри да үөрэтэн, ыйыталаһан көрбүт да, ханна да суох, биһиэхэ эрэ баар эбит – “көр” диэн туохтуурга эбит диир. Дьайыыбытын көрөр эбиппит. Отуттуу, түөрт уоннуу, биэс уоннуу олоҥхоҕо тиийэ олоҥхону олоҥхолуур олоҥхоһуттар бааллара.

Мандар Уус:

«Олоҥхоһуттар ити үлүгэр информацияны барытын ылынар, өйгө хатыыр дьоҕурдара бүтүннүүтэ хараҕынан оҥорон көрөн эбит. Олоҥхоһут олоҥхолуон иннинэ балачча өр дөйөн олорор буолар эбит. Ол аата олоҥхотун хараҕар оҥорон көрөр, уобарастарын барытын өйүгэр биирдии-биирдии сааһылаан ойуулуур. Сирин-дойдутун, түгэннэрин кэккэлэччи таһааран баран, онтукатын саҥа таһааран олоҥхолуур. Ити аата кинилэр сомоҕо өйдөбүллэринэн үксүн туһаналлар, ону харахтарыгар үйэлэрин тухары илдьэ хаалаллар эбит. Ол сомоҕо өйдөбүл иһигэр тыла-өһө, ырыата-тойуга бүүс-бүтүннүүтэ мэйиитигэр олорон хаалар. Олоҥхоҕо оннук сомоҕо өйдөбүллэринэн киирэллэр эбит. Онон сомоҕо өйдөбүлгэ саха дьонун күүһэ сытар дии саныыбын.

Биһиги буоллаҕына, биэс күпүлүөттээх хоһооммут өйбүтүгэр киирбэт. Тоҕо диэтэххэ, барыта биирдии тылынан, этиинэн ыһыллаҕастык өйдүү сатыыбыт. Европейскай үөрэх ситимигэр киирэн хааламмыт, биһиги сомоҕолоон өйдүүр кыахпыт ыһылынна», — диир.

Мандар философиятынан, Үрдүк Айыылар айбыттарынан урааҥхай саха хаһан эрэ икки тыллааҕа – Айыы тыла уонна Ойуу тыла. Айыы тыла – айыы киһитин саҥарар саҥата, тыла-өһө, күннэтэ кэпсэтэр-ипсэтэр, быһаарсар, олох олорор тылбыт-өспүт. Ойуу тыла –  сурук-бичик курдук ааҕыахха айылаах саха киһитэ тугу оҥорбутун, туппутун, уһаммытын, иистэммитин көрүөхтэн кэрэ-дьикти гына, дириҥ ис хоһоонноон ойуулуура-бичиктиирэ. Саха иһитин-хомуоһун, таҥнар таҥаһын-сабын, киэргэлин-симэҕин, ат сэбин-сэбиргэлин, туос ураһаларын, дьиэлэрин-уоттарын, сэргэлэрин, ыһыах ыһар түһүлгэлэрин, киһи уҥуохтарын ойуута-бичигэ бэйэтэ туспа кистэлэҥ тыллаах-өстөөх, сэһэннээх-кэпсээннээх. Ойууларга киэргэтээри эрэ буолбакка, ыра санааларын, алгыстарын, айыыларга тиийэ сүгүрүйүүнү кытта киллэрэллэрэ. Тус дьайыылаах, киэргэл-симэх ойуулара, ахсаан, кэрдии ойуулара, алгыс, харысхал ойуулара, айыылар бэлиэлэрэ, аҕа ууһун бэлиэлэрэ бааллар. Уонна хас биирдии ойуу үстүүгэ тиийэ харысхал күрүөлээх буолара. Өбүгэбит барахсан тыйыс усулуобуйаҕа олорон олоҕун симээн кэрэҕэ тардыһыытын кэрэһиттэрин  ойуу тылынан, ойуу-бичиктэрин сурук-бичик курдук көрөн ааҕан өйдүүллэрэ.

“Дэлэҕэ даҕаны ойуу-бичик уонна сурук-бичик диэн быстыбат ситимнэниэхтэрэ дуо, — диир Мандар Уус. – Ойуу, ойуулааһын, ойуулаан көрүү – бу биһиги иккис сүрүн тылбыт буола сылдьыбытын олордоҕум аайы ордук дириҥник ылынан, итэҕэйэн иһэбин”.

Борис Федорович биирдэ “Кыыс Дэбилийэ” олоҥхону ааҕа олорон олоҥхо ойуулуур-дьүһүннүүр тылларын харандааһынан туора сотон испит. Түмүгэр көрбүтэ, уон гыммыт тоҕуһа сотуллан хаалбыт. Олоччу ойуулааһын эбитин бигэргэппит. Ордубутун ааҕан көрбүтэ, былина дуу, остуоруйа дуу курдук сурук тахсан кэлбит…

“Аны ырыабытын-тойукпутун, сэһэммитин-сэппэммитин, оһуохайбытын анааран көрдөхпүтүнэ, ойуулуур-дьүһүннүүр, өҥнүүр-түүлүүр тыла-өһө суох – сэбирдэҕэ суох хатыҥ, сибэккитэ суох сыһыы, ат баайыллыбат сэргэтэ буолууһу дуу… » — диэн дьаахханар Мандар Уус.

— Ойуу тыла хантан тардыылааҕый, төрдө-төбөтө ханнаный? Олох төрдө Ай уонна Дьай, Айыы уонна Дьайыы диэн төрүт өйдөбүллэртэн силистээх диэбиттээхпит. Бу икки улуу күүс алтыһан, Үрүҥ Айыы Тойон Ытык Ыйааҕынан үс Ийэ: Ийэ Кут, Ийэ Өй, Ийэ Тыл хаһан да ситимнэрэ анаммыт Буор Куттарын була түһэр. Дьэ киһи барахсан бу Орто Туруу-Бараан Дойдутааҕы Олоҕун тулхадыйбат тулааһыннара, өҕүллүбэт өһүөлэрэ буолар бу үс Улуу Ийэлэрбититтэн, Ийэ Тыл Ай уонна Дьай диэбит курдук, икки тэҥ күүс алтыһан хамсааһыннарынан олох олорор: Айыы Тыла уонна Ойуу Тыла диэн игирэлэр, тэбис-тэҥ күүстээхтэр, биирдэрэ аһааҕырдаҕына, мөлтөөтөҕүнэ – кэлтэйии буолар. Олохпут суолун устун доҕолоҥ киһи хааман содьороҥноон эрэрин курдук айаннаан төһө сир өтүөхпүт эбитэ буолла?.. Аны туран, бу үс Улуу Ийэлэр илим хотоҕоһун курдук биир ситимнэр диибит, оччотугар биирдэрэ – Ийэ Тыл эмсэҕэлээтэҕинэ, бары тэҥинэн аһааҕыраллар, — диэн быһаарар, сэрэтэр Мандар Уус.

— Олоҥхоһут өбүгэбит өйүгэр тутар-мунньар уһулуччу кыаҕын, ойуулаан-оҥорон көрөр дьикти дьоҕурун, ол көрбүтүн Өркөн Өйүн күүһүнэн хамсатар-имсэтэр, эргитэр-урбатар, илдьэр-аҕалар, олох олордор, тыынныыр сүдү күүһүн араас үөрэҕи баһылыырбытыгар, айарбытыгар-тутарбытыгар туттан, Олоҥхоһут өбүгэбит бэрсибит Ийэ Өйбүт күүһүн кытта аныгы сайдыы – наука, техника, көмпүүтэр, интернет эҥин кыахтарын ыкса дьүөрэлии холбооммут, сайдыы саҥа аартыгын тэлиэхпит этэ диэн санаалаах Мандар Уус.

Мандар Уус аҕатын өссө биир дьиктитин аһара сөҕөрдөөх: математикаҕа, алгебраҕа биэрэр сорудахтарын, алтыс-сэттис кылааска үөрэнэ сылдьан аҕатыттан ыйыттаҕына, оһоҕун иннигэр хамсатын соппойо олорон өйүгэр суоттаан биэрбит эппиэтэ уот харахха буолара. Садаачалары суоттуурун сөбүлүүр эбит. Борис Федорович: “«Халлаан үөрэхтээҕэ» саха олоҥхоһут оҕонньоро өйүгэр оҥорон, ойуулаан көрөр күүһүн ити быстах холобурдартан да барыллыахха сөп. Халлаан үөрэхтээҕэ диэн ханна да үөрэммэккэ сылдьан, бэйэтин Өркөн Өйүнэн ааҕар-суруйар буолбут киһини ааттыыллара.

— Аҕам Амма Аччыгыйын «Сааскы кэмин» ааҕарын олус да сөбүлүүрэ уонна: «Букатын олоҥхо курдук тыллаах-өстөөх, үчүгэйэ сүр», — диэн муҥур хайҕабылын этэрэ», — диир.

Айыы уонна Ойуу тылын тэҥинэн иҥэрдэхпитинэ эрэ, бүтүн өйдөөх ыччаты иитэн таһаарар кыахтаахпыт. Онуоха олоҥхолуу хабааннаах үөрэх тиһигэ киирэрэ туһалаах буолуоҕун туһунан санаалаах Мандар Уус.

Мандар Уус аҕатын барахсан олоҥхотун тыына сайан, Айыы уонна Ойуу тылын тэҥинэн баһылаан, норуотун туһугар үйэлээҕи айдаҕа-туттаҕа, этиттэҕэ-тыыннаҕа.

Валентина Бочонина

УлуусМедиа