Егор Андросов: “Биһиги булчут үптэнэригэр үлэлиибит”

“Түүлээҕи тутар киин” ХЭУо өрөспүүбүлүкэ 12 улууһугар холбоон 8 мөл. 800 тыһ. гектар иэннээх сири хабар 13 учаастактаах. Олорго 197 киһи дуогабарынан бултуур уонна бултаабыт түүлээҕин Кииҥҥэ туттарар. Дуогабардаахтары таһынан 500-тэн тахса араас киэптээх тэриллиилэр, биирдиилээн дьон бэйэлэрэ аҕалан туттараллар.

– Биһиги, сүнньүнэн, хотугу улуустар булчуттарын кытта үлэлэһэбит, – диир “Түүлээҕи тутар киин” ХЭУо дириэктэрэ Егор Андросов. – Ол курдук, Абый, Эдьигээн, Муома, Үөһээ Дьааҥы, Орто Халыма, Үөһээ Халыма уонна Томпо улуустарын сэргэ өрөспүүбүлүкэ соҕуруу өттүгэр Ленскэйгэ, Өлүөхүмэҕэ, арҕаа Үөһээ Бүлүүгэ, кииҥҥэ Хаҥалас улууһун өрүс уҥуордааҕы нэһилиэктэригэр булт учаастактардаахпыт. Бултаныллар сири туһанааччы буоларбытынан, сыл аайы Экология, айылҕаны туһаныы уонна ойуур хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытта сөбүлэҥ түһэрсэн, квота ылабыт. Кыыл-сүөл кыһыҥҥы учуотун ыытыыга иниспиэктэрдэрбитигэр (билиҥҥитэ улуустар сытар түөлбэлэринэн бөлөхтөөн, 5 сиргэ 1-дии үлэһити хамнастаан тутабыт) булчуттар көмөлөһөллөр.

Түүлээҕи тутар киин 2019 сыллаахха маҥнай “Сахабулт” национальнай концерн иһинэн чопчу түүлээх соҕотуопкатынан дьарыктанар туспа салаа быһыытынан тэриллибитэ гынан баран, үлэтин-хамнаһын олохтоохтук 2021 сылтан саҕалаабыта. Онтон 2022 с. өрөспүүбүлүкэ дьаһайар хампаанньата –  “Комдрагметалл” АУо“сымнаҕас көмүһү” тутар тэрилтэни олоччу бэйэтин аннынан ылбыта.

Киин түүлээҕи соҕотуопкалыыр кээмэйэ кэлиҥҥи сылларга оннун булан, бигэтийэн, өссө өрө баран, үүнэн иһэр. Ону 2021 – 2024 сылларга түүлээҕи тутуу хамсааһынын табылыыссатыттан көрүөххэ сөп. Холобур, “Сахабулт” НК иһинэн үлэтин саҕалаабыт сылыгар 20 018 устуука тириини, ол иһигэр 12 172 кииһи туппут буоллаҕына, эһиилигэр 2022 сылтан туспа баран, 9 491 тириини, ол иһигэр 7 895 кииһи соҕотуопкалаабыт.

Киин ааспыт 2024 сылга 12 314 устуука тириини, ол иһигэр 10 526 кииһи туппут, эбэтэр ити иннинээҕи сылтан эбиллиитэ – 186,29 бырыһыан. Быйыл сыл бастакы аҥаарыгар 6 975 тириини (о.и. кииһэ – 4 445) соҕотуопкалаабыттар. Сыл түмүгүнэн барыта 13 270 тириини (о.и. кииһэ – 11 579) тутарга суоттаналлар. Сүрүн болҕомто, биллэн турар, киис тириитигэр ууруллар. Егор Прокопьевич кииһи 2021 – 2022 сылларга ортотунан 2,4-3,6 тыһ. солкуобайга туппут буоллахтарына, кэлиҥҥи сылларга 6-7,5 тыһ. солкуобайга тиийэ үрдээбитин бэлиэтиир. Киин үлэтин хара ааныттан булчут дохуота улаатарыгар туһаайбыта. Дириэктэр саныырынан, Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ түүлээх соҕотуопкатын өйөөһүҥҥэ көрүллэр көмө үбү сөптөөхтүк, сиэрдээхтик тыырара эбитэ буоллар, Киинниин быһаччы үлэлэһэр булчуттар өссө добуочча дохуоттаныахтар этэ.

– Үлэбитин саҕалыахпытыттан Санкт-Петербурга норуоттар икки ардыларынааҕы аукциоҥҥа наар кыттабыт, – диэн салайааччы салгыы кэпсиир. – Ааспыт сылга олунньутааҕы, ыам ыйынааҕы, балаҕан ыйынааҕы, ахсынньытааҕы аукционнарга кыттан, 7 804 киис тириитин туруорбуппутуттан 7 793-үн атыылаабыппыт. Быйыл олунньуга уонна ыам ыйыгар 8 693 тириини илдьибиппититтэн 8 505-ин батардыбыт. Ол гынан баран, килиэби арыынан сыбыыр курдук судургу буолбатах. Сүрүн атыылаһааччылар – Кытай, Греция, Италия, Турция, Таиланд уонна бэйэбит дойдубут иһинээҕи эрэгийиэннэр. Арассыыйаттан омук судаарыстыбаларыгар киирэр сырьеларга, ол иһигэр түүлээххэ, сааҥсыйа олохтонон, төлөһөллөрө ыараата. Онно эбии дуоллар кууруһа түһэн, 10-тан тахса бырыһыан сүүйтэрдибит, ол эбэтэр ситэри ылбатыбыт. Маннык балаһыанньа үөскээбитин булчуттарбыт өйдүөх кэриҥнээхтэр. Ол эрээри, түүлээх туттарааччыларга утары ханнык баҕарар киэбинэн төлөһө олоробут. Биһиги аукционнарга кыттаммыт, дойду таһыттан кырата суох кээмэйдээх үп-харчы киллэрэбит уонна нолуоктары төлөөммүт өрөспүүбүлүкэ хааһынатын дохуотун хаҥатыһабыт.

Түүлээҕи тутар киин Дьокуускайга Жорницкай аатынан уулусса 12-с дьиэтигэр хонтуораланан олорор. Дириэктэр миигин аллараа этээскэ батыһыннаран түһэрэн, түүлээх таҥас эгэлгэтэ ыйанан турар кэҥэс хоско киллэрдэ уонна:

“Манна сотору кэминэн маҕаһыын арынаары бэлэмнээн туруорабыт. Кэпсээбитим курдук, биһиги тэриллиэхпититтэн наар аукциоҥҥа үлэлээн кэллибит, бэйэбит оҥорон таһаарар табаарбыт суох буолан, дьоҥҥо-сэргэҕэ киэҥник биллибэт этибит. Табаары оҥорууга саҥардыы киирэн эрэбит. Дьиҥинэн, икки сыллааҕыта саҕалаабыппыт. Бородууксуйа буолар түүлээхпитин Новосибирскай куоракка баар түүлээҕи таҥастыыр-имитэр бөдөҥ хампаанньаҕа сакаастаан имиттэрэбит. Олус хаачыстыбалаахтык таҥастыыллар. Хаһыс да сылбытын бииргэ үлэлэһэбит. Оттон бу ыйанан турар киис, кырса, саһыл соннору, саҥыйахтары, саҥынньахтары, о.д.а. улахан киэптээх таҥастары Москуба, Санкт-Петербург, Крым фабрикаларыгар тиктэрдибит. Атыыбыт саҕаланнаҕына, салгыы сакааспытын элбэтэн, кэҥэтэн иһэр былааннаахпыт”, – диэн билиһиннэрдэ.

“Туора харах – кыраҕы” дииллэринии, бу эйгэҕэ улахан сыһыана суох киһи тугу ордук биһирии-хайгыы көрбүппүн салгыы бэйэм тылбынан кэпсиэм. Новосибирскайдар чахчы имитэн имитэллэр эбит: саарба тириитин ытыскар ыллаххына, сылааһынан илгийэр итиэннэ илиигэр баара-суоҕа биллибэт, адьас кус ньуолах түүтүн курдук чэпчэки, сымнаҕас. Айылҕаҕа үөскүүр киистэртэн үүт-үкчү дьүһүннээхтэри булан ханыылыыр уустук. Егор Прокопьевич этэринэн, түүлээх сон тигэргэ тыһыынча тирииттэн нэһиилэ 50-чаны аттаран таһаарыахха син. Төһө эрэйдээҕин иистэнньэҥ дьахталлар билэн эрдэхтэрэ. Иккиһинэн, саарба таҥаһы үчүгэйдик уура-харайа сылдьыбатахха, өҥүн-түүтүн түргэнник сүтэрэн, кытарар, эргэрэр. Дьэ, ол иһин имиттэрэллэригэр биир туоннатар (“тонирование” оҥорторор) буолбуттар. Маннык туоннаммыт тириилэр биир күдьүс дьүһүннэнэллэр уонна өҥнөрүн, кылааннарын (кылабачыгас толбоннорун) сүтэрбэккэ, тута сылдьаллар. Дьиктитэ диэн, төһө даҕаны кырааскатын иһин, кырымахтаах саарба кырымаҕа бэйэтэ-бэйэтинэн хаалар.

Оннооҕор уһун түүлээҕин буруйугар хоту аанньа бултаммат буолбут кырсабыт аһара үчүгэйдик таҥастанар-имиллэр уонна таҥас киэнэ дыргыабайа тигиллэн тахсар эбит. Саха сирин кырсатын тириитэ олус ньыгыл, түүтэ хойуу. Ону таҥастыылларыгар 50-60 бырыһыаҥҥа тиийэ ууннары тардан, уһатан биэрэллэр. Оччоҕуна тирии чарааһыыр, ыйааһына чэпчиир, иистэнэргэ тупсаҕай, табыгастаах буолар. “Кыһыл саһыл аһара дэлэйэн, куобаҕы сүгүн үөскэппэт”, – диэн сир ахсын үҥсэргииллэр. Оттон ол “баппат” кыылбыт эмиэ таҥастаннаҕына, бэртээхэй бэргэһэ, сон, сэлиэччик тахсалларын Е. Андросов эр-биир эргитэ сылдьан көрдөртөөтө уонна уһун түүлээх таҥас сыыйа эргиллэн эрэрин, дьон, чуолаан үптээх-харчылаах өттө “норуодунай” пуховик оннугар натуральнай таҥаска тардыһар буолбутун бэлиэтээтэ.

Киин түүлээх бары көрүҥүн тутар. Холобур, “бултаммат” кыыллартан былырыын 525 кыһыл саһыл, 167 кырса тириилэрин туппут. Табылыыссанан сирдэттэххэ, тутар кээмэйин сылтан сыл сыыйа эбэн иһэр. Тэрилтэ инникитин табаары оҥоруута кэҥээтэҕинэ, сырьену туттара хас эмит бүк улаатыа турдаҕа. Дьон биллэхтэринэ, бултаан туттарыыһылар. Ол оннугар, хомойуох иһин диэххэ, судаарыстыбаттан соҕотох субсидиялаах бөрө (атын ханнык даҕаны бултаммыт кыылга көрүллүбэккэ кэллэ) тириитин соҕотуопкалааһын көрдөрүүтэ төттөрүтүн аҕыйаан иһэр: 2022 с. – 489, 2023 с. – 0, 2024 с. – 351, быйыл сыл бастакы аҥаарыгар 91 эрэ. Таҥнары түһүү төрүөтэ субсидия кээмэйигэр. Инники сылларга өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтүттэн бөрө ахсаанын сүрүннүүр сыалга 20 мөл. солкуобайга тиийэ бэриллэр эбит буоллаҕына, былырыын 10 мөл., быйыл 2,5 мөл. солкуобай тиксэрилиннэ. Киин бөрө тириитин хаачыстыбатыттан көрөн, 5 тыһ. солкуобайга диэри атыылаһар. Онон адьырҕаны сонордоспут булчут ороскуотун субсидияны кытта …. тыһ. солкуобайынан толунар.

“Өскөтүн, урукку кэмнэргэ курдук, сылга 800-чэ бөрө тириитэ тутуллара эбитэ буоллар, өрөспүүбүлүкэ булчуттарын барыларын таҥыннарыам этэ”, – диир Егор Андросов. Кини ити бөрө тыстарыттан, собуонньуктарыттан уонна көбүөр, саҥыйах тикпит кэннэ хаалбыт кырадаһыннартан бэргэһэ, үтүлүк, кээнчэ курдук кыһын тымныыга тыаҕа кэтэргэ абыраллаах таҥастары этэр. Саха сирин бөрөтүн тириитэ бөҕөтүн, сылааһын билэннэр, соҕуруу, киин уобаластартан кытта ордук-хото сакаастыыр буолбуттар. Бэдэр, сиэгэн тустарынан эмиэ итинник этиэххэ сөп.

Быһата, Киин туппут түүлээҕин олус хаачыстыбалаахтык таҥастатар буолан, иистэнньэҥнэртэн саҕалаан сүгүн сытыарбаттар. “Түүлээҕи тутар киин” ХЭУо ол иһин соҕотуопкатын кээмэйин улаатыннаран, бэйэ үйэлээх, сылаас төрүт таҥаһын оҥорон таһаарыыга хоннохтоохтук ылсарга соруктанара оруннаах.

Василий НИКИФОРОВ

Хаартыскалар – “Түүлээҕи тутар киин” ХЭУо архыыбыттан.

Аадырыһа: Дьокуускай к., Жорницкай аатынан уул. 12-с №-дээх дьиэтэ. Үлэ төлөпүөнэ: 8964-420-61-08.

Электроннай почта: szp_14@mail.ru

УлуусМедиа