Мандар Уус: тирэхпит – Ийэ Тыл

Билигин оҕоҕо Ийэ тылын хайдах иҥэрэбит, төрөөбүт тылбытын хайдах харыстаан сайыннарабыт диэн араас таһымҥа кэпсэтии, дьүүллэһии, үлэ бөҕө ыытыллар.

Билиҥҥи тэтимнээх олоххо төрөппүт үлэтиттэн быыс булбат, дьиэҕэ-уокка көстөрө ахсааннаах буолла. Тыллана да илик оҕо смартфону, гаджеты туппутунан, көрбүтүнэн-истибитинэн сылдьар, онтон үөрэнэн, тыа сирин оҕото, саха ийэлээх-аҕалаах, эбэлээх-эһэлээх оҕо, нууччалыы тылланан, булкаас саҥаланан тахсара элбээтэ. Сахалыы да тылламмыт оҕо уһуйааҥҥа, оскуолаҕа баран нууччалыы саҥаламмытын, оҕо төрөппүттэрэ, эбэлээх эһэтэ, чугас дьоно нууччалыы кэпсэппиппитин бэйэбит да өйдөөмүнэ хаалабыт.

Мандар Уус өссө уон сыл анараа өттүгэр:“Үөһэттэн кутуллар информация, билии-көрүү хойутун да баһыйар үгүс өттө нууччалыы тылынан киириэҕэ: тэлэбиидэнньэ, видеобородууксуйа, көмпүүтэр, интернет, араадьыйа, хаһыат, сурунаал биир да мүнүүтэ тохтообокко суккуйаллар. Инньэ гынан Ийэ Тылбытын тыыннаах илдьэ хаалар туһугар туруулаһыыбытыгар өбүгэлэрбитинээҕэр быдан ыарахан, күчүмэҕэй кэмҥэ олоробут. Онон омук быһыытынан тыыннаах хаалар-хаалбат тыҥааһыннаах Кэм кэллэ.

… Билигин бука бары – төрөппүттэр, оҕону иитэр тэрилтэлэр, үөрэтэр тэрилтэлэр, көрдөрөр-иһитиннэрэр, биллэрэр тэрилтэлэр үлэһиттэрэ, бары үрдүкү салайааччылар, бар дьоммут, бу саха омук туһа диэн бары биир өйүнэн-санаанан түмсэн туруннарбыт, билигин да хойут буолбатах, Ийэ Тылбытын өрүһүйүө этибит диэн эрэл кыыма кылахачыйар. Норуот күүһэ – көмүөл күүһэ”, — диэн суруйбута.

“Кимтэн кииннээхпитин, хантан хааннаахпытын, хайа омук-өһүк оҕото буоларбытын биһиги дьүһүммүт-бодобут да, быһыыбыт-таһаабыт да быһаарбат, соҕотох Ийэ Тылбыт эрэ туоһулуур кыахтаах эбит. Омук – Тыл, Тыл – Омук!” – диир Мандар Уус.

Кини от кэбиһиитэ буоллун сөпкө түгэхтээтэхпитинэ, ардахха ылларбат гына кэбиһиилээх оту лөглөтөн таһаарарбыт, дьиэ тутуута буоллун дьиэ олоҕун, акылаатын төһөнөн бөҕө-таҕа гына охсобут да үйэлээх буоларын кэриэтэ, киһи Ийэ тылыгар төһөнөн дириҥник өтөн киирэр да, соччонон олоҕун төрдө баараҕай силистээх буоларын этэр.

— Оҕо Үрдүк Айыылартан анаппыт Ийэ Өйө биэс-алта сааһыгар тиийиитигэр дьиҥнээхтик олохсуйар уонна бу дойдуга кэнэҕэс салгыы олох олорор сүрүн күүһүн – Өркөн Өйүн сүһүөҕэр туруорар сүдү үлэтин саҕалыыр. Ол аата оҕо биэс-алта сааһыгар диэри киһи-аймах сүүһүнэн үйэлэр мөҥүөннэриттэн муспут сүдү баайын – бу омук Ийэ Тылын сүнньүнэн иҥэринэ охсор буоллаҕа дии! Дьэ сөҕүмэр тэтим диэтэҕиҥ, Айылҕа тэтимэ! Онтон кэлин атын омук тылын уонтан тахса сылы быһа мүлүктүү сатаан баран, ардыгар аҕыйах тылы сатаан да айах атан кэпсэппэппит буолбат дуо?

Мандар Уус оҕо олоҕун маҥнайгы кэмигэр киһи аймах олорбут олоҕун суолун батан барар, оччотугар кини олоҕор ити кэмнэргэ биир мүнүүтэ (!) да хас эмэ үйэлээх сайдыы суолтата суолталааҕын бэлиэтиир.

Оҕо барахсан орто дойду олоҕор баары барытын быыстала суох Ийэ Өйүгэр хатаан “симэн”, үчүгэй-куһаҕан диэн араарбакка, аҥаар кырыытыттан булбутун “хаһаанан” иһэр. Дьэ бу хасааһын хайа өттө баһыйара хойукку олоҕор олус суолталанар.

Хаһаас хаһааныы – оҕо киһи олоҕун Ытык Кэмэ!

Айыы хараҕынан орто дойдуну саҥа анааран көрөр аанньал оҕото – сабыс-саҥа түспүт кырпай хаар курдук кыра да кыырпаҕа суох, ып-ыраас хонуу… Онно бастакы суолу – суругу биһиги – төрөппүттэр уонна чугас дьоно суруйабыт.

Оҕо даллаҥныы-даллаҥныы, саҥа тылланан, мип минньигэстик чыып-чаап диэн эрдэҕинэ, “ийээ, аҕаа” диэн саха киһитигэр бу орто дойдуга туохха да тэҥнэспэт истиҥ, иһирэх тылларынан тылланан, албыннаан, уйулҕабытын уулларыан оннугар “маама, паапа” диэн хайдах эрэ атыҥарастаах соҕус, саха киһитин кутун туппат, санаатын манньыппат тылларынан саҥардан оҕобут-чыычаахпыт олоҕун суолугар бастакы тоҥуй соҕус тыыннаах олугун уурдарабыт…

Аан бастаан “маама, паапа” диэн саҥарыаҕыттан саҕалаан оҕобутун Ийэ Тылыттан сыыйа тэйитии күүрээннээх үлэтэ саҕаланар: оҕобут маҥнай икки тылы булкуйан саҥара сатыыр, онтон саҥарарга судургутун талар, эккирэтэр, сыыйа тылын ситимэ кэһиллэр, ыксаан бу ситими бэйэтэ айа сатаан, хайдах бэйэтигэр сатанарынан уларытан-тэлэритэн, сөбө буолаарай диэн саҥара сатыыр, ол кэннэ дьэ этиитин тутула уларыйан, санаатын араастаан таһаара, тиэрдэ сатаан, эрэй бөҕөтүн көрөр. Билигин дьиэҕэ-уокка, дьааһылаҕа-оҕо саадыгар, оскуолаҕа, үрдүк үөрэх кыһатыгар, тыа сиригэр, куоракка итинник булкаас саҥа-иҥэ кутуллар да кутуллар… Мин хайдах саныыбын да, оннук саҥарабын, эбэтэр хайдах саҥарабын да, оннук саныыбын…

Икки тылынан илэй-балай быһаарса үөрэммит киһини Ийэ Тыл истиҥэ, иһирэҕэ, илбиһэ, имигэһэ, ичигэһэ, ибирэ, аба-хомуһуна таарыйбат, кини кутун-сүрүн сылааһынан угуттаабат, үөрдүбэт, долгуппат буолан барар. Өтөр кэминэн оҕобут хайдах эрэ тоҥуй соҕус майгыланар, быһа бааччы судургутук быһаарсар, өйдөһөр, кэпсэтэр буолар. Икки тылыттан истиҥин, иһирэҕин, дириҥин буолбакка, үрдүгэр сытарын, чэпчэкитик этиллэрин, саҥарылларын талан ылан санаатын тиэрдэ сатыыр кыһалҕаланар.

Маннык түгэни Мандар Уус икки кыракый үрүйэчээн үөрэ-көтө чырылыы-чырылыы сырсан истэхтэринэ, биирин тоһуйа сүүрүгүн хайысхатын уларытаары маһы туора уурбуттарыгар, үөрэ-көтө, кылбачыйа, чырылыы сүүрэ иһэн, туора сытар маска иҥнэн булумахтана түһээхтээн, үрдүнэн-аннынан түһүөлээн, мөхсөн көрөөхтүүр да, күүһэ-хаана кыайтаран, мэһэйдии сытар мас хоту саҥа сүнньүн булан салгыы сүүрээхтии тураахтыырыгар тэҥниир. Оттон суолугар мэһэйэ суох үрүйэчээн  харгыһа, харыыта суох сүүрэн быдан ыраах сиргэ тиийэрин этэр.

Оҕо икки-үс тылга мэскэйдэнэн кэмин халтайга ыытыа уонна тыла бигэ олоҕо суох буоллаҕына, өйүн-санаатын сайдыыта биллэ бытаарыа диир. Оттон төрөөбүт тылын толору баһылаабыт оҕо санаатын сайа этинэр буоллаҕына, тыына хаайтарбат, бэйэтигэр бүгэн хаалбат, майгыта-сигилитэ олохтоох, кэпсэтинньэҥ, сайаҕас, уйаҕас, аһыныгас буолар. Ийэ тылын дириҥник билэр, өйүн-санаатын сатаан салайар буолан, өйүгэр тутар дьоҕура уһулуччу сайдар, оччоҕо атын омук тылын үөрэтэр-билэр дьоҕура күүһүрэр. Аны үксүгэр киһи биир өйдөбүлү атыҥҥа тэҥнээн, холоон көрөн өйүгэр тутар. Ийэ тылын үчүгэйдик билэр киһи эрэ атын тылга тэҥниир, холуур, үөрэтэр тылын дириҥин, күүһүн өйдүүр, ылынар буолар. Ийэ тыл дьиҥнээхтик олоҕун булбут буоллаҕына, атын омук тылын үөрэтэргэ, баһылыырга аан аһааччы, сүрүн көмөлөһөөччү, бөҕө тирэх буоларын тоһоҕолуур Мандар Уус.

Улахан омуктар оҕолоро (аан дойдуга биллэр-көстөр, баһылыыр даҕаны тыллаах омуктар оҕолоро) кыра эрдэхтэриттэн икки-үс тылга тырыта тыытыллыбаттар, булкуллубаттар. Кэми, күүһү халтайга ыыппаттар, ол иһин сайдыыларын тэтимэ биллэ түргэн. Ийэ тыллара чөллөөх буолан, атын наадыйар тылларын дөбөҥнүк үөрэтэллэр. Оттон биһиги оҕолорбут кырата үс омук тылын баһылаатахтарына эрэ бу олоххо толору күүһүнэн олох олорор кыахтаахтар. Бастатан туран – Ийэ Тылбыт, иккиһинэн – иккиһинэн Россиябыт сүрүн тылынан – нууччалыы чоп-чообурҕас буолуохтаахпыт, үсүһүнэн аныгы сайдыы билигин үксэ английскай тылынан саба халыйан кэлбитин быһыытынан, бу тылы билии хайаан да наада. Ону сэргэ илиҥҥи норуоттар тылларын – кытайдыы, кэриэйдии дуу билэр наадата тирээтэ.

Сахалыы да санаан көрдөххө, тирэҕэ суох салгыҥҥа ыйанан тураммыт хайаан ити үлүгэр сүгэһэрбитин сүгүөхпүтүй?! Онон баар суох соҕотох тирэхпитин – Ийэ Тылбытын харах харатын курдук харыстаан, бүөбэйдээн инники балысхан айаммытыгар бүтүн күүс, бөҕө тирэх оҥостуохтаахпыт. Оҕолорбутугар кэмин куоттарбакка, Ийэ Тылын бигэтик олохсуттахпытына эрэ, онно таба тирэнэн, бэйэтэ салгыы сайдар суолун солонуохтаах, — диир өркөн өйдөөх бөлөһүөк Мандар Уус.

Оҕо кыратыгар гуупка курдук барытын ылынан иһэр, хайдах тылынан кэпсэтэҕин да, ону түһэрэн иһэр. Ол да иһин оҕо уһуйааныгар иитээччилэр араас тылы-өһү истэн эрдэхтэрэ.  Мандар Уус этэрин курдук, эһэ-эбэ оҕото кырдьаҕас киһилии лоп-бааччы тылланыа, солото суох ийэ-аҕа оҕото эмиэ атыннык саҥарыа, арыгыһыт киһи оҕото туспа тойуктаныа. Саха майгытыгар суох маатыры-куутуру үөхсүү тылын төрдүттэн тохтотон, дьиэ иһигэр сиэрдээх, үтүө сыһыаны олохтоотохпутуна, ийэ тылбытынан кэпсэтэр эйгэлэннэхпитинэ, күнтэн күн кыраны да буоллар, саҥа тылы-өһү эбинэн иһиэхтэр этэ – отонноотоххо оҥоойук туолар.

Ийэ тыл төрөппүттэртэн, дьиэттэн саҕаланар.

Валентина Бочонина

УлуусМедиа