Бастакы түүл: аҕабын көрбүтүм
Өрөбүл күннээҕи ааҕыыга Нам улууһун «Эҥсиэли» хаһыат редакцията бэлэмнээбит кэпсээнин сэргээҥ.
1971 сыл саас быарбынан ыалдьан, ыраах Таастаах эргин кустуу тахсыбатаҕым. Хомустаах аннынан Тылбыйахтаах хайа охсуутугар, сааскы хаар уута тахсар оҥхойугар, биэрэгин сыырыгар оҥкучах хаһан, туолунан дьиэ оҥорон, тимир оһох олордон, түүҥҥүтүгэр ону оттон, быр курдук биэс хонукка куска олорон, баара-суоҕа биэс аҥаарда ытан биэс кустаммытым.
Тоҕо ытыы аҥаара диэтэххэ, биир ботуруонум «бүл» гынан эрэ хаалбыта. Кус болдьоҕо ыам ыйын 17 күнүгэр бүппүтэ, булка баҕа өссө улааппыта. Арай, Горнай оройуонугар болдьоҕу ыам ыйын 23 күнүгэр диэри уһаппыттар. Хас да киһиэхэ барарга этэн көрдүм да, ким да барбата. «Ээ, син биир соҕотоҕун да барыахха» диэн Баарымча эбэ хотуҥҥа түүннэри айаннаан тиийдим.
Арҕаа уолбатыгар уу таһаарбатах, уута кыра, син олохтоох кустар кэлэллэр-бараллар. Мончуук туруоран, дурда оҥостон, ол түүн олорон уон аҕыс куһу өлөрдүм. Куолутунан, ол түүн нуктаан ылыыбар эбэ иччитэ – Баарымча эмээхсин урукку кэтэ сылдьар хас да хос ырбаахылаах, сыттаах таҥастаах кэлэн ону-маны кэпсэттэ.
Сарсыарда туран аһаан-сиэн, аппар миэстэтин уларытан өртөөтүм. Икки саабын ылан, Биэ Эмиийдээххэ эбэни ортотунан сатыы бэрт холкутук туораан, күнүс тиийэн үс-түөрт куһу өлөрдүм. Күнүс күн ириэриитэ күүһүрдэ, балайда самыырдаан ылла.
Ол да гыннар, күөл мууһа кытыытыттан сыста сытар буолан холкутук сананан, эбэни илин атаҕын ортотунан туораан иһэн, эмискэ мууһум дагдаҥныы түстэ да, хонноҕум анныгар диэри мууска кыбыллан сүгэһэрбиттэн иҥинним. Дьэ, ыксал, атаҕым сири олох билбэт, уһун эрэһиинэ саппыкым уунан туолла. Муустан тирэнээри гыннахпына тимирэ турар.
Бээрэ, ыксаабакка сынньанан баран, атаҕы өрө тэппит киһи дии санаан, мууска тиэрэ ханайан баран атахтарбын хамсаппыппар муус үрдүгэр дагдас гынан тахсан кэллим. «Оо, өлбөт киһи эбиппин, һа» диэтим. Онтон эр ылан туран хаамыах курдук буолан иһэн, моонньубунан уу өрө ыһыар диэри муус быыһыгар кыбыллан хааллым.
«Дьэ, манна кэлэн өлөр, сытыйар оҥоһуулаах эбит буоллаҕым. Оо, оҕолорум, эрэйдээхтэр, туох аанньаны көрүөхтэрэй?» дии санаатым. Хайдаҕын да иһин, кытаатан, санааны түһэрбэккэ, тахса сатыахха. Эмиэ атахпын өрө тэбэр санаа киирдэ. Син мөҕүстэҕим, сылайдым, күммүн көрбүтүм – арҕаа саҕахха киирэн эрэр эбит.
Эбэттэн көрдөһөр киһи буоллум: «Баарымча эбэ хотун, эйиэхэ куһаҕаны, аньыыны оҥорбутум суох, оҕолорбун тулаайах хаалларыма, бачча ыраах аҕалан сытытыма» диэн. Сынньанан баран, атахтарбын хамсатан өрө тыылынным, дьолго, муус үрдүгэр баар буола түстүм да, бу сырыыга «һа» диэн саҥа аллайбакка, 30-40 миэтэрэни быарбынан сыылан, «муус, дьэ, кытаатта быһыылаах» диэн туран арыы диэки сүүрдүм.
Хайы-сах быарым ыалдьан, иһим түгэҕэ аһыйан барда. Түргэн үлүгэрдик таҥаспын устан ыган кэттим, тоҥон бардым. Ол иһин сиэлии былаахсылаах чагда устун икки биэрэстэ сири өр гымматым, отуубар кэлэн, сэрэххэ диэн бэлэмнээн барбыт хаппыт маспын умата охсон, оргуйбут чэйи ыйаан, таҥаспын уларытан, итии чэйи водкалаан иһэн кэбистим, үчүгэйдик аһаатым. Эбэм үтүө, аһыныгас хараҕынан көрбүтүн иһин аһаттаҕым дии.
Кус киэһээҥи көтүүтэ буолла да, таҥаска сууланан утуйан хааллым. Ол сытан маннык түһээтим: арай, дойдубар 1937 сыл, тоҕо бу сылы билэбиний? Чэ, быйыл алта саастаахпыттан бу дойдуга –Арыы тумул диэн уҥуор-маҥаар өттүлэрэ көннөрү харахха чуолкайдык көстүбэт, ортотугар талах арыылаах эбэҕэ үс орто баай дьон олорбуттара. Олор ортолоругар биһиги аҕа ууһа сыһыы ортотугар олохтоохпут, ынах сүөһүнэн син сүүрбэччэ сүөһү баар быһыылаах этэ.
Дьиэбит билигин даҕаны сылгыһыттар дьиэлэрэ буолан турар, күүлэтэ эрэ көтүрүллүбүт этэ. Арай, онно тиийбиппин. Күүлэ дьиэҕэ киирбитим – ып-ыраас, арай, соҕуруу өттүгэр бэрт өрдөөҕүтэ тигиллибит өлбүт киһиэхэ кэтэрдэр таҥастара сытар эбит. «Бай, бу эмиэ хайалара кэллэҕэй? Бэрт өрдөөҕү, үчүгэйдик оҥоһуллан көмүллүбүт киһи эбит» дии санаан, сибилигин көрүөх айылаах дьиэҕэ көтөн түстүм.
Дьиэ иһэ ып-ыраас, таҥара остуола, ортоку остуол, ол остуол уһугар аҕам быраата, билигин 87 саастаах (1993 с.) олорор. Үгэх остуол, үһүөннэригэр иһит-хомуос, ас-үөл олох туох да суох.
— Хайа, Ньукулай, ити ким кэллэ? Арааһа, өлбүт киһи таҥаһа дии, — диэтим.
— Ээ, кэлэн-кэлэн, аҕаҥ быһыылаах, билигин киириэҕэ, таһараа ыалга тахсыбыта.
Ол икки ардыгар күүлэҕэ киһи тыаһаабытыгар, дьэ эрэ, аҕам буоллаҕына оҕотун билэр дуу, суох дуу (ол сыл өлбүтэ 40 сыла этэ) дии санаан, аан аттыгар тиийэн турунан кэбистим. Сотору киһи киирбитигэр көрбүтүм – кырдьык аҕам эбит. Уҥуоҕунан аччаабыт (180-185 см киһи этэ), сирэйэ толору эттээх-сииннээх, салгын охсубут. Ону саныыбын: бу сүрэх муҥутаан, ол дойдуга эмиэ сылгыһыттыыр эбит буоллаҕа.
Миэхэ олох кыһаммат. Киирэн таҥара остуолугар олорон маннык саҥалаах: «Дьэ, нохолор, мин эһиэхэ кэлбэтэҕим, манна икки-хас аахсар дьонноохпун. Онно туох-ханнык буолбутун билэн баран таһырдьа тахсаарыҥ» диэн баран быраһаай да суох, миэхэ олох да кыһаммата, тахсан барда.
Таҥынна быһыылаах, онтон сотору охсуһуу, тутуһуу буолла. Дьахтар саҥата: «Ээ, биһиэхэ кыайтарбат киһи эбит». Эр киһи саҥата: «Суох-суох, кыайбатыбыт», — диэтэ. Ону биһиги иһиттибит-истибэтибит диэтибит да, таһырдьа тахсан көрбүппүт – эбэ арҕаа баһынан киһибит хара буруо буолан, киирэн эрэр күнү үрдүнэн көтөн сурулуу турдаҕа үһү.
Эмискэ уһуктан хамсаан кэллим. Күн балайда ойбут, ханан да тугум да ыалдьыбатах, быарым баара-суоҕа биллибэт. Үөрэ санаан туран, отуум уотун оттон, сиэл, сүөгэй, туох астаахпынан – табаҕынан, чэйинэн, арыгынан айах тутан алҕаан, эбэбин аһаттаҕым дии. Чэйдээн киирэн, үс чаас курдук кэмҥэ уон сэттэ араас куһу өлөрөн, хомунан, аппын аҕалан, эбэбин аһатан, бэйэм аһаан, эбэм көмүс уҥуохпун бүтүн ыыппытыгар кириэс охсунан баһыыбалаан, дойдубун быстаҕым дии.
Көр, оннук түһээн турардаахпын.