Мандар Уус Улуу Айанын сэһэниттэн

Айан араастаах диир Мандар Уус: соҕотох киһи айана диэн баар, бөлөҕүнэн айан билигин туризм көстүүтүн курдук күүскэ сайдан эрэр. Суос соҕотоҕун айылҕаны алаһа оҥостон сылдьар киһи сырыыта-айана, аһыыр аһылыга, хонор сирэ, миэстэтэ букатын туспа бөҕө буоллаҕа. Айылҕаҕа уһуннук сылдьыы – бэйэни тургутуу.

Аҕатынан дьоно Охонооһой Ноҕоруодаптаах оҕолоро суох буолан, Бориһы көрдөһөн Хара Алдаҥҥа оҕо оҥосто сылдьыбыттара. Охонооһой кыра уолу сүгэ сылдьан туһахтыыра, оннооҕор сэргэлэрин таһыгар чааркаан иитэллэрэ үһү. Борис оонньуур оҕото суоҕа, оҕо эрдэҕиттэн Айылҕа оҕото буолан, ойуурга, тыаҕа соҕотох сылдьан кыылы-сүөлү кытта алтыһан, былыргы өтөхтөрү, киһи уҥуохтарын кэрийэн улааппыта. Ол сылдьан былыргы малы-салы, ойууну-оһуору болҕойон, сыныйан, кэрэхсээн көрөрө. Аҕатын Сүөдэри кытта бары от-мас үлэлэригэр, булка-балыкка  тэҥҥэ сылдьан уһуйуллубута. От үлэтигэр оҕо эрдэҕинэ кинини сарсыарда түөрт чааска туруоран сэттэ биэрэстэлээх сиргэ от охсооччуларга, кэбиһээччилэргэ өйүө лэппиэскэлэрин ыыталлара, ону суолун быһалаан, сүгэн илдьэрэ. Оскуолатааҕы сылларыгар ийэтин бииргэ төрөөбүт балта ыалдьыбыт сураҕын истэн ийэтэ санааҕа ылларбытын билэн, хаһан эрэ улахан киһилиин биирдэ эрэ сылдыбыт суолун өйдөөн хаалбытынан, бэйэтэ тылланан, Баайаҕаттан Тандаҕа ийэтин балтын аахха тиийэн көрсөн, билсэн, ийэтигэр кэһии ыыппыттарын аҕалан, дьоно хайдах-туох олороллорун кэпсээн-ипсээн үөрдүбүтэ… 9-11 кылаастарга үөрэнэр кэмигэр, сэбиэскэй кэмҥэ былыргы ойууну-бичиги өйдөөн-төйдөөн, анаан-минээн хомуйар айанын саҕалаабыта. Ол аата 60-с сыллартан, оскуолаҕа үөрэнэр кэмнэриттэн, эдэркээн сааһыттан айылҕаҕа соҕотоҕун кыһыл атаҕынан, эт тилэҕинэн өрөспүүбүлүкэбит улуустарын сирдэрин-уоттарын уһаты-туора айаннаан ахан, былыргы ойууну-бичиги, оһуору-мандары, кырдьаҕастар сэһэннэрин-сэппэннэрин хомуйан ахан кэллэҕэ. Дьиҥнээх Аар айылҕа оҕото, Айылҕа киһитэ диэн кини. Итиннэ иитиллибит эйгэтэ, удьуорун хаана сирдээтэҕэ. Мандар Уус төрдө кыһаларын уота ыраахтан кытыастар, тимирдэрин тыаһа лыҥкыныыр уустарынан аатырбыт Кутаамалар. Билиҥҥи Баайаҕа сиригэр биллэринэн, барыта түөрт уон биэс уус олорбута, онтон уон алтата аатырбыт сүдү уус эбиттэр. Мандар Уус аҕатынан Лахса Түмэппийтэн барыта уон биир көлүөнэ ааттаах-суоллаах уус удьуордаах. Төрүттэрэ Лахса Түмэппий номоххо киирбит илиитигэр-атаҕар күүстээх, кыанар киһи эбит. Аҕата Сүөдэр сээркээн сэһэнньит, олоҥхоһут этэ.

Борис Федорович Чуумпу акыйааҥҥа атомнай подводнай лодкаҕа түөрт сыл сулууспалаабыта. Аармыйаҕа сулууспалыыр кэмигэр спорт бары көрүҥнэригэр маастарга кандидат нуормаларын толорбута. Уһун дистанцияҕа – уон килэмиэтиргэ сүүрүүнэн, көҥүл тустуунан, боксанан, штанганан, дуобатынан дьарыктаммыта. Өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр марафонец буолбута. Спордунан дьарыктанан бэйэтигэр дьулууру, тулууру ииттиммитэ.

Саллааттаан кэлэн баран Чөркөөҕүнэн, Дьиэбэгэнэ алаастарынан, былыргы Байаҕантай сиринэн, Танданан айанын салҕаабыта. От ыйын сүүрбэтигэр отун үлэтин бүтэрээт, Ийэ Айылҕатыгар сыал-сорук оҥостон айанныыр идэлэммитэ. Өйүөтүн бэркэ гыннар үс хонукка тиэрдэрэ. Өйүөтэ бүттэ да, Айылҕа аһыттан – үүнэр үүнээйитинэн, отунан, отонунан аһыыра. Сүүрбэ хонугунан дьиэтийэҕин, салгыы сылдьан сылгытыйаҕын, онтон салгыы кыыллыйаҕын диир Мандар Уус.

Мандар Уус сатыы киһи айаныгар хаамыы, сүүрүү, хаамыы-сүүрүү икки ардынан, бэдьэйии эҥин диэн көрүҥнэри этэр. Кини айанныырыгар хааман айанныыр ордук сылаалаах диэн өрүү сиэлэн-сүүрэн айанныыр эбит.

— Сиэлэн, сүүрэн айанныыр арыый чэпчэки, сылаата кэм кыраҕа дылы. Хаамтахха уһун үрэх иннигэр көстөр тумула кэлэн биэрбэтэҕиэн, ону нөҥүө түстэххинэ биир оннук тумул эмиэ ыраах көстөн кэлиэҕэ… Устунан сүрэҕэлдьээн, сылайан киирэн бараҕын, оттон сэгэччи соҕус сиэлэн айаннаатаххына, сир-дойду көстүүтэ түргэн-түргэнник уларыйан, сонунтан сонун алаастары, үрэхтэри, тыалары көрөҥҥүн суол уһунун соччо билбэккин. Сотору-сотору араас өтөхтөргө, киһи уҥуохтарыгар, үүтэннэргэ эҥин кэтиллэ түһэҥҥин, чинчийэн, ойуулаан бэрт сэргэхтик айанныыгын, сылайбаккын. Тыа устун бараргар сиэлэн айанныыр эмиэ барыыстаах: куобах уоһугар, аппаҕа-дьаппаҕа хааман иһэр киһи ол аппа ортотугар үктэнэн, тимис гынан эрэ баран нөҥүө чомчоҕойугар үктэнэр. Итиннэ үөһэ-аллара түһэргэр-тахсаргар сүрдээх үгүс күүскүн сүтэрэҕин, ол иһин сылайаҕын, оттон сиэлэн иһэр киһи түргэнин суотугар быраҕынар күүһүнэн (инерциятынан) куобах уоһун, аппаны нөҥүө көтөн ааһар. Онон чомчоҕойтон чомчоҕойго ыстаҥалаан барар киһи күүһүн да кэмчилиир, сири да хорутар, быдан түргэтиир. Уһуннук айаннаатаххына, кэлин хас атылгын, атаҕыҥ аннын көрүнэ сатаабаккын, чомчоҕойгун ааҕа сатыы испэккин, атаҕыҥ бэйэтэ булар курдук буолар. Онтон онно ыстанабын диэн санаабаккын, син биир көнө сиринэн сиэлэн иһэр курдук сананаҕын. Көс иһигэр сылгы ситтэрбэккэ барар, онтон иккис көстөн ханна үүрэргинэн барар буола сылайар эбит.

Сахалыы санаан да көрдөххө, айылҕа араас усулуобуйатыгар сылдьарга атах таҥаһа ураты суолталаах, онон ньымса атах таҥаһа наада буоллаҕа. Мандар бастаан киирсэбэй саппыкынан сылдьыбыт. Саппыкыта ыараханын, оһо аалыллан, тэстэрин сирбит. Онтон кэлин “Дружба” диэн Кытай кедатын үс айаҥҥа кэтэн абыраммыт. Мөлтөх атах таҥастаах киһи ырааппата чахчы. Куһаҕан атах таҥастаах, ыйы ыйынан, икки ыйы ыйдаан айылҕаҕа сылдьар киһи атаҕын тыҥырахтара хоҥноллор. Тэлигириэйкэтин ылан, хайыһар бэргэһэлэнэн, эбэтэр хортуустанан уонна үрүсээктэнэн барара. Ийэтин сүбэтинэн сылгы сиэлиттэн өрүллүбүт ситиилээх сылдьара.

Дьэ оттон хонор сирэ эмиэ араас буолара – эргэ өтөхтөр, кэбиһиилээх от. Ийэтэ ситии быаны төгүрүччү тардыннахха, туох да куһаҕан тыын киирбэт диэн түөрт миэтэрэ курдук уһуннаах ситиини биэрбитэ. Онон эргэ балаҕаннарга, өтөхтөргө ситии быатын бэйэтин тула төгүрүччү тардынан утуйара. Кэбиһиилээх оту булар ордук. От сылааһа киһини түргэнник ириэрэр. Тэлигириэйкэ, таҥас сиигин түргэнник оборор. Утуйан турдуҥ, дьон отун алдьаппакка, биир да салааны хаалларбакка, кытаанах гына оннугар симиэхтээххин диир Мандар Уус.

— Айылҕаҕа сылдьар киһи аһыыр аһа, эрэсиимэ ончу уларыйар. Хаһан аччыктыырыҥ биллибэт. Оту-маһы ыстыы сылдьаҕын. Айанньыт тииһэ үчүгэй буолуохтаах. Аныгы дьон сыҥаахпыт ыстыыр күүһэ мөлтөөбүт диир Мандар.

Кини оҕо эрдэҕиттэн от төрдүн ыстаан, амсайан көрөрө уонна ийэтэ да оту-маһы билэрэ киниэхэ бэрилиннэҕэ. Оҕо сырыттаҕына, ийэтэ унньуулалаах күөрчэх ытыйара. Дьэ Мандар Уус айылҕаҕа аһылыга туох буолар эбитий. Ньээм от, ача икки көрүҥүнэн, боруу от умнаһынан аһылыктанар эбит. Тайах эрбэһинин сиирэ. Сардаана төрдө, аммалар сардаа уга диэннэрэ бэрт тотоойу аһылык диир. Хатаран, үлтү сынньан, бурдук курдук оҥоһуллар. Уу кутан кэнсиэрбэ бааҥкатыгар уган үлүннэрэн баран, сарсыарда сиирэ. От силиһин икки умнаһын икки ардынан төрдө туһалааҕын туһунан этээччи. Луук курдук быһыылаах маҥан буолар диэччи. Оту түөрэн аһыырга 11-12 см усталаах быһыччалаах сылдьар эбит.

Мандар Уус айылҕаҕа сылдьар киһи аска сыһыана букатын уларыйарын бэлиэтиир. Дьон хаппыт килиэби бырахпыттарын сүөргүлүү көрөҕүн. Айыы аһа алыс ахтылҕаннаах буолар диир. Кэччэгэй дуу, иҥсэлээх дуу буолбаккын, айылҕаттан сөптөөҕү ылары өйдүүр буоларга үөрэнэҕин.

Мандар Өлөөҥҥө атырдьах ыйын ортото аан бастаан моруосканы булан амсайбыта. Хоту киһи биллэрдик сэниэлээх сылдьар диир Мандар Уус. Сунтаарга Элгээйиттэн балачча тэйиччи, хотугулуу-арҕаа хайысханан бардахха, хаһан да көрбөтөх кытархай сибэккилээх үүнээйини булан үрүсээгин толору үргээбит.

— Аҕыйах хонуктааҕыта син дьиэҕэ-уокка олорбут киһи, хонугунан сиргэ-уокка олох олорорго үөрэнэ охсубатыҥ чахчы. Толооҥҥо, тыаҕа сылдьар киһи сүрүн уратыта ыарахаттары, соһуччу түгэннэри, араас эриирдэри эрдэттэн сэрэйэн, билэн, хас эмэ хонук, кэм инниттэн тоһуйа бэлэм буолуу… Оттон дьиэҕэ холкутук олорор киһи үксүгэр бэриэт билэн-көрөн олорбот ээ, ыы муннунан анньыллан эрэ баран биирдэ бабат диэччи. Айанньыт киһи буоллаҕына тиийиэхтээх сиригэр төһөнөн тиийэрэ, төһө сылайан тиийиэхтээҕэ, тугу булан аһаан сылаатын таһаарыахтааҕа, айаннаан иһэн аара тугу-тугу үлэлээн, чинчийэн ааһыахтааҕа кытта эрдэттэн суоттаннаҕына эрэ эрэллээхтик айанныыр. Оннооҕор чугаһынан ханнык адьырҕа кыыл баар буолуоҕун эрдэттэн суоттана сатыыгын. Инньэ гымматаххына, соһуччу көрсүһүү куттала суоһуур, оннук алдьархай тугунан түмүктэниэ биллибэт...

Мандар Уус кэпсээнинэн, киһи сылгытыйбыт, кыыллыйбыт кэмнэригэр тымныйыыны, аччыктааһыны, сылайыыны олус тулуйар буолар. Балаҕан ыйыгар утуйан турарыгар бэргэһэтин аннынан чанчыктара кырыаран хаалбыт буолаллара. Оччоҕо балачча өр эккирээн, сүүрэн-көтөн ирэрэ. Уонна тымныйан тумуулаабытын, сөтөллүбүтүн олох өйдөөбөт. Кыыллыйбыт кэмҥэ киһи ис туруга, кутун-сүрүн салайыныыта олох атын таһымҥа тахсар эбит. Айылҕаҕа сылдьан, дьиэҕэр, тэлгэһэҕэр сылдьар курдук сананнаххына, мунуом диэн санаабаккын, куттаммаккын даҕаны диир. Мунуом диэн санаа суох буолар. Сылгы ыллыгын суолун батыһабын. Сылгы суол саамай көнөтүн булан барар диир Мандар. Айанныыр кэмҥэр дьиэҕэр олорор курдук турукка киирдэххинэ, Айанньыт буоллум диэн саныаххын сөп диэн этэр Мандар Уус.

Киһи дьиэтигэр олорон бэйэҥ да, дьиэҥ да сытын билбэт буолаҕын. Онтон тэйэ түһэн баран кэллэххинэ, билэҕин диир. Дьиэ-дьиэ, ыал-ыал араас туспа сыттаах буолар. Сүөһүлээх-астаах ыал, үүттэрин туттарыынан муҥурдаммакка, бэйэлэрэ сүөгэй иирдэр, буһарар, арыы оҥорор буоллахтарына, сыттара туспа. Өрүү чесноктаах, лууктаах аһы аһыыр дьон дьиэтин сыта эмиэ туспа буолар. Ыарыһахтаах, эминэн-томунан олорор дьон сыттара, эбэтэр өрүү арыгылыыр дьон дьиэлэрин сыта эмиэ тус-туспа. Саҥа дьиэ, саҥа миэбэл, эбэтэр дьиэлэрэ тэллэйдээх дьон дьиэтэ туспа сыттаах. Аны хас биирдии киһи бэйэтэ туспа сытын эбэн кэбис. Сорохтор олус холоҥсолоох буолааччылар. Оҕо, кырдьаҕас сыттара эмиэ тус-туспа. Хамсыкка ыалдьыбыт киһи сыты да ылбат буолара, сорохтор ыарыы кэнниттэн сыты ыларбыт мөлтөөбүтэ баар суол.

— Наар айылҕаны дьиэ оҥостон, уһуннук сылдьыы кэнниттэн киһи наһаа сытымсах буолааччы, — диир Мандар Уус. — Айылҕа, киһи-сүөһү, дэриэбинэ, техника, араас кыыл-сүөл сыттарын букатын ыраахтан араарар буолаҕын. Ол иһин чугаһынан ханнык улахан кыыл баарын, сылдьарын син эрдэттэн сэрэйэн, билэн-көрөн, хайа эҥээринэн баар буолуохтааҕын суоттаан баран, хайдах эмэ гынан тэйсэр суолу тобула сатыыгын. Кыыллар биһиги сыппытын букатын тойук сиртэн ылан эрдэхтэрэ, оттон биһиги хайдах да сордоммуппут иһин түҥ былырыгы кыыллыҥы турукпутугар чугаһыыр кыахпыт ханан да суох, ол да буоллар өр Аар Айылҕаҕа сылдьан киһи дьиэҕэ олорор туругунааҕар быдан сытымсах буола уларыйара чахчы баар суол. Уһун айан киһи туругун араастаан тургутан көрөн куккар-сүргэр, эккэр-хааҥҥар, өйгөр-санааҕар, майгыгар-сигилигэр, уйулҕаҕар биллэр уларыйыылары сайар эбит. Көрөрүҥ, истэриҥ, сытымсаҕыҥ, тулууруҥ, күүһүҥ-күдэҕиҥ барыта уларыйар, тупсар. Итинник айан кэнниттэн уһун күнү быһа үлэлээн (холобур, от охсон) баран, улаханнык, эстэр-быстар гына олох сылайбат буолаҕын. Майгыҥ да үтүө өттүгэр өҕүллэрэ үгүс мээнэ ыгымсыйарыҥ намырыыр, киэҥ көҕүстэнэҕин, уһуну-киэҥи толкуйдуур буолаҕын, аһара кэччэгэй буолбаккын гынан баран, бэйэҥ тускар тугу барытын кутуруккар кээмэйдээн туттар буолаҕын, атын дьоҥҥо ордуо этэ буоллаҕа дии диэн санааттан…

Итинтэн да атын уларыйыы олус элбэх буолааччы диир Мандар Уус. Кини аан бастаан Төҥүлү алаастарын эргийэн кэлэн баран киэһээ кулуупка киирэн дьон араас сыдьаайдаах хонууларын, бэйэтин илиилэриттэн тыгар сардаҥалары көрбүтэ… Айылҕаҕа сылдьан тыа быыһыгар киһи — төһө саастаах, хайдах эйгэлээх киһи кэлэн ааспытын салгыҥҥа олорон хаалбыт сытынан билэҕин, оннооҕор ханнык табаҕы тардарын билэр туруктанаҕын диир кини. Истэриҥ да уларыйар, көтөр-сүүрэр саҥатын өйдүүр турукка киирэҕин диир. Айылҕаҕа сылдьан киһи чэбдигирэр, ырааһырар.

Айылҕаттан көрдөһө-ааттаһа сылдьыахха наада диэн сүбэлиир Мандар Уус. Кини Айылҕа ылынардаах-ылымматтаах буоларын бэркэ билэр. Киһи көрдөһүүтэ ис сүрэҕиттэн тахсыахтаах. Арҕаһыттан тэһииннээх, көхсүттэн көнтөстөөх Айыы аймаҕынабыт диибит. Айыылары кытта ситимнээхпит, салаллар муоһалаахпыт. Киһи муоһатын билбэт буолан, кэһэрэ, онтон оҕустарара элбэх. Онон өрүү бодотун тардына сылдьыахтаах.

Хаһан эрэ Мандар Уус били сэбиэскэй кэмҥэ атеизм диэн тэнийэ сылдьыбыт үөрэх сабыдыалынан эбитэ дуу, «абааһы, иччи диэн суох диир дьону аһынабын” диэбитин өйдөөн хаалбыппын. Чараас эйгэҕэ Айыы да, абааһы да баар. Айыы, сырдык күүс көмөтө наһаа улахан. Ону өйдөөн ылыныахха наада. Мандар Уус оҕо эрдэҕиттэн олоҕун Айанын устатыгар Айыылар, үрдүк күүс быыһаабыт түбэлтэлэрин кинигэлэригэр ахтан суруйар.

Мандар Уус хаста да өлө сыспыта. Оскуолаҕа киирэ илик уол Кутаамаҕа Кураҥхаайы халдьаайытыгар биир сытыары охсуулаах, ампаардыы муннуктаах дьиэҕэ сөбүлээн оонньуура. Тоҕо диэтэххэ, ол дьиэ иһигэр сүрдээх элбэх ат сөдүөккэтин мастара, таһаҕас ындарга ат сиһэ бааһырбатын диэн, эбэтэр көлүнэргэ ат сиһин быатын сыттыга буолар кыракый ыҥыыр маһа, билиҥҥитинэн боулинг диэн оонньуу киэгили хоруолун курдук мастары ньиэмэс саллааттара оҥорон, туруоран, убайа оҥорон биэрбит титирик ох саатынан аҥаабыллыы-аҥаабыллыы ытыалыы оонньуура. Нэдиэлэни быһа түспүт ардах кэнниттэн оонньуур өтөҕөр бугуһуйан тиийэн оонньуу сылдьан ийэтэ күнүскү аһылыкка ыҥырар саҥатын истибитэ уонна оноҕосторбун ытыалаан баран тиийиэм диэн салгыы ыта турдаҕына, кэннигэр мас хайдар тыаһа иһиллээтин кытта, кинини ким эрэ көхсүгэ саайбыкка дылы буолбута да, биирдэ көтөн тиийэн сыҥаһа ороҥҥо быарынан быраҕылла түспүтэ. Кутталыттан киһи баппат кыараҕас түннүгүнэн таарыйбакка да таһырдьа ыстаммыта. Ийэтэ хаһытыы турарыгар тиийэн, ырбаахытыттан харбаат, эргиллэн көрбүтэ, өтөҕө бүтүннүү сууллан, буомба эстибитин курдук хап-хара буруо оргуйан олорор эбит…

Борис маска ыттар олус сөбүлүүр дьарыктаах оҕо эбит. Маска ыттар анал ньымалары, албастары айан, мутуктара хайдах хайысхалаах, быһыылаах үүммүттэрин чинчийэ көрөн баран, суоттанан, кытай гимнастарын курдук лабааттан лабааҕа быраҕаттанан, ыстаҥалаан ыттар идэлэнэ сылдьыбыт.

— Кэлин санаатахпына, маска ыттыы наһаа көхтөөх спорт көрүҥэ курдук эбит диир Мандар Уус. Үрдүк маска ыттарыҥ, түһэриҥ эмиэ биир туһунан сатабылы эрэйэр. Оттон маһыҥ мутуга букатын үөһэ буоллаҕына, мас умнаһын кууһан тахсыы, баараҕай, кыайан кууспат маскар логлоруттаҕас хатырыктан тутуһан, тирэнэн, хатанан тахсыы курдук араас албастар бааллар. Ол-бу тыҥырахтаах тимирдэри, анал быалары-туһахтары туттубакка, турар бэйэнэн ыттыы дьиҥ кыаҕы, кыаныыны эрэйэрэ биллэр… Биэс биэрэстэлээх Хайыраҥ диэн сиргэ Фима Иванов уонна аатырбыт хомусчут уола Мирон Турнинныын моҕотойдуу барбыттар. Биир моҕотойу “бултуйан” баран салгыы баран истэхтэринэ, биир моҕотой ойон тахсан баран, баараҕай тииккэ чыбыгыраан тахсыбытыгар, Борис эккирэтэн тахсааччы буолбут. Түөрт миэтэрэҕэ диэри мутуга суох, уол кыайан кууспат маһа буолан биэрэн, кыанара бэрт буолан логлоруттаҕас хатырыктарынан тирэнэн, дьиэ хоруобуйатын саҕа үрдүккэ тахсыбытын кэннэ, моҕотойо атын лабааҕа көһөөрү бэлэмнэммит, уол эмиэ талаҕын ылан бэлэмнэммит.  Иккиэн тэҥҥэ хамсанан эрэллэрэ баара да, Борис атаҕын ааныгар мутук тостоотун кытта, аллараа били үктэммит суон мутуктарыгар охсуллаталаабытынан аллараа силискэ кэтэҕинэн сууллан түспүтэ, өйүн сүтэрбитэ… Хата, уолаттара тыллааннар, аты ыҥыырдыы охсон балыыһаҕа илпиттэрэ. Балыыһаҕа өйдөммүтэ – сүнньэ хамсаппат буолбут этэ, куйахата быстыбытын эмтээбиттэрэ. Дьэ итини Мандар Уус бэйэтэ да сөҕөр, ити үлүгэрдээх үрдүктэн силискэ түһэн баран, хайаан сүнньүм быстыбатаҕа, төбөм уҥуоҕа хайдыбатаҕа буолла диэн – Айыыһытым ытыһыгар түһэрэн ыллаҕа диэн…

Аны алтыс кылааска үөрэнэ сылдьан менингиттээн, өйүн сүтэрэн өлө сыспыт. Афанасий Сидорович Тимофеев диэн быраас туруулаһан туран эмтээн үтүөрдүбүт. Иккилии чаас сэрээккэлиирэ. Бырааһа Бориһы Ытык Күөлгэ Ыһыахха сүүрэ сылдьарын көрдөҕүнэ, тоҥсуйан, баттыалаан баран, дьарыктанан, доруобуйаҥ чөлүгэр түспүт диирэ. Уонна ийэтэ Мария Иосифовна бэйэтэ айдарыылаах, илбийэр идэлээх, оту-мас эмтээҕин билэр киһи, сырыы аайы имэрийэр, илбийэр эбитэ үһү.

Санаа күүһэ диэн ураты күүс буолар. Мандары оскуолаҕа кырата бэрт, кыайан сылдьыа суоҕа диэн оскуолаҕа киирэр сааһыгар ылбатахтарыгар наһаа хомойбут. Онон куһаҕан үчүгэйдээх диэбиккэ дылы, арааһа үчүгэй уратытын көрдөрөн өрөлөһөр санааны оҕо эрдэҕиттэн ииппит быһыылаах.

Оттон аармыйаҕа араас өрөпөөннөспүт уолаттар сэттэ этээстээх маатырынан кутан үөхсэн кэпсэтэллэригэр тэҥҥэ маатыралаһан барбакка, Борис киһилии сиэрдээхтик, нуучча литературатын тылынан кэпсэтэрэ үһү. Түөрт сыллаах сулууспатын кэмигэр нуучча литературатын айымньыларын кыһаллан туран аахпыт. Кэлин араас омук уолаттара киниттэн сүбэ-ама ылар буолбуттара.

Аармыйаҕа сырыттаҕына, бииргэ сулууспалыыр уола штанганан дьарыктанара. Айылҕаттан күүстээх-уохтаах үһү да, долгуйарыттан, психологическай тирэҕэ суоҕуттан, икки төгүллээн кыайтарбыт. Кинини көрө сылдьан, үһүс күрэхтэһиигэ дьарыктыырга санаммыт. Штанганы да көрбүтэ ахсааннаах киһи, уолун кытта тэҥҥэ дьарыктанан барбыт. Саҥа дьарыктанар киһи бэйэтэ техника айан таһаарбыт. Тээгэтин сайыннаран, кандидат нуорматын толорбута. Оттон штангист уола оҕо сылдьан маска баттаппыт, улаханнык оһоллонон сиһин өлөрбүт эбит. Холкутук ылар ыйааһынын, долгуйдар эрэ, психологическай мэһэй үөскээн, санаата кыайбат буолан хаалар эбит. Ону араастаан эрийэн-мускуйан өһөс буоларга үөрэппит. Холобура, Борис оҕустаҕына, төрүт кыыһырбат буолуохтаах эҥин диэн араас тургутуктары бэлэмнээбиттэр. Күрэхтэһиигэ тиийэн, киһитэ киирэн, кыайталаабыт, бүтэн баран «хайаан, мин бу дьоҥҥо кыайтарбыппыный” диэбит. Ол уол маастар, сэбилэниилээх Күүстэргэ икки төгүллээх чөмпүйүөн буолбута, ССРС сборнайыгар киирбитэ диэн кэпсиир Мандар Уус. Киһи кыаҕа оннук кыраттан хаайтарар. Бэйэни кытта мөккүөр – улуу дьыала. Билигин кинини санаатахпына, тренер буолуом хаалбыт дии саныыбын диир Мандар Уус.

Мандар Уус олоххо тардыһыы, санаа күүһүн бэйэтин олоҕунан холобур көрдөрө сылдьар киһи. Ыра санаата олоххо киирэн, ойуута-бичигэ остуолга уурулла сылдьан туттуллар күндү кинигэ, атын омуктар сөҕөр кинигэлэрэ буолла, ыччат, дьон бөҕөнү ууска уһуйда, саха ууһа-ииһэ сайдар тирэхтээх суолун булла, сахаҕа ураты тыыннаах комплекс олоххо киирдэ, дьон-сэргэ Мандартан алгыс ыла быстыбат айан аартыгын тутта… Мандар Уус Баайаҕатыгар бар дьонун көрсө, кэпсии-ипсии, күннэтэ ойуулуу-бичийэ олорор. Мандар үөрэҕэ, өркөн өйдөөх бөлөһүөк быһыытынан бөлөһүөктүү көрүүлэрэ икки атах өйүн-санаатын өллөйдүү туруохтара.

Онтон Улуу Айанньыт Мандар Уус иитиллибит Ийэ айылҕатыгар сыһыаннаан өссө биир саҥаны киллэрэргэ этиилээх. Тыанан айаннааһын бэйэтэ биир уһун кэмнээх үөрэх, сатабыл, бэйэни кыанар буолуу биир сонун көрүҥэ. Итинтэн сиэттэрэн бэрт дьикти санааҕа кэлэбин диир – хара тыанан сырсыы диэн спорт саҥа көрүҥүн саҕалыахха сөп эбит. Көнө сиринэн сүүрэрдээҕэр быдан ураты хаачыстыбалары сүүрүктэн ирдиир. Холобур, бүдүрүйбэт сүһүөҕү, олус түргэн толкуйу, ыраах ыстанар дьоҕуру, боксер курдук аһарыгас буолууну (холобура, ыстанан көтөн истэххинэ хараххар лабаа иһэр буоллун), гимнаст курдук кыанар, имигэс буолууну (сытар, турар мастары үрдүлэринэн-анныларынан кырынаас курдук сылбырҕатык сылдьар буолууну) ирдиир дьикти спорт көрүҥэ буолуо этэ дии саныыбын. Онно эбии араастаан уустугурдуохха сөп, холобур, маска олорор тииҥ, куртуйах сыалларын, мас быыһынан элэҥниир сүүрэн иһэр куобах барылын курдук уустук көрүҥнэри эптэххэ, олус да көхтөөх буолуо этэ, — диэн санааттан санааны саҕа олорор Мандар Уус.

Валентина Бочонина

УлуусМедиа