Аал Луук мас баараҕай силиһэ

Аҕыс иилээх-саҕалаах, атааннаах-мөҥүөннээх айгыр-силик Аан Ийэ дойду Айыы аймаҕа дэнэр урааҥхай саха ааттыын да мааны Мандар курдук дьонунан дьоллоох уонна баай.

Мандар Барыыс барахсан туох да үлүннэриитэ-киэргэтиитэ суох саха дьолугар Айыылар сардаҥалаах сырдык санааларын, илдьиттэрин тиэрдэр, кэрэҕэ, кэскилгэ, үтүөҕэ-үйэлээххэ сирдиир ытык аналлаах, кинилэртэн быһаччы быстыбат бөҕө ситимнээх, ураты оҥоһууланан үөскээн-төрөөн эр киһи аҕыс кырыылааҕа, киһи киэнэ кэрэмэһэ, килбиэннээҕэ, саха саарына, урааҥхай сүдүтэ диир, киэн туттар, иннибитигэр тутар баар-суох киһибит. Барахсан, Айыылар, Аар силик Айылҕа маанылаах оҕото, Айанньыт буолан киэҥ нэлэмэн Сахатын сирин аҕыс баһын усталаах-туоратынан ыраах тэлэһийэн эт атаҕынан тилэҕэ элэйиэр диэри кэрийдэ ини, кэрийбэтэ ини. Өбүгэ оһуордарын ураты тыллаах кистэлэҥ кэпсээннэрин-сэһэннэрин хомуйан, үөрэтэн-чинчийэн олох дьиҥнээх оһуорун биллэ ини, билбэтэ ини… Ити сылдьарын устатын тухары үгүс дьону көрүстэҕэ, Айылҕа уонна норуот муудараһын этигэр-хааныгар иҥэриннэҕэ. Кэми-кэрдиини кытта умнуллан, сэбиэскэй кэмҥэ “олох хаалынньаҥа” аатыран аанньа ахтыллыбакка сүтэн, уостан эрэр норуот прикладной искусствотын көрүҥнэрин сүтэрбэт-симэлиппэт туһуттан хорсуннук туруулаһан, ылсыбыт дьыалатын ыһыктыбакка, айанын суолуттан туораабакка, сүрэҕин этиитинэн түөрт уонча сыл муспут баайын чинчийэн, наардаан, сааһылаан системаҕа киллэрэн, былыргы өспүт үгэһи тилиннэрбит, уус идэтин, уһаныы үгэстэрин тыыннаабыт, саҥа таһымҥа таһаарбыт, саҥа көлүөнэлэри уһуйбут, чөллөөх, үтүө олоххо, кэрэҕэ сирдээбит дэгиттэр талааннаах уһулуччулаах уус, саха норуотун этитиилээх ойууһута, саха ойуутун-бичигин, оһуорун-мандарын сөргүтэн, тилиннэрэн үйэтитээччи, мындыр уһуйааччы, настаабынньык, төрдүнү көрөр, ырааҕы анаарар, өркөн өйдөөх бөлөһүөк буолан таҕыстаҕа Борис Федорович Неустроев-Мандар Уус, төрөөбүт норуотун Аар Саарга ааттатар үйэлээх үйэлэри айдаҕа-туттаҕа.

Айылҕаҕа сылдьан айылҕатыйан, Айыы ситимин өссө күүһүртэҕэ, өссө бөҕөргөттөҕө. Үс дойду олоҕун, Аан дойду Айылҕатын, куҥкунуур Улуу куйаар оһуорун анаарар үһүс харахтанар сүдү кыахтаннаҕа. Көстөөх сиртэн сандаарар уоттаах кыһалаах, лыҥкынас тимир тыастаах Кутаама курдук этитиилээх ытык дойду былыргы уустарын Сойуппаты, Дорҕоону, Дьэһиэли  ууһаабыта, кинилэр туйахтарын хатаран аҕа баһын тосту олорбута Мандар Уус.  Ийэ кут, Ийэ өй, Ийэ тыл нүөл сүмэһинин толору иҥэриммит баараҕай Аал Луук мас – Мандар Уус чиҥ, дириҥ силистээх-мутуктаах.

Борис Федорович «Уус диэн ытык тылы дириҥ суолталаах өйдөбүллэргэ эрэ сыһыары туталлар эбит. Холобур, аҕа ууһа, ийэ ууһа, биис ууһа, төрүт уус удьуор, төрүт уус киһи, уус киһи, тимир ууһа, мас ууһа, көмүс ууһа, тыл ууһа, уус-уран айымньы, уус-уран оҥоһук,  эҥин” диэн суруйар. Кини бу суруйбут уус диэн тылын өйдөбүллэрэ бэйэтигэр быһаччы сыһыаннаахтар. Саха дьоһун төрүт-уус дьонуттан төрөөбүт-үөскээбит  төрүт уус киһи, сатаабатаҕа диэн суох, эгэлгэ сиэдэрэй уус-уран оҥоһуктардаах дэгиттэр уус киһи. Мандар Уус мандардаан оҥорор уус толкуйдаах, уус харахтаах, уус тарбахтаах, уус илиилээх дьикти киһи. Кырдьык, уус киһи итинник эрэ буолан дьикти оҥоһуктары айан эрдэҕэ дии. Ол эрээри, уус толкуйдаах, уус харахтаах, уус илиилээх буолбут эрэ барыта оһуор-мандар тылы сатаабат. Оттон Мандар барахсан хара хараҕа чоҕулуҥнуу кэпсээн-ипсээн, сэһэргээн бардаҕына, киһи эрэ истэ олоруон курдук. Бу санаата ситимнээҕин-сааһылааҕын, толкуйа торумнааҕын, тобуллаҕаһын, тыла-өһө олохтооҕун, умсугутуулааҕын, баайын, ууһун-уранын, саҥарар саҥата холкутун, сымнаҕаһын! Бу күлүмнээн сандааран тохторун, сүрэҕи-быары ортотунан сайан киирэрин, уоскутарын, сылаанньытарын… Арай Үрдүк Айыылар эрэ итинник саҥараллара, этэллэрэ, кэпсииллэрэ, сэһэргииллэрэ буолуо диэх айылаах… Аны устар ууну сомоҕолуурдуу уустаан-ураннаан саҥарар киһи  эрэ барыта саҥарбытын-эппитин, санаабытын-толкуйдаабытын сурукка түһэрэр буолбатах ээ… Оттон Мандар Сээркээн сэһэнньитин сэргэ, эт өйүнэн, эт илиитинэн суруйбут төрдүнү көрөр, ырааҕы анаарар үгүс кинигэ ааптара эбээт. Кини кинигэлэрин илиигэр туттаххына, ааҕан бардаххына, сардаҥара сырдыыллар, саппаҕырбыт санааҕын сайҕыыллар, ыраастыыллар, чэбдигирдэллэр, кэрэ эйгэтигэр сиэтэллэр. Мандар муудараһа боростуой бороҥ урааҥхай күннээҕи олоҕор билбэтэх кистэллэрин улаҕатын өҥөйөн көрдөрөр, санаалары саҕар, ыллыктары ыйар, аартыктары арыйар. Мандар тимири эрэ ыллаппат, маһы эрэ хаамтарбат диэн өбүгэлэрбит ууһу сөҕөн этэллэринии, уус. Кини тимиргэ, көмүскэ, маска, туоска барытыгар дэгиттэр уһанар. Чаҕыйан, чугуйан турбута диэн суох. Оҥоһуктара – сиэдэрэй ойуулаах араас кээмэйдээх биилээхтэрэ — быһахтара, батыйалара, удьурҕайтан, мастан сувенирдара өрөспүүбүлүкэбит, Арассыыйа, омук сирин биллиилээх дьонугар бэлэхтэммиттэрэ, араас судаарыстыбалар, куораттар музейдарыгар көрдөрүүгэ тураллар. Тимири ыллатар уус хомустарын тыастара букатын уратылар, тыллара ураты этигэннэр. Кини хомустара ханна-ханна тиийбэтэхтэрэ буолла.

Борис Федорович бэйэтэ хомусчут бэрдэ. Хомуска этин-сиинин араас чааһынан дэгиттэр оонньуур талааннаах оонньооччу. Араас кэнсиэртэргэ, бэстибээллэргэ оонньообутун сэргэ Баайаҕатааҕы музыка оскуолатыгар үгүс оҕону хомуска оонньуурга уһуйбута. ССРС композитордарын тиһэх сийиэһигэр хомус диэн кырдьаҕас үстүрүмүөммүт уонна хомус музыкатын туһунан тыл этэн, оонньоон кыттыбыта. Мандар дириҥ философскай анаарыылаах сэһэннээх, этитиилээх ойуулаах-уруһуйдардаах ойууһут быһыытынан эмиэ киэҥник биллэр. Саха литературатын төрүттээччи А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөйтөн саҕалаан уонунан араас ааптар кинигэлэрин дириҥ номохтоох уруһуй-сэһэннэринэн киэргэппитэ. П.А. Ойуунускай аатынан  Тааттатааҕы норуодунай тыйаатыр саҥа дьиэтин эмиэ кини кыһан оҥорбут ойуута-мандара киэргэтэр. Оттон кини биир идэлээхтэриниин мастан кыһан, хаһан оҥорбут Аал Луук Маһын анныгар Таатта улуу дьоно Өксөкүлээх, Ойуунускай уонна Табаахырап олорор паннолара төһөлөөх сыранан оҥоһуллубуттара буолуой диэн сөҕө эрэ саныыгын. Саха омугун историятыгар аан бастаан XXI-с үйэҕэ тутуллубут Арчыбыт дьиэтин сиэр-туом толоруллар анал саалатыгар Мандар мастан кыһан, хаһан оҥорбут айыыларын бэлиэлэрэ бэлэх быһыытынан биэрбитэ ыйанан, сахалар биэс харахтаах кириэс — туора бэлиэлэрин кэрэһилии тураллар… Онтон биһиги, Надежда Семеновналыын, баайаҕалар быыстапкаларын, Мандары кытта истиҥ көрсүһүүлэри тэрийэн, ыытан кэлбит дьоллоохпут. Борис Федорович Сүбэбит чилиэнэ этэ.

Баайаҕа дьоно уустар уутуйан үөскээбит, оннооҕор кыргыттар кытта уһанар түөлбэлэрэ буола биллэ сайдыбытыгар Борис Федорович оруола тугунан да сууйуллубат сүҥкэн. Бөһүөлэккэ сүгэлэрин уктатарга көрдөһөөччүлэртэн саҕалаан Мандарга кэлээччи, сүбэ-ама ылааччы элбэх. Борис Федорович  дьон кыһалҕатын өйдүүр, өрүү көмөлөһөр. Олбуорун иһигэр турар уһанар кыһата өрүү уоттаах буолар. Төһөлөөх да сыаналаах оҥоһук оҥоһуллан сыттар, кистэммэт, аан хатаммат. “Хатыам, кистиэм кэриэтэ уһаныам суоҕа”, — диир Мандар. Манна туох да сүппэт. Бөһүөлэк эр дьоно күргүөмнээхтик күнүстэри-түүннэри уһаналлар. Мандар кыһатыгар уһаарыллыбыт уустар – кини үөрэнээччилэрэ, утумнааччылара үгүс. Борис Федорович күнүс кыһатыгар олоҥхону холбоон кэбиһэр уонна ону истэ-истэ уһаммытынан барар. Дьэ уонна уустары кытта былыргы-аныгы туһунан сэһэн-сэппэн тэнийэр. Киниэхэ илин эҥээр, Бүлүү бөлөх улуустарын ааһан, ыраах хотугу улуустартан Мандар дьикти иэйиилээх эйгэтигэр алтыһа, билии ыла, уһанарга үөрэнэ, ыллыктаах тылын истэ, сүбэ-ама ыла кэлэллэр. Мандар кимтэн да көҥөммөт, киэҥ көҕүстээх, дэлэгэй, кини дууһатын сылааһа барыларыгар тиийэр. Баайаҕа Таатта улууһун киинэ Ытык-Күөлтэн балайда чиэски да буоллар, Мандар үтүө аатын анаан ааттаан тиийээччи элбэх. Инньэтэх Италияттан, Японияттан, Францияттан о.д.а тиийэ кэлэллэр. Оттон Борис Федорович сахатын төрүт үгэстэрин, культуратын Монголияҕа, Тываҕа, Бурятияҕа, Польшаҕа, Турцияҕа билиһиннэрбитэ, омуктар кэрэхсэбиллэрин ылбыта. Борис Федорович сыралаах үлэтэ дьоһуннук сыаналанан, П.А. Ойуунускай аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай бириэмийэтин лауреата буолбутунан сибээстээн Мандар Ууһу уонна Баайаҕа уустарын кытта көрсүһүүнү, быыстапканы ыыппыппыт. Манна академик В.Н. Иванов бэйэтин тыл этиитигэр Польшаҕа Саха сирин делегацията бара сылдьыбытын, бастаан утаа өрөспүүбүлүкэ бас-көс дьоно, учуонайдар тыл эппиттэрин, ону поляктар сэҥээрбиттэрин, онтон Борис Федорович оҥоһуктарын илдьэ баран көрдөрөн кэпсээбитин кэннэ, атыттарга наадыйбакка, кэлин кинини эрэ тула эргийэ, батыһа сылдьыбыттарын сөхпүтүн ахтыбыта. Омуктар Мандары сүрэхтэринэн көрдөхтөрө, өйдөөтөхтөрө…

Мандар Уус үрдүк сиэрдээх майгытынан, элэккэй, эйэҕэс сыһыанынан, өбүгэ сиэригэр-майгытыгар, төрүт үтүө үгэстэригэр, Айыы тыыныгар иитэр-такайар уһуйааччы педагог, наставник. Баай Байанайдыы кыраттан да үөрэ түһэр үөрүнньэҥ майгылаах. Олоххо бастаан үчүгэйи бэлиэтии көрө охсооччу, «наһаа үчүгэй» диэн бигэргэтэр тыллаах. Мандар барахсан кими эмэ биир хатыылаах тылынан аҕыннаҕа баара дуу, ончу суох. Олоххо дэҥҥэ көстөр киэҥ көҕүстээх диэн кини, муударай, сэмэй киһи.

Борис Федорович Неустроев-Мандар Уус бөлүһүөктээн анаарыыларынан бүгүҥҥүнү, кэлэри өтө көрүүтүнэн, инникини түстүүрүнэн норуотун үтүөҕэ-үйэлээххэ, кэрэҕэ-кэскилгэ сирдээн иһэр. Сиэринэн-майгытынан, үлэһитинэн, талаанынан-дьоҕурунан, билиигэ, кэрэҕэ күүстээх тардыһыытынан, айылҕаҕа, дьоҥҥо-сэргэҕэ, олоххо тапталынан, үтүө, аһаҕас сыһыанынан, мунньуммут муудараһынан, норуокка уунар бэлэҕинэн дьиҥ-чахчы Айыы аймаҕын араҥаччылыыр аналлаах саха норуотун тумус туттар лиидэрэ, саха саарына, киһи кэрэмэһэ, килбиэннээҕэ дэниэн дэнэр. Кини туһунан бүппэккэ этэ-кэпсии туруохха сөп.

Борис Федорович – үчүгэй лектор. Чөл олох пропагандиһа. Бастатан туран, аҥардас кыһыл тылынан буолбакка, бэйэтин олоҕунан Айыы сиэрин тутуһар, кут-сүр, өй-санаа, эт-сиин ырааһын харыстыыры, чөллөөх буолары көрдөрөр. Мандар Уус кыанар киһи, дэгиттэр спортсмен – тустар да сүүрэр, дуобаттыыр да, штангист, боксер да бөҕө этэ буоллаҕа. Өрөспүүбүлүкэ биир марафонеһа. Этин-сиинин сатаан салайынар буолан, ити үлүгэрдээх үгүс сырыыны сатыы сырыттаҕа, киһи кээмэйгэ укпат үлэлэрин оҥордоҕо, айдаҕа-туттаҕа, үөрэттэҕэ, ииттэҕэ-такайдаҕа, биэрдэҕэ-бэристэҕэ. Өй-санаа, эт-хаан өттүнэн күүстээх буолан үлэтэ үтүө түмүктэннэҕэ, норуотун билиниитин ылар үрдүк дьолго тигистэҕэ. Дьон эрэлин, тардыһыытын, болҕомтотун күүстээх эрэ киһи уйар.

Борис Федорович иллээх дьиэ кэргэн амарах аҕата Борис Федорович олоҕун аналлаах доҕоро Федора Борисовналыын түөрт оҕолорун көччөх гынан көтүппүттэрэ ыраатта. Федора Борисовна — Борис Федорович бэйэтэ этэрин курдук, Таҥара бэлэҕэ. Майгылаах үтүөтэ, кэрэтэ, көҕүстээх холкута, киэҥэ кини. Саха дьоһун Далбар Хотуна, кэрэ, мааны киһи. Ааттыын, төрөөбүт сыллыын дьүөрэлии, инь-янь курдук өрө-таҥнары тутуллубукка дылы, Борис Федорович, Федора Борисовна, төрөөбүт сыллара даҕаны, 1945, 1954 сыллар. Дьикти диэтэҕиҥ, Айыылартан аналлаах дьон. Федора Борисовна уопуттаах педагог, хас да көлүөнэ төрөппүт, оҕо тапталын ылбыт иитээччи, РФ үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна. Борис Федоровиһы олоҕун тыыннааччыта буолан, барытыгар өйөөн-өйдөөн, кыах биэрэн Мандар Уус буоларын, үйэлээх үлэтин тэҥҥэ үллэһиннэҕэ. Саамай өйөнөр өйөбүлэ, тирэнэр тирэҕэ буоллаҕа. Сиэннэр улааталлар. Мандардаах удьуордара салҕанар…

Мандар Уус барахсан саха ойуутун-мандарын, оһуорун-бичигин сорсуннаах сонордьутун олоҕо, үлэтэ бүтүн саха норуотугар, үүнэн иһэр көлүөнэлэргэ үтүө холобур, көмүс далаһа буолар. Билигин Баайаҕаҕа саха ырата буолбут туос ураһа, тимири уһаныы ураты музейа, Айылгы киинэ бүтүн комплекс буолан дьэндэйэн тахсан, Мандар алгыстаах тылын истэ, дьиктигэ тиксэ бар дьон суола тохтообокко, субулла турар.

Сырдыгынан сыдьаайар, сылааһынан илгийэр Ытык дьоммут Борис Федорович, Федора Борисовна! Эһиэхэ бүгүҥҥү кэрэ бэлиэ күҥҥэ төрөөбүт норуоккут, бар дьоҥҥут туһугар аныыр, холобур буолар олоххутугар, алгыстаах айыы санааҕытыгар бар дьоҥҥут тапталын, бараммат махталын тиэртэхпит буолуохтун дуу.

Үрдүк Айыылар саргылаах санааларынан салайа арыаллаан сардаҥалаах сарсыҥҥыга, дьоллоох-соргулаах олоххо салгыы сирдээн-сиэтэн истиннэр! Унаар күөх буруоҕут күндүл мэҥэ халлааҥҥа уһун үйэлэргэ унаара устан бар дьоҥҥутун угуйа, ыҥыра туруохтун! Норуоккут махталыгар, бар дьоҥҥут тапталыгар угуттанан олоххут сиэдэрэй ойуута-бичигэ, оһуора-мандара киэркэйэ, үүнэ-үрдүү  туруохтун! Кэнчээри ыччаккыт кэтит кэскилэ түстэнэ туруохтун! Уруй-туску!

Валентина Бочонина

УлуусМедиа