Тыа хаһаайыстыбата: быйыл боломуочуйа кэҥэтиллибитэ улуустар кыахтарын таба туһаналларыгар көдьүүстээҕин көрдөрдө

Эргэ сылбыт эстэрэ ый аҥаарын кыайбат кэм хаалла. Үгэс курдук, баччаларга тэрилтэлэр сыллааҕы үлэлэрин түмүгүн чөкөтөллөр. Ол сиэринэн Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ 2025 сылга тугу  ситиспитин, туох кыаллыбатаҕын дьүүллэһэр-ырытыһар уонна бастыҥ үлэлээхтэри бэлиэтиир-биһириир мунньахтарын икки сиринэн – министиэристибэ уонна бырабыыталыстыба 2-с дьиэтин саалаларыгар тэрийэн ыытта.

 “Быһыы-майгы уустугуран, төһө даҕаны үп-харчы хамсааһына бытаарбытын иһин, сылы бигэтик түмүктээн эрэбит. Отчуоттанар сыл барыллааһын түмүгүнэн 38,7 млрд солкуобай кээмэйдээх тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйата оҥоһуллара сабаҕаланар. Бу эһиги, миэстэҕэ тыа хаһаайыстыбатын муоһалыыр салайааччылар, уонна хаһаайыстыбалар, тэрилтэлэр исписэлиистэрин, үлэһиттэрин дьаныардаах үлэлэринэн ситиһилиннэ”, – диэн тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирэ Артем Александров мэлдьи даҕаны кыһалҕалаах салаа байыастарыгар махтанарын биллэрдэ итиэннэ, чуолаан, тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы судаарыстыбаннай бырагырааматын бүддьүөттэн үбүлээһин хайысхаларын уларытыы туох бэлиэ түмүктэрдээх буолбутугар тохтоото.

Биллэрин курдук, улуустарга бэриллибит тыа хаһаайыстыбатын    боломуочуйалара быйылгыттан кэҥэтиллэн, субвенция үбэ биир кэлим сыаллаах ыстатыйанан тиэрдиллэр, улуустар ханнык салааны чорботон өйүүллэрин бэйэлэрэ быһаарар, сирдэрин-уоттарын уратытын аахсан субсидия ыстаапкатын олохтуур буоллулар итиэннэ кыра кыамталаах эбийиэктэри тутуу боломуочуйата улуустарга бэрилиннэ. Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы бырагырааматын сүнньүнэн улуустар боломуочуйаларын толороллоругар анаан 8 млрд 883,8 мөл. солкуобай кээмэйдээх субвенция көрүллүбүтүттэн бүддьүөт үбэ татымсыйан, 473,98 мөлүйүөнэ бырабыыталыстыба хаһаас пуондатын хаҥатыыга угулунна.

Онон, кэнники чопчуламмытынан, 8 млрд 461,3 мөл. солкуобай кээмэйдээх субвенцияттан (2020 сыллааҕы таһымтан 2 төгүл кэриҥэ элбэх) дьон сүөһү ииттэр кэтэх хаһаайыстыбаларын өйөөһүҥҥэ 904,8 мөл., ынах сүөһүнү, сибиинньэни уонна сылгыны үөрдээн иитиини, оҕуруот аһын, хортуоппуйу, бурдугу үүннэриини сайыннарыыга 547,5 мөл., ыаммытынан үүтү, ынах сүөһү уонна сылгы этин тутууну уонна астааһыны, хортуоппуйу, оҕуруот аһын, бурдугу соҕотуопкалааһыны хааччыйыыга 4,42 млрд, дьиэ табатын иитиини сайыннарыыга 1,2 млрд, тыа хаһаайыстыбатын кыра кыамталаах эбийиэктэрин тутууга (саҥалыы сөргүтүүгэ) 578,3 мөл. солкуобайдыы тыырыллыбыта.

Уларытыы, чопчу “кыра кыамталаах эбийиэктэри тутуу” суотугар субвенцияларын кээмэйэ 5 улууска (Мэҥэ Хаҥалас, Сунтаар, Амма, Хаҥалас, Чурапчы) миллиард аҥаардыытыттан таҕыста, 8 улууска 300-тэн 500 мөлүйүөҥҥэ диэри халбаҥныыр. Миниистир бу дьыл ахсынньы 10 күнүнээҕи туругунан улуустарга 7 млрд 081,7 мөл. солк. (сыллааҕы кээмэйтэн 84,2 бырыһыана) тиксэриллибитин, ынах, биэ уонна таба төбөлөрүгэр көрүллүбүт үп бу сыл иһинэн 100 бырыһыан бэриллэригэр илии баттаабытын туһунан мунньах кэмигэр иһитиннэрдэ.

А. Александров улуустар саҥа хайысхаҕа – кыра кыамталаах эбийиэктэри тутууга көхтөөхтүк ылсыбыттарын бэлиэтээтэ. Манна киирэллэр: 100 төбөҕө диэри хотоннор, сылгы базалара, сайылыктар, 500 туоннаҕа диэри бурдук ыскылааттара, оҕуруот аһын уонна хортуоппуйу уурар-харайар тутуулар, арыы сыахтара, буойуналар, үүт тутар пууннар. Ол курдук, 2-с бөлөххө киирэр 19 улууска уонна Дьокуускай куоракка 71 эбийиэк тутуллар (бу иһигэр үксэ хотон, холбоон 1 676 сүөһү туруохтаах), 20 эбийиэк саҥалыы сөргүтүллэр, 10  өрөмүөннэнэр уонна 7 астыыр-үөллүүр тэрил атыылаһыллар, барыта 108 эбийиэккэ үлэ ыытыллар. Балартан быйыл 50 эбийиэк тутуллан, өрөмүөннэнэн киириэхтээх (бу отчуоттанар кэмҥэ 14 эбийиэк арылынна), ону тэҥэ 18 эбийиэк саҥалыы сөргүтүллэн, сэбилэнэн үлэлиэ. Уоннааҕылара кэлэр сылга ситэриллиэхтэрэ.

Миниистир онон өйөбүл саҥа мэхэньииһимэ көдьүүстээҕин көрдөрбүтүн ыйда. Кини тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга олохтоох бүддьүөттэн 60-тан тахса мөлүйүөн үбү укпут Мэҥэ Хаҥалас уонна Өлөөн улуустарыгар махтанарын биллэрдэ. Быйылгылары таһынан урукку сылларга саҕаламмыт эбийиэктэр ситэриллибиттэрин ааттаталаата. Холобур, Үөһээ Дьааҥы улууһугар 2023 сыллааҕы субсидия суотугар тутуута саҕаламмыт 120 миэстэлээх хотон уонна күҥҥэ 1,5 туонна үүтү астыыр сыах ситэриллэн киирбиттэр. Сэтинньигэ Бүлүү, Кэбээйи, Мэҥэ Хаҥалас улуустарыгар холбоон 510 төбө сүөһү турар 5 хотону үлэҕэ киллэрдилэр.

Кистэл буолбатах, элбэх улууска ынах сүөһү ахсаанын көрдөрүүтэ былырыыҥҥыга тиийбэт чинчилээх. Ол даҕаны буоллар, бу дьыл ахсынньы 1 күнүнээҕи туругунан, ынах сүөһү төбөтүн өрөспүүбүлүкэ 10 улууһугар халбаҥнаппатылар, ити иһигэр официальнай статистика Чурапчы, Бүлүү уонна Амма улуустарыгар эбиллибитин көрдөрдө. Ынах ахсаана 6 улууска тулуктаһар. А. Александров “төбө харчытын” эбэтэр “үүт харчытын” улуустар бэйэлэрэ талалларыгар кыах бэриллибитин түмүгэр үүтү тутуу кээмэйэ өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 5 бырыһыан улааппытын (былырыыҥҥы 60,2 тыһ. туонна оннугар 63 тыһ. туонна үүт), ити иһигэр 13 улууска уонна Дьокуускай куоракка эбиллибитин, өссө үүт баалабай ыамын көрдөрүүтэ 6 улууска уоннна Дьокуускайга үрдээбитин бэлиэтээтэ.

Сылгы ахсаана Чурапчы, Хаҥалас, Уус Алдан улуустарыгар эбиллибит. Эмиэ ахсынньы 1 күнүнээҕи сибидиэнньэҕэ сигэннэххэ, таба ахсаана өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 2,5 бырыһыанынан эбиллэн, 169 тыһ. төбө баара отчуоттанар. Бу иһигэр 9 улуус табаларын балачча эптилэр. Маныаха тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ таба төбөтүгэр көрүллэр субвенция ыстаапката ортотунан 19 бырыһыан үрдэтиллибитэ таба ахсаана эбиллэригэр төһүү буолбутун ыйда.

Түмүккэ Артем Александров тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар сыһыаннаах сокуон аакталара, ол иһигэр субвенциялар тустарынан сокуон, салгыы чочуллан-чопчуланан истэхтэрин аайы Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтэ муниципальнай оройуоннар үлэлэрин “Тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы туһунан” өрөспүүбүлүкэ сокуонун 7-с ыстатыйатын төһө тутуһалларынан сыаналыыр буолуоҕун иһитиннэрдэ.

“Онно олохтоох салайыныы уорганнара тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга кыттыыларын быһаарар 11 дьаһал баар. Олортон биир сүрүн суолталаахтара – тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыы бырагырааматын ылыныы уонна олоххо киллэрии. Субвенцияны инникитин онно олоҕуран тыыран биэрэр буолуохпут”, – диэтэ Артем Александрович.

Василий Никифоров

Хаартыскаҕа ТХАҮөБ министиэристибэтин пресс-сулууспатын түһэриилэрэ.

УлуусМедиа