Тылы билии күүһэ – Кини олоҕун баайа

Лина Михайловна Сабарайкина – педагог, учуонай, тылбаасчыт, суруйааччы 85 сааһыгар Орто дойду олоҕуттан барбыта биир сылын туолла. Кини төрөөбүт сахатын тылын, нуучча уонна француз тылын толору баһылаабыта олоҕун — педагогическай, научнай уонна айар суолун быһаарбыта.

Ийэтэ саха тылын учебнигын оҥорсубута

Лина Михайловна Сабарайкина ийэтэ Евдокия Дорофеевна Нам улууһугар төрөөбүт-үөскээбит киһи. Нэһилиэгин аата оччолорго Куһаҕан ыал диэн ааттааҕа. Үһүйээннэргэ, номохторго кэпсэнэринэн, Тыгын кэмигэр онно үс уоллаах эмээхсин олорбут. Тыгын тиийэн кэлэн: “Бу кимнээх диэн ыалгытый?”, — диэн ыйыппытыгар эмээхсин: “Ийэ ууһа ээ, аата-суола суох куһаҕан ыалбыт”, — диэн хоруйдаабыт. Уолаттара тыаҕа тахсыбыт буолан суохтар эбит.

Тыгын сүрдээх улахан ох саа ыйанан турарын ылан тардан көрбүт да, кыайбатах. Эмээхсин: “Ити саамай аччыгый уолум киэнэ, оҕо эрдэҕинэ оонньообут саата”, — диэбит. Тыгын саллан, тыас хомуммут. Эмээхсин уолаттара кэлэн ийэлэриттэн истэн Тыгыннааҕы эккирэппиттэр.

Сискэ ситэ баттаабыттар. Тыгын дьоно саллан, киирсэ барбакка, эйэнэн кэпсэтэн, сылгы, сүөһү бөҕөнү биэрбиттэрэ үһү диэн үһүйээн баар. Ол Сэһэн Болоҕо, Далан «Тыгын Дархан” романыгар баар. Ийэтин төрүттэрэ ити эмээхсинтэн хаан тардаллар.

Ийэтин аҕата, эһэтэ сүрдээх сэһэннээх-тэппэннээх, сээркээн сэһэнньит Дороппуй оҕонньор Лина түөртээҕэр орто дойдуттан барбыт. Орто бааһынай, сэттэ оҕолоох эбит. Дороппуй кэргэнэ — Дуня ийэтэ уончалаах эрдэҕинэ оҕолонобун диэн өлбүт.

Лина Михайловна ийэтэ Евдокия Дорофеевна Винокурова олоҕун оҕо иитиитигэр анаабыта, түөрт уонча сыл Нам орто оскуолатыгар учууталлаабыта. Игнатий Иванович Каратаевтыын “Саха тыла” диэн иккис кылаастарга аналлаах учебнигы оҥорбута. Бу учебнигынан үгүс көлүөнэ үөрэммитэ.

Евдокия Дорофеевна оҕолору, талан ылбыт идэтин олус сөбүлүүрэ. Үөрэнээччилэрин, ордук кыһалҕалаахтык сылдьар оҕолору куруук ыйыталаһара. Ол иһин да махталлаах үөрэнээччилэрэ учууталларын умнубаттара, тыыннааҕар өрүү сылдьаллара.

Евдокия Дорофеевна киэҥ-куоҥ көҕүстээх, холку киһи киһиэхэ көмөлөһүөхтээх, өйөһүөхтээх диэн өйдөбүлгэ иитиллибит киһи олоҕор кыһалҕа бөҕөнү көрсүбүтэ. Онтон толлон турбакка, иннин хоту дьулуруйа турбута. Кэргэнэ өлбүтүн кэннэ, аҥардас соҕотоҕун үс оҕону көрөн-харайан дьон оҥортообута, эдьиийин, убайын оҕолорун иитиспитэ.

Евдокия Дорофеевна бииргэ төрөөбүт убайа Илья Дорофеевич Винокуров-Чаҕылҕан – саха биллиилээх суруйааччыта, саха бастакы интеллигенциятын, П.А. Ойуунускай көлүөнэтин бэрэстэбиитэллэриттэн биирдэстэрэ.

Киниттэн хаалбыт уол Леонид Ильич ГИТИС-кэ туйгуннук үөрэммитэ. Олус дьоҕурдаах уолу Гончаров, Туманов курдук улахан режиссердар бэлиэтээбиттэрэ. Леонид саха бастакы идэтийбит музыкальнай режиссера этэ. Үөрэҕин кэнниттэн кэлэн баран үс эрэ сыл буолбута, бултуу сылдьан, баара эрэ сүүрбэттиттэн тахсыбыт киһи хомолтолоохтук өлбүтэ.

Кэргэнэ Лариса Сивцева библиотекаҕа үлэлээбитэ. Кыыстара Оля Санкт-Петербурга Суриков аатынан институту, Лена атыы-эргиэн институтун бүтэрбиттэрэ.

Чаҕылҕан улахан уола – Артур Ильич Винокуров, биллиилээх фотохудуоһунньук этэ.

Ойуунускайы таҥара оҥосторо

Евдокия Дорофеевна саха тылын, литературатын тыынын дириҥник иҥэриммит киһи этэ. Саха литературатын классиктарыгар, ордук Алампаҕа уонна Ойуунускайга сүгүрүйэрэ. Алампа кэргэнин билэрэ. Ойуунускайы үтүөтүн-кэрэтин көрбүт буолан таҥара оҥосторо.

Евдокия Дорофеевна 20-30 сыллардаахха араас кэмнэргэ убайын Илья Чаҕылҕаны кытта бииргэ олорор кэмигэр Бэс Дьарааһыны, Анна Денисовна Неустроеваны, Иван Арбитаны, Кулантайы көрбүт. Пролетарскай уулусса 9 нүөмэригэр Илья Дорофеевичтаах ыҥырыылаах аһылыктарыгар кэлэллэрэ.

Онно Дуня аан бастаан Иван Арбитаны көрбүт. Уһун уҥуохтаах, хатыҥыр, кытаанах харахтаах, соччо саҥарбат-иҥэрбэт, туой тугу эрэ саныы сылдьар киһи курдук көрүҥнээҕэ үһү. Илья Дорофеевичтааҕы кытта дьукаах олорбут.

Чаҕылҕан кэргэнэ Ольга Францевна – фельдшер, сүрдээх ыалдьытымсах хаһаайка эбит. Биирдэ Платон Алексеевич Ойуунускай ыалдьыттыы кэлэр буолбут. Ольга Францевна дьүөгэлэринээн ас астаабыттар. Евдокия Дорофеевна, оччотооҕуга Дуня кыыс устудьуон Иван Винокуровтыын маҕаһыыҥҥа ыстаммыттар.

Эбиэт кэннэ 4-5 чаас саҕана саар тэгил уҥуохтаах, наһаа улахан буолбатах, чочуллубукка дылы силии курдук мурунаах, кубааҥка бэргэһэлээх, оччотооҕуга мааны эрэ дьон кэтэр маҥан түөсэҥкэлээх киһи киирэн кэлбит.

Ойуунускай барахсан… “Платон Алексеевич, проходите”, — диэн буолбут. Ойуунускай хармааныгар нособуой былааттаах, тас көрүҥүнэн мааны киһи эбит. Дуня кыыс, нөҥүө хоско олорон иһиттэҕинэ, остуол тула фольклор туһунан кэпсэтии саҕаламмыт. Күндэ ыстатыйатын туһунан кэпсэппиттэр.

Олоҥхо – норуот айымньыта диэн тоһоҕолоон этэллэр эбит. Балачча кэпсэппиттэрин кэннэ, Илья Дорофеевич хоско киирэн: “Дуня, кэлэн ыллаа”, — диэн көрдөспүтүгэр Дуня долгуйан, симиттэн быыс кэннигэр түһэн аккаастаммыт. Онуоха убайа иккистээн көрдөһөн баран: “Сотору бэйэҥ учуутал буолаары сылдьар киһигин дии”, — диэбитигэр, мөҕүлүннүм диэн көрдөһүүтүн ылынан, хата “бискэ” ыллаабыт.

Ити сыл үөрэнэ сылдьар педучилищетыгар Платон Алексеевич айар үлэтэ 20 сылын туолуутун бэлиэтээһиҥҥэ устудьуоннар улахан кэнсиэр оҥорбуттар. Онно Евдокия Дорофеевна “Чуорунай муора, эн”, “Всей России притеснитель” диэн Ойуунускай тылларыгар ырыалары долгуйан туран толорбут. Ойуунускай барахсан бастакы кэккэҕэ атаҕын хатыйа ууран, быар куустан олороро үһү…

Кэлин 40-с сылларга Ломоносов уулусса 22-гэр убайын ааҕы кытта олорон, Евдокия Дорофеевна Күн Дьирибинэни, Николай Павлов-Тыаһыты, Николай Заболоцкайы, Эллэйи, Таллан Бүрэни, Пантелеймон Тулааһынабы, Баал Хабырыыһы, Александр Лавригы, Вячеслав Рябцевы көрүтэлээбит.

Лаврик биирдэ: “Илья Дорофеевич, я вчера черкнул, посмотрите, пожалуйста”, — диэн баран лиис кумааҕыны ууммутун сөхпүппүн өйдүүбүн. Онон убайым Илья киэҥ билиилээх, дьоҥҥо сайаҕас, ыраас дууһалаах, ол да иһин үгүс табаарыстаах эбит диэн өрүү саныырым”, – диирэ Евдокия Дорофеевна.

Оттон Евдокиялаах Илья убайдара Бөтүрүүс мэлдьи кинигэ тутуурдаах буолара. 20-30-с сыллардаахха Нам улууһун биир биллэр-көстөр ыччата этэ диэн кырдьаҕастар ахталлара. Убайын үтүө сабыдыала Ильяҕа улахана. Бөтүрүүс мандолинаҕа, балалайкаҕа үчүгэйдик оонньуура, таабырын таайтарар, остуоруйалыыра, нойосуустатара, нойосуускун үөрэттэххинэ биирдэ остуоруйалыам диирэ үһү.

Аҕата – Таатта этэ

Лина Михайловна аҕата – Михаил Кириллович Сабарайкин Тыараһа нэһилиэгэр төрөөбүт. Дьоно 12 оҕолоох бааһынайдар эбит. Илья Кириллович кэргэниттэн Евддокич Дорофеевнаттан 15 сыл аҕа эбит. Михаил Кириллович бииргэ төрөөбүттэриттэн Василий Кириллович Сабарайкин сэрии кэмигэр холкуоска бэрэссэдээтэллээбитэ. Биир да киһини хоргуппатаҕа диэн «Таатта” хаһыатыгар дьон махталын ылан тахсыбыта.

Михаил Кириллович Сабарайкин Дьокуускайдааҕы педучилищены бүтэрбит. Уус Алдаҥҥа үөрэх салаатын сэбиэдиссэйинэн, Нам орто оскуолатыгар сэбиэдиссэйинэн, Нам орто оскуолатыгар директорынан үлэлээбитэ. Оччотооҕуга учуутал тиийбэт буолан хас да предмети үөрэтэрэ. Кини 1942с. Аҕа дойду сэриитигэр баран, 1943с. эчэйэн, ыалдьан төннөн кэлбитэ.

Оттон кинини кытта бииргэ төрөөбүт Семен Кириллович Сабарайкин Аҕа дойду Улуу сэриитигэр разведчик-снайпер эбит. Сэрии иннинэ САССР Үрдүкү Сэбиэтигэр юрист консультанынан үлэлээбит. 1942с. сэриигэ баран 703 стрелковай полка 43 дивизиятыгар хамандыыр, 1944с. кыргыһыы толоонугар хорсуннук охтубут.

Михаил Кирилловичтаах Евдокия Дорофеевна Лина, Розалия, Михаил сыры-сыллатааҕы оҕолордоммуттара. Аҕалара ылбыт баастарыттан уһаахтаабатаҕа, оҕолор аҥардас ийэлэрин кытта хаалбыттара.
Оҕолор 7-8 кылааска үөрэнэ сырыттахтарына, ийэлэрэ Евдокия Дорофеевна аҕаҕыт дойдута диэн Тааттаҕа таһаара сылдьыбыта.

Кэлин, 80-с сыллар бүтүүлэригэр Лина Михайловна Суорун Омоллоон тэрийбит Чөркөөхтөөҕү музейыгар Ойуунускай балаҕаныгар сылдьан астынан кэлбитэ. Сүрэҕэр сөҥпүт күүстээх айымньы Улуу Кудаҥса сүрүн дьоруойа Кудаҥса дойдутун, Таатта икки Чурапчы икки ардынан баар Майа Баалыны көрбүт киһи диэн иһигэр иитиэхтиир бүөм санаалааҕа.

П.А. Ойуунускай төрөөбүтэ 110 сылыгар оччолорго Таатта Аҕа баһылыга М.А. Протодьяконовка этэммин, П.А. Ойуунускай тылбаасчыттара Л.М. Сабарайкина уонна А.А. Борисова Тааттаҕа үбүлүөйдээх Ыһыахха ыҥырыллыбыттара. Лина Михайловна Ыһыахха аҕатын уонна П.А. Ойуунускай дойдутугар сылдьан астынан ахан кэлбитэ.

Дойдуга туһалаах буолаары

Лина Сабарайкина Нам орто оскуолатын бүтэрэн баран Иркутскайдааҕы омук тылын институтугар үөрэммитэ. Саха сириттэн кинини кытта 3-4 киһи бүтэрбитэ. Атын омуктар хаала сатыыр буоллахтарына, биһиги дьоммут патриотизм тыыныгар иитиллибит буоланнар, дойдуларыгар туһалаары бары дойдуларыгар төннүбүттэрэ.

Лина Михайловна биир сыл Өлүөхүмэҕэ учууталлаан баран Саха судаарстыбаннай университетыгар француз тылын кафедратын аспыттарыгар үлэлии киирэр. Ол үлэлии сылдьан Морис Торез аатынан Москватааҕы пединститукка икки сыллаах үрдүкү куурустарга эбии үөрэммитэ. Кэлин Страссбурга стажировкаламмыта.

Лина Михайловна үйэ аҥара Саха судаарыстыбаннай университетыгар – М.К. Аммосов аатынан Хотугулуу-илиҥҥи федеральнай университетыгар Омук тылын уонна регионоведение институтугар (ИЗФиР) таптыыр идэтинэн үлэлээн, үгүс көлүөнэ ыччаты омук тылыгар уһуйбута.

Кини 50 научнай-методическай үлэ, икки монография, француз тылыгар аналлаах үөрэх пособиеларын суруйбута. Стендаль “Ванина Ванини” новеллатынан дьиэҕэ ааҕарга методическай ыйыыттан саҕалаан “Практикум по переводу” (2005) кинигэни суруйбута.

“О лексико-стилистических трудностях перевода с якутского на французский язык” ыстатыйата 1997с. Францияҕа “Borealis” сурунаалга бэчээттэммитэ. 2012с. “Прагматический аспект как важнейший компонент адекватности перевода” диэн научнай ыстатыйата тахсыбыта.

Лина Михайловна 2004с. «Формирование этнокультуроведческой компетенции студентов-филологов» диэн тиэмэҕэ педагогическай наука кандидатын истиэпэнин көмүскээбитэ.

Лина Михайловна устудьуоннар таптыыр, ытыктыыр преподавателлэрэ этэ. Кини үөрэххэ ирдэбиллээҕэ уонна үөрэтэр оҕолоругар ийэлии-эдьиийдии сыһыаннааҕа. Куратордыыр бөлөҕүн оҕолорун, эбэтэр диплом суруйар устудьуоннарын, кэлин үлэһит буолбут үөрэнээччилэрин дьиэтигэр ыҥыран истиҥник кэпсэтэрэ, сүбэ-ама биэрэрэ, итии чэйинэн, бэйэтэ буһарбыт минньигэс бөрүөгүнэн, туордунан, доруоһата суох бэрэскитинэн күндүлүүрэ.

Сахалыы сиэрдээх, киһилии, ытыктабыллаах сыһыаннааҕа. Ол да иһин үөрэнээччилэрэ учууталларын истиҥник ахталлар-саныыллар.

“Эһиги эмиэ кэрэҕэ тардыһыҥ, киһиэхэ мэлдьи үтүөнү оҥоро сатааҥ, дьоҥҥутун өрүү үөрдэ-көтүтэ сылдьыҥ”, — диэн Лина Михайловна биир айымньытын түмүгэр суруйбута — ыччакка кэс тыла буолар.

Айар үлэ аартыктарын арыйан

Лина Сабарайкина Иркутскайдааҕы омук тылын институтун бүтэрэн, онтон Москватааҕы Морис Торез аатынан омук тылын институтугар икки сыллаах үрдүкү куурустары бүтэрэн дойдутугар кэлэр. Литератураны олус сэргиир. Сэргэлээх иккитигэр олорор устудьуоннартан, Нам кыргыттарыттан, саха ыччаттара тугунан тыыналларын, култуура, литература сонуннарын истэр.

Варя Потапова диэн суруйар кыыс баарын истэр. Онтон айар куттаах дьон билсэллэр. Варвара Потапованы Лина Михайловна олус истиҥник ахтара, оччотооҕуга норуотун, төрөөбүт тылын инникитин туһунан саныыр, долгуйар кыыс этэ диирэ. Кини ахтыыта Варвара Потапова туһунан кинигэҕэ киирбитэ…

Оччотооҕуга 60-с сыллар бүтүүлэригэр, 70-с сылларга саха биллиилээх поэта Н.А. Босиков, саха дьахталларыттан бастакы бөдөҥ романы суруйбут суруйааччы А.С. Сыромятникова “Эдэр коммунист” хаһыат иһинэн «Хомус” литература куруһуогун ыыталлара.

Лина Сабарайкина куруутун да буолбатар, хам-түм сылдьар эбит. Онно дьахталлартан соҕотох Варвара Потапова эрэ баара. Кини Линаҕа ““Хомус” түмсүүгэ хайаан да кэл” диэн саппыыска ыытан ыҥырбыта. Бу кэмҥэ Лина Михайловна новеллалары суруйар. “Күн тоҕо кыһылый?» эҥин диэн…

Кэлин 1997с. “Сарыал” диэн кинигэтэ “Бичиккэ” бэчээттэнэн тахсыбыта. Ол кинигэҕэ киирбит новеллалар оччотооҕуга “Эдэр коммунист” хаһыакка утуу-субуу бэчээттэнэн испиттэрэ. Анастасия Сыромятникова ити айымньылары “саха литературатыгар саҥа сүүрээн” диэн ааттаабыта.

Лина Михайловна французтуу үчүгэйдик билэр буолан француз суруйааччыларын айымньыларын оригиналын ааҕара. Уонна кэпсээннэри французтууттан саха тылыгар тылбаастыырга холоммута. Ол курдук Моруа “Тонатос Палас” отель – өлүү уораҕайа” диэн кэпсээнин, аныгы кэм улуу суруйааччытынан ааҕыллыбыт Веркор “Ол күн” айымньытын тылбаастаабыта “Хотугу Сулус” сурунаалга, “Эдэр коммунист” хаһыакка бэчээттэммиттэрэ.

Бу айымньылары ааҕан баран, саха бастакы тюрколога Н.К. Антонов: “Омук тылын ситиһиитин саха тылыгар иэҕэр”, — диэн суруйбута. СӨ тас сибээстэһиилэргэ бастакы министрэ, дипломат В.П. Артамонов ити тылбаастары ааҕан баран, оччолорго итинник светскэй сыһыаннаһыылары саха тылыгар таһаарыахха сөп эбит диэн сөхпүтүн биллэрбитэ.

Дьэ онно, “Хомуска” сырыттаҕына, биирдэ поэт В.Г. Чиряевы ыҥырбыттар. Чиряев Лина Михайловнаны бэһис кылааска саха тылыгар үөрэппит учуутала эбит. Оччотооҕу оҕо учууталтан толлор буоллаҕа. Ити кэм – дьон өйүттэн өссө да ааспат хараҥа кэм, ол кэмҥэ үөскээбит баастар чэрдийэ оһон хаҕыланаллара өссө ыраах, ыарахан кэм ыар тыына өссө да аргыйар кэмэ этэ. Сорох-сорох туһунан аһаҕастык этэртэн, кэпсэтэртэн дьон туттунар этилэр.

Бу кэмҥэ “Хомуска” П.А. Ойуунускай туһунан кэпсэтии тахсар. Н.А. Босиковтаах “Улуу Кудаҥсаны” улуу айымньынан ааҕаллар. Иккис “Хомуска” эмиэ ити санааны бигэргэтэллэр. Эдэркээн Лина Сабарайкина бобулла сылдьыбыт айымньыны – “Улуу Кудаҥсаны” утаппыттыы таттаран ааҕар. Олоҥхолуу, былыргылыы баай тылынан, ис хоһооно аһара күүстээҕинэн кими баҕарар сөхтөрөр айымньы.

Кыыс “уу дугуй сүһүөхтээх” … ол аата тугуй диэн курдук айымньы хас биирдии өйдөбүлүн иһигэр киирэн өйдүүргэ дьулуһар. “Тылбаастыыр киһи” диэн күүстээх баҕа санааланар. “Хомуска” үһүстээн туохха эрэ даҕатан эмиэ бу айымньыны кэпсэтэллэр…

Лина Михайловна тылбаастыырга сорунан, Павлов-Талкы тылдьытын көрөр. Саха тылын дириҥник билэр, тыл баайдаах ийэтин көмөлөһүннэрэр, киниттэн ыйыталаһар. Дьэ ол сылдьан, биирдэ соҕотоҕун олорон дьиксинэр санаа көтөн түһэр: “Сахалар биһиги хайдах суолунан барабыт? Саха тыла-өһө төһө кэскиллээҕий?”, — диэн.

Өскөтө сахалыы тыллаах, иитиилээх киһи да ити курдук баайдык, дэлэйдик уу сахалыы саҥарар, өйдүүр кыаҕа суох буоллаҕына… диэн. Тылбыт дьадайыыта – куппут дьадайыыта диэн. Бу боростуой бороҥ урааҥхай да дэбигис өйдүү охсубат дириҥ хос өйдөбүллэрдээх айымньыны тылбаастаан киллэрэр манан аҕай дьыала буолбатаҕа чахчы.

Лина Михайловна туох да сакааһа суох, дьиҥ сүрэҕин баҕатынан маннык күүстээх айымньы тылбааһа суоҕа олус кыһыылаах эбит диэн ылсан, “Улуу Кудаҥсаны” биэс-алта сыл устата тылбаастаабыта. Хас биирдии тылга, этиигэ олус эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан тылбаастыыра. Ийэтэ Евдокия Дорофеевна “тылбааскын түргэнник оҥор” диэн тиэтэтэрэ. Платон Алексеевич ийэтин түүлүгэр киирбитин кэпсээбитэ…

Лина Михайловна тылбаастаан баран Францияҕа Жак Янкель Карроҕа Е.С. Шишигинынан ыытар. Жак Карро бу айымньыны редакциялаан үлэлэспитэ уонна 1994с. улуу айымньы таһымыгар сөптөөх “Галлимар” диэн Европа бөдөҥ издательствотыгар бэчээттэппитэ.

Жак Каррону кытта Лина Михайловна 80-с сылларга билсэн тылбааска хардарыта көмөлөсүһэн бииргэ үлэлээбиттэрэ. Кинини дьиҥнээх интэлигиэнинэн ааҕара. Кини К.Г. Оросин “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун тылбааһын тылбаас ньымаларын билбэт эрэ дьон кириитикэлиэхтэрин сөп диирэ. Тылбааска “прагматическай аспект” диэн баар диирэ.

Лина Михайловна онно (үөһэ ахтан ааспыппыт) научнай үлэлээҕэ. А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх М.Ю. Лермонтов “Демонын” “Абааһы андаҕара” диэн хайдах курдук уу сахалыы тылбаастаан тиэрдибитин, демон диэбэккэ, сахалыы абааһы диэбитититтэн саҕалаан, хоһоон киэбинэн баран иһэн прозаҕа көһөн ыларын барытын ырытан холобурдаан быһаарара. “Усталость формы” диэн баар диирэ.

Карро тылбааһа “поэзия в прозе” киэптээх диирэ. Жак Янкель Карро саха олоҥхотун, үһүйээннэрин тылбаастаабыта ЮНЕСКОҕа саха олоҥхото киһи аймах чулуу айымньытын кэккэтигэр киириитигэр бигэ тирэх буолан бөҕө акылааты уурбутунан ааҕара.

Онно Лина Михайловна бэйэтэ киллэрбит кылаата эмиэ улахан. Лина Михайловна Платон Алексеевич Ойуунускай 100 сааһын ЮНЕСКО-ҕа Францияҕа, Парижка бэлиэтээһиҥҥэ кыттар чиэскэ тиксибитэ. Өрөспүүбүлүкэбит Бастакы Президенэ М.Е. Николаевка махтанара.

Лина Сабарайкина “Бичик” сакааһынан “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхоттон быһа тардыыны оҕоҕо анаан французтуу тылбаастаабытын “Дети Саха-Азии” фонда Францияҕа таһаартарбыта. Бу туһунан “Знамя” сурунаал 10-с нүөмэригэр, “Экспресс” диэн французтуу сурунаалга (Верние Страдиотти, М.Т. 1994с., балаҕан ыйын 8-14 к. – фр.тылынан) “Песнь богов и воинственных мужей Якутии”, “Небесные воины страны Саха” диэн ыстатыйалар тахсыбыттара.

Тылбааска олоҥхо тэтимэ, күүрээнэ сөптөөхтүк бэриллибит буолан, французтар “Эпопея саха-урангхай, три повести, наполненные грома и ярости” диэн бухатыырдар охсуһууларын ааҕан баран сөҕөн суруйбуттар.

Оттон Улуу Кудаҥса туһунан Мари Тереза Верне: “Автор предлагает ключ понять античные эпосы. Кудангса – герой, слава которого безгранична, чтобы спасти свое племя от лютых морозов, заставляет шамана зарубить Венеру.

Улуу Кудангса – эпическое повествование, где человеческая воля противостоит природным силам, переведено на французский язык Линой Сабарайкиной, профессором французского языка и цивилизации в Якутском университете.

Этот перевод – прямой и по мнению французской критики, представляет миру яростную гордыню, затаенный наполненный накал, оркестрированные с шекспировской мощностью”, — диэн француз кириитиктэрэ үрдүктүк сыаналаабыттарын тиэрдэр.

Ити курдук, Лина Михайловна Сабарайкина аан бастакынан Европаҕа түннүгү дьөлөн саха литературатын, чуолаан П.А. Ойуунускай чулуу айымньытын французтуу саҥардан Европа олохтоохторугар билиһиннэрбитэ. Бэйэтин тылбаастарын сэргэ, Жак Карро тылбаастарыгар (олоҥхо, саха үһүйээннэрэ) сүбэ-тирэх буолан көмөлөһөн ЮНЕСКО дойдутугар саха омугу, кини дириҥ культуратын билиһиннэрэн, олоҥхо киһи аймах чулуу айымньыларын кэккэтигэр киириитигэр бэлэмнээтэҕэ…

“Улуу Кудаҥса” кэнниттэн Лина Михайловна П.А. Ойуунускай “Александр Македонскайын” тылбаастыыр баҕа санаатын илдьэ сылдьыбыта. “Улуу Кудаҥсаны” нуучча тылыгар тылбаастаабыт Альбина Андриановна Борисованы кытта сүбэлэһэн, туох да судаарыстыбаннай сакааһа суох, бэйэлэрин баҕа санааларынан, бэйэ-бэйэлэригэр көх-нэм буолан бу айымньы икки тылынан тылбаастанан, “Улуу Кудаҥса” икки “Александр Македонскай” икки нуучча, француз тыллаах туспа кинигэ буолан улуу убайбыт П.А. Ойуунускай төрөөбүтэ 110 сылыгар “Бичик” кинигэ кыһатыгар бэчээттэнэн тахсыбыта.

Бу икки уустук айымньыны тылбаастааһын мээнэ киһи санаата да ылсыбат, кыайбат, дьиҥ патриот, энтузиаст эрэ оҥорор уустук, эт-тирии баранар үлэтэ.

Лина Михайловна саха норуодунай суруйааччыта Н.А. Лугинов “Кустук” сэһэнин астына ааҕан, французтуу тылбаастаан, СГУ издательствотыгар бэйэтин үбүгэр таһаартарбыта. Методическай пособие быһыытынан идэлээхтэр үрдүк сыаналабылларын ылбыта.

Онтон Сергей Зверев “Улуу Москва туһунан тойугун” уола Дмитрий Зверев француз тылыгар тылбаастыырга көрдөспүтэ. Лина Михайловна тылбааһа улуу тойуксут төрөөбүтэ 100 сылыгар Дмитрий Сергеевич Зверев араас омук тылынан таһаартарбыт бэлэх хомуурунньугар туспа кинигэнэн киирбитэ.

Лина Михайловна өссө фил.н.д. Н.Н. Тобуруокап көрдөһүүтүнэн А.Я. Уваровскай суруйуутун тылбаастаан биэрбитэ.
2014с. Лина Михайловна миэхэ Жак Янкель Карро туһунан кинигэ таһаарыахха диэн, дьон ахтыыларын хомуйан, бэчээттээн, урут “Орто дойду сонуннара” хаһыакка таһаарбыт ыстатыйаларбын мунньан, үбүн кыттыһаммыт, “Вдохновленный Олонхо” тэттик кинигэни М.К. Аммосов аатынан ХИФУ издательствотыгар таһаарбыппыт.

Национальнай библиотека үлэһитэ Вера Николаевна Кутукова библиографиятын оҥорбута. Национальнай библиотекаҕа бэлиэтээбиппит.

2015с. Лина Михайловнаҕа саха литературатын сорох айымньыларын нууччалыы тылбаастара баар, өссө французтуу бэйэҥ тылбаастаабытыҥ (П.А.Ойуунускай, Н.А. Лугинов) диэн, онно эбии үлэлэһэн хомуурунньук таһаарыахха баара диэн этиилээхпин өйөөн, бэйэтэ уонна үөрэппит устудьуона Эдуард Тимофеевич Пономарев буолан эбии тылбаастаан, саха суруйааччыларын айымньыларын үс — саха, нуучча, француз тылынан “Жемчужина якутской литературы” диэн үс кинигэттэн турар хомуурунньук оҥорон “Алаас” ИТК (сал. М.Д. Колодезникова) кинигэ оҥорон таһаарбыппыт.

Кинигэҕэ А.Е. Кулаковскай-Өксҕкүлээх, А.И. Софронов-Алампа, С.П. Данилов, В.С. Яковлев-Далан, Н.А. Лугинов айымньылара киирбиттэрэ. “Бэчээт тэлгэһэтин” иһинэн “Куруһаалаҕа” бэлиэтээбиппит. Кинигэбитин тас дойдуларга бэлэх быһыытынан атыылаһаллара.

Лина Михайловна СГУ-га үлэтиттэн, тылбаастыырын сэргэ уус-уран айымньылары суруйара. Кини айымньылара “Суол тоҕойугар” (1988с.), “Кырдал кыталыктара” (1992с.), “Алыптаах алгыһым” саха суруйааччыларын айымньыларын хомуурунньуктарыгар киирбиттэрэ. Бэйэтин айымньыларын бастакы кинигэтэ “Сарыал” 1997с. тахсыбыта.

Айылҕа олохтоохторун – кыыл-сүөл туһунан интэриэһиргээн, научнай суруйуулары ааҕан-үөрэтэн, булчуттары, сэһэнньиттэри көрсөн, ыйыталаһан, оччолорго билиҥҥи курдук тэнийэ илик тиэмэҕэ биир бастакынан ылсан, 2000с. “Кыыл-сүөл эйгэтигэр” диэн оҕо да, улахан да киһи элбэҕи билиэн сөптөөх бэртээхэй кинигэни “Сахаполиграфиздакка” таһаартарбыта.

Бу кинигэ Национальнай библиотекаҕа буолбут биһирэмигэр да, оччолорго “Саха сирэ” хаһыакка суруйбут ыстатыйатыгар да, фил.н.д. Зоя Константиновна Башарина “интеллектуальнай литература” диэн сүрэхтээбитэ.

Лина Михайловна Сабарайкина новеллалары, кэпсэннэри суруйар эбит буоллаҕына, кэлин сэһэннэри суруйууга ылсыбыта. Алтааны диэн айар псевдонимнаммыта. “Көрбүтүм күн олорор этэ” (2010с.), “Ааныкчаан сибэкки — Күн кыыһа” пьеса кинигэтэ (2014с.), “Хаарыан күн хааллаҕа” (2014с.), “Чээ Кээчэ барахсан” (2019с.) сэһэннэрин кинигэлэрэ тахсыбыта.

Литературовед, фил.н.к. Саргылана Ноева Алтааны айымньыларын ырытыытыгар “дьоллоох дьоруойдардаах суруйааччы” диэн суруйбута. Алтааны айымньыларын сорох дьоруойдара ким эрэ олоҕор олоҕуран суруллубут прототиптардааҕа. Ол биллэн турар, бэйэтэ туспа кэпсээн.

Лина Сабарайкина-Алтааны айылҕа киэҥ эйгэтигэр үөскүүр хамсыыр-харамайы, кыылы-сүөлү эрэ буолбакка, хас биирдии оту-маһы, кэрэчээн сибэккини өйдүүр өйдөөх, саныыр санаалаах курдук тыыннааҕымсытан көрдөрөр уратылааҕа. Хас биирдии айымньыта кэрэҕэ, сырдыкка, үрдүккэ тардыһыы күүстээҕин, умсулҕаннааҕын кэрэһилиир.

Алтааны олоҕун тиһэх күннэригэр диэри айа-тута олорбута. Ол курдук тиһэх айымньытын — “Күөх муосчаан” диэн остуоруйатын ыалдьа-ыалдьа суруйбута. Остуоруйа “Эҥсиэли” хаһыакка 2024с. от ыйын 25 күнүнээҕи нүөмэригэр бэчээттэммитэ.

Лина Михайловна ийэтин Евдокия Дорофеевна туһунан “Истиҥ-иһирэх тылынан” (2009) уонна “Сүрэхтэн сүппэт иһирэх тылынан” (2019) диэн уонна бииргэ төрөөбүт балтын, СӨ үтүөлээх учууталын Розалия Михайловна Сабарайкина туһунан ахтыы кинигэлэрин бэлэмнээн таһаарбыта.

Судаарыстыбаннай диэйэтэл Илья Егорович Винокуров уонна поэт Илья Дорофеевич Винокуров-Чаҕылҕан сиэн балта буолан кинилэр ааттарын үйэтитиигэ үгүстүк үлэлээбитэ.

Ол курдук “Чаҕылҕан” “Саха суруйааччылара – оҕолорго” сиэрийэҕэ (2004), “Выдающиеся люди республики” сиэрийэҕэ “Илья Егорович Винокуров” (2006), “Саха киэн туттар дьоно” сиэрийэҕэ поэт уола А.И. Винокуровтыын “Илья Чаҕылҕан” уонна 2014с. текстологическай ырытыы кэнниттэн көннөрүллүбүт варианынан Илья Чаҕылҕан “Ньургустай Куо” айымньытын бэлэмнээн таһаарбыта.

Национальнай оскуола кэнсиэпсийэтэ олоххо киириитигэр үлэлэспитэ

90-с сыллар сахаларга умнуллубат күүрээннээх үтүө кэмнэри аҕалбыттара. Суверенитет… Национальнай оскуола кэнсиэпсийэтэ… Саҥа үөрэх кыһалара аһыллыылара… Каадырдары бэлэмниир Департамент аһыллан, Саха сирин оҕолоро Россияҕа, тас дойдуларга үөрэххэ барыылара… Саҥа тутуулар, ол иһигэр Национальнай мэдиссиинэ киинэ тутуллан дьэндэйиилэрэ… Барытын ааҕан сиппэккин.

Атын омуктарга холобур буолбут Национальнай оскуола кэнсиэпсийэтэ (ааптар – оччолорго СӨ Үөрэҕириитин министрэ Е.П. Жирков) олоххо киириитигэр уопсайа 60 университет преподавателлэрэ, өрөспүүбүлүкэ бастыҥ учууталлара үлэлэспиттэрэ.

Онно Лина Михайловна Национальнай оскуолаларга үөрэҕи методическай хааччыйыыга проблемнай лаборатория иһинэн кэнсиэпсийэ үлэтин хаамыытын сырдатар пресс-киин салайааччыта этэ. Кини үлэ хаамыытын сырдатар аналлааҕа, хаһыаттары кытта үлэлэһэрэ. Национальнай оскуола кэнсиэпсийэтин оскуолаҕа уонна үрдүк үөрэх кыһатыгар ситимнээн үөрэтиигэ сүүрбэччэ ыстатыйаны суруйбута.

Кини француз тылын орто оскуолаҕа үөрэтии программатын быһаччы оҥорсубут киһи. Национальнай оскуола кэнсиэпсийэтэ киирбитэ үчүгэй. Саха тыла судаарыстыбаннай тыл статуһун ылыытыгар олук уурбута биһиги олохпутугар улахан оруоллаах, — диэн санаалааҕа Лина Михайловна.

Түмүк тыл оннугар

Лина Михайловна Сабарайкина туһунан “Учуутал, суруйааччы, тылбаасчыт” диэн ыстатыйаны “Орто дойду” хаһыакка суруйбутум. Бу хаһыат Национальнай библиотека электроннай каталогар киирбэтэх буолан, илиинэн көрдөөн, хасыһан, 2003 с. хаһыат тиһигэр булан ыллым.

Онно: «Биһиги ортобутугар үлэлээбиттэринэн, айбыттарынан-туппуттарынан түөсскэ охсуммакка, ханнык да аакка-суолга, наҕараадаҕа тарбачыспакка, сэмэйдик. Ким да дьаһала-сорудаҕа суох сүрэхтэрэ этэринэн, суобастара сирдииринэн бүтүн ноуот өйө-сүрэҕэ тардыһыытын, кыһалҕатын бэйэлэригэр ылынан айымньылаахтык үлэлиир дьон бааллар.

Орто дойду ааһан хаалар сыаннастарыттан көҥүл, үйэлээх өйдөбүллэринэн салайтарар маннык дьонтон олох, дойду тутуллан турар. Маннык дьонтон биирдэстэрэ – Лина Михайловна Сабарайкина буолар…», — диэн саҕалаабыт эбиппин… Кырдьык, оннук.

Лина Михайловнаҕа сахалыыттан французтууга, французтууттан саха тылыгар тылбаастаабыккын барытын түмэн, туспа кинигэ оҥоруох баара диэн этэммин, Лина Михайловна Веркор “Ол күн” тылбааһын көмпүүтэргэ бэчээттээбитим. С.А. Зверев тылбааһын бэчээттиэх буолбуппут. Кини Н.Н. Тобуруокап көрдөһүүтүнэн тылбаастаабытын илиинэн суруйбутун ууруммутун көрдөөбүтэ да, чугаһынан булбатым диэбитэ…

2024 сыл от ыйын 31 күнүгэр поэт И.Д. Винокуров-Илья Чаҕылҕан үбүлүөйдээх кэрдииһигэр Лина Михайловна кэлээскэнэн да сырыттар, көхтөөхтүк кыттыбыта. Эдьиий туттубут киһим, Лина Михайловна бары тэрээһиннэригэр ыҥырара, көх-нэм буолан тэрийсэрим, сылдьыбатахпына да туох кыалларынан өйүүрүм. Оттон кини миэхэ сүбэтэ-соргута, өйөбүлэ кэмэ суоҕа.

Лина Михайловна омос көрдөххө, кытаанах курдук көстөрүн иһин, чөл өйдөөҕө-санаалааҕа, олус уран куттааҕа, күүстээх санаалааҕа, сэргэх бөҕө, мээнэ санаатын түһэрбэт, оптимист бөҕө этэ. Көрдөөх-тэбэнэттээх да буолара. Ыалдьан да сыттар, бэрт сэниэлээх саҥалааҕа. Ыалдьыбытын билбэт дьон, төлөпүөнүнэн кэпсэтэн, ыалдьа сытарын сэрэйэн да көрбөт да этилэр быһыылааҕа…

Илья Чаҕылҕаҥҥа аналлаах тэрээһиҥҥэ тиһэхпитин көрсүбүппүт. Онтон ыла төлөпүөнүнэн эрэ кэпсэтэрбит. Былырыын сэтинньигэ Намҥа мунньахха тахса сылдьан, Лина Михайловна сытар балыыһатыгар көрүһүннэрбэттэрин иһин, кэһиибин ыыппыппын тутан махтаммыта…

Дьиҥнээх интэлигиэн, айар куттаах, сахалыы мындыр, кэрэ киһи этэ, Лина Михайловна – омук тылыгар үгүс каадыры бэлэмнээн таһаарбыт, омук тылын үөрэтии методикатын, тылбаас ньымаларын чинчийбит педагог, учуонай, саха литературатын, олоҥхотун аан дойду таһымыгар бастакынан таһаарбыт тылбаасчыт, туспа буочардаах, мындыр дьоруойдардаах суруйааччы.

Педагогическай наука кандидата, доцент, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, РФ профессиональнай үрдүк үөрэҕин Бочуоттаах үлэһитэ, Россия Тылбаасчыттарын Сойууһун чилиэнэ, Россия Суруналыыстарын Сойууүун чилиэнэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, Үлэ ветерана, Нам улууһун Бочуоттаах гражданина Лина Михайловна Сабарайкина-Алтааны педагог, учуонай, тылбаасчыт, суруйааччы быһыытынан хаалларбыт баай нэһилиэстибэтэ үөрэтиллэ, чинчийиллэ туруоҕа.

Валентина Бочонина

 

УлуусМедиа