Эт сыаната урукку сыллартан ыараан иһэрэ туох төрүөттээҕий уонна ол төһө оруннааҕый?

Ас-үөл сыаната ыараан иһэрэ күннээҕи олохпут көстүүтүгэр, ол иһигэр хоту тыйыс дойдуга олорор дьон биир сүрүн аспытынан ааҕыллар эккэ идэһэттэн идэһэҕэ үрдүүрэ “үгэскэ” кубулуйда. Быйыл эт сыаната төһө таҕыста уонна ол оруннаах дуо?

Ити иннинэ санатыһар буоллахха, иллэрээ сыл баччаларга Дьокуускай куорат “Сайсары” бааһынай ырыынагар ынах сүөһү этин киилэтин 7-9 мөһөөххө, оттон убаһа сыа быыстаах ойоҕоһун 1800 солкуобайга тиийэ сыаналыыллара. Былырыын сүөһү этин киилэнэн атыылаһар буоллахха, 7-8 мөһөөхтөн саҕалаан куҥун 1200 солкуобайга диэри, убаһа этин төһө уҥуохтааҕыттан-эттээҕиттэн көрөн, 8 мөһөөхтөн саҕалаан сыалаах ойоҕоһун 2 тыһыынчаҕа диэри таһаарбыттара.

Быйылгы идэһэҕэ сыана итинтэн улаханнык ыараабатах курдук эрээри, ырыынакка атыылаан бырыһыаннаһар эргиэмсиктэр бэйэлэрэ билинэллэринэн, эт сыаната ортотунан 2-лии мөһөөх өрө таҕыста уонна сыана Саҥа сыл бырааһынньыгар диэри (чуолкайа, олунньуга сааскы салгын түһүөр диэри буолуон сөп. – В.Н.) намтыа суоҕа. Ырыынакка наар күн аайы турар дьон киилэнэн атыылыыллара барыстааҕа биллэр. Идэһэлээх хаһаайын илиититтэн эбэтэр биллэриинэн эрийэн, бүтүннүү уонна аҥаардаан, буутунан-холунан атыылаһар буоллахха, туспа сыана, быдан чэпчиир. Ол гынан баран, киһи эрэ барыта атаҕынан эти соһор кыахтаах даҕаны, үптээх даҕаны буолбатах.

Дьон “сыана үүнэ-тэһиинэ суох үрдүүрүн тоҕо хааччахтаабаттар” диэн былаас уорганнарын буруйдууллара баар суол. РФ бырабыыталыстыбата судаарыстыба сыананы сүрүннүөн сөптөөх социальнай суолталаах аһылыктар ипсииһэктэрин 2010 с. от ыйын 15 күнүнээҕи 530-с №-дээх уурааҕынан бигэргэтэн турар. Испииһэккэ 24 көрүҥ, ол иһигэр биһиги тиэмэбититтэн ынах сүөһү этэ уонна сибиинньэ этэ киирэллэр. Күрүө иһигэр “уҥуоҕа суох этиттэн ураты” диэн хос быһаарыылаах, ол аата уҥуоҕуттан арааран сулуйуллубут эти (филени) үрдэ суох сыаналыыр көҥүл буоллаҕа… Өссө “эрэгийиэннэр былаастара федеральнай испииһэги сарбыйбакка туран, бэйэлэрин бирикээстэринэн испииһэги кэҥэтиэхтэрин сөбүн” уонна “испииһэккэ киллэриллибит астар ый иһигэр 30% уонна онтон аһара үрдэтиллибит буоллахтарына, РФ бырабыыталыстыбата сыананы быһаччы сүрүннүүр бырааптааҕын” тустарынан этиллэр.

Федеральнай антимонопольнай сулууспа Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр салалтатын антимонопольнай хонтуруолга салаатын начаалынньыгын солбуйааччы Валентина Дьячковская:

“Биһиги социальнай суолталаах бородууксуйаларга, ити иһигэр эт баар, сыананы сүрүннүүр бырааптаахпыт. Ол  гынан баран, өрөспүүбүлүкэ иһигэр “Токко”, “Удачная покупка”, “Своя копейка” курдук улахан эргиирдээх эргиэн ситимнэрин нөҥүө эрэ атыыланар сыананы көрөбүт. Биирдиилээн эргиэн туочукаларыгар – фирменнэй маҕаһыыннарга, ырыынакка атыыланар эт сыанатыгар боломуочуйабыт суох буолан, нэһилиэнньэттэн, былаас уорганнарыттан атыылааччы аатын-суолун, турар миэстэтин чопчу ыйан, сокуону кэспитин туһунан үҥсүү, сайабылыанньа киирэр түбэлтэтигэр борокуратуураҕа уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи сыана кэмитиэтигэр салайабыт. Онон салгыы миэрэлэри боломуочуйалаах уорганнар ылыналлар”, – диэн быһааран биэрдэ.

Эргиэн ситимигэр киирэр супермаркеттарга, маҕаһыыннарга сүрүннээн омук дойдуларыттан, киин уобаластартан аҕалыллыбыт эти уонна эттэн астаммыт бородууксуйалары атыылыыллар. Олор кэм даҕаны хонтуруолланар буоллахтарына, бэйэбит сиирбитин 27-28 бырыһыанын хааччынар олохтоох эппитин ырыынак сыһыаннаһыыта бэйэтэ сүрүннүүр диэн өйдүөхтээхпит. Эрэкилээмэҕэ суруйалларын курдук, “хамаҕатык атыылаһар” уонна “ахсаана хааччахтааҕын (аҕыйаҕын)” тухары сыана үрдээн иһиэҕэ чуолкай. Туох барыта икки өрүттээх. Куорат дуу, улуус киинин дуу эбэтэр бэйэтэ кэтэх хаһаайыстыбата суох нэһилиэк олохтооҕун бүддьүөтүгэр төһө даҕаны добуочча ноҕуруускалааҕын иһин, эт атыытыттан тыа сиригэр олорор сүөһүлээх-сылгылаах ыаллар, хаһаайыстыбалар үптэнэллэрэ туох куһаҕаннаах буолуой.

Арба, чэпчэки сыаналааҕынан аатырар, 6-6,5 мөһөөхтөөх бүрээт сүөһүтүн этэ төһө-хачча атыыланарый? Россельхознадзор Амур уобалаһыгар уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр салалтатын РФ судаарыстыбаннай кыраныыссатыгар уонна тырааныспарга бэтэринээринэй кэтэбилин салаатын исписэлиистэрэ иһитиннэрбиттэринэн, “Меркурий” тиһик дааннайынан 2025 сыл саҕаланыаҕыттан Бүрээтийэттэн 36 туонна 434 киилэ, ону тэҥэ Забайкалье кыраайыттан (уруккута Чита уобалаһа) 246,5 туонна сүөһү этэ киллэриллибит. Забайкальеҕа ынах сүөһүгэ пастереллез ыарыы турбутунан быйыл сэтинньиттэн харантыын биллэриллэн, таска таһаараллара бобулунна.

Чита этэ хас эмит бүк элбэх эбит эрээри, дьон атыылаһа үөрэммитинэн эбитэ дуу, истэр тухары “бүрээт этэ” эрэ атыыланар курдук. Сокуон ирдэбилинэн “Меркурий”-га көстүбэт уонна бэтэринээрийэ докумуона суох эт атыыланыа суохтаах. Ырыынак үйэтигэр кэлии эт кырбастаннаҕына, бысталаннаҕына “саха алааһыгар мэччийэн төлөһүйбүт сүөһү этэ” буолан хааларыттан киһи соһуйбат…

Мантан аллара бэйэбит олохтоох эппитин ойуччу ылан көрүөҕүҥ. Киин куораттыын тэллэх баттаһа олорор Нам улууһугар соҕотох соҕотуопсук – “Эрэл” потребительскай кэпэрэтиип толорооччу дириэктэрэ, СӨ бааһынай хаһаайыстыбаларын уонна тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтииптэрин ассоциациятын сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Ньургун Гуляев олохтоох эти оҥорон таһаарыы туһунан маннык санаалаах:

– Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн сүөһү-сылгы ахсаана аҕыйаан иһэр буолан, бэйэбит хаһаайыстыбаларбыт оҥорор эттэрин кээмэйэ кыччыырыттан сыаната өрө тахсар дии саныыбын. Биһиги быйыл эмиэ, урукку сылларга курдук, хаһаайыстыбалартан, ыаллартан сүөһү этин 6-лыы мөһөөххө тутаммыт улууспут иһинээҕи оҕо тэрилтэлэрин –  уһуйааннары, оскуолалары хааччыйа олоробут. Ону таһынан маҕаһыыммыт нөҥүө нэһилиэнньэҕэ атыыга таһаарабыт. Биһиэхэ киилэ эт сыаната 8,5 мөһөөх. Сылгы этин 1-2 эрэ туоннаны, сайын ыһыахха үтэһэҕэ сөп буолары, туттубут. Дьиҥинэн, дьонтон убаһаны туруору 60 тыһ. солкуобайга атыылаһаары гынарбытын соҕотуопкаҕа туттарбаттар, бэйэлэрэ биллэриинэн уонна сыл аайы  атыылыыр ханаалларынан батаралларын ордороллор.

Илин эҥээрдээҕи улуустарга эт сыаната Дьокуускай аттынааҕы Намтан, Хаҥаластан уһулуччу уратыласпат. “Чурапчы” ТХПК салайааччыта Николай Петров этэринэн, кэпэрэтиип быйылгы идэһэттэн 200-чэ сүөһү этин 620-лии солкуобайга туппут. Урукку сылларга тутуллар кээмэйгэ тэҥнээтэххэ, чиэппэрэ буолбатаҕына, үстэн биирэ эрэ. Николай Ильич улууска эт сыаната былырыыҥҥыттан, быһа холоон, 50 солкуобайынан үрдээтэ диэн ааҕар. Кини сыана сыллата сыыйа үрдээн иһэрин улууска ынах сүөһү төбөтө аҕыйыырынан, нэһилиэктэргэ бэйэлэрин истэригэр даҕаны атыыга эт бүтэн хааларынан быһаарар.“Чурапчы” кэпэрэтиип туппут этин маҕаһыыныгар нэһилиэнньэҕэ атыыга таһаарар уонна дуогабардаах бүддьүөт тэрилтэлэрин хааччыйар. Сыаната миэстэтиттэн көрөн халбаҥныыр эрээри, ортотунан 8,5 мөһөөххө атыыланар.

Чурапчы Саха сиригэр саамай элбэх сылгылаах улуус гынан баран, кэпэрэтиип убаһа  этин 5,5-дыы мөһөөххө тутарын мыыналлар үһү. Куйаар ситимэ тэнийиэҕиттэн бытархай бааһынайдар, кэтэхтэр идэһэлэриттэн ордорун бэйэлэрэ биллэриинэн уонна сыл аайы сакаастаһар килийиэннэригэр атыылыыллар. “Чурапчы убаһатын этэ минньигэс” диэн олоҕурбут өйдөбүлүнэн куораттан тиийэ сакаастаһар буоланнар, убаһа идэһэлээхтэр чиэппэрдээн-аҥаардаан, ыаллыы улуустарынааҕар көбүччү сыанаҕа атыылыыллара баар суол. Оннооҕор былырыын баччаҕа биллэриинэн 9 мөһөөххө тиийэ сыаналыы сылдьыбыттара. Быйыл сыаната төһөнүй? Төлөй олохтооҕо, “Олокоос” бааһынай хаһаайыстыба баһылыга Дмитрий Смирников этэринэн, быйыл биэ төрүөҕэ тахсан, билигин убаһа этэ 7,5 мөһөөхтөн саҕалаан 8 мөһөөххө тиийэ атыыга дэлэй. Биллэн турар, бүтүннүү эбэтэр аҥаарынан, холунан-буутунан ылар буоллаххына. Сорохтор атыылаһааччыны тардар туһуттан босхо эрбэтэн-кырбастаан, кууллаан биэрэллэр.

Бүлүү сүнньүнээҕи улуустарга хайдахтарый? Бүлүү улууһугар олохтоох үүтү-эти тутар 3 соҕотуопсуктаахтар. Улаханнара уонна улуус киин өттүн хабан хааччыйаллара – “Сыа Бүлүү” ТХПК. Кэпэрэтиип дириэктэрэ Алексей Кондратьев улууска эт сыанатыгар атыттар “Сыа Бүлүүнэн” сирдэтинэллэрин, ол эбэтэр улахан кэпэрэтиип киэниттэн үрдэппэттэрин, хата, кыратык түһэриэхтэрин сөбүн этэр.

“Атын икки соҕотуопсук идэһэ кэмиттэн саҕалаан этинэн атыылыыллар, астаабаттар, сааһыары ордубут эттэрэ салгылаары гыннаҕына, биһиэхэ аҕалан туттараллар, – диир Алексей Алексеевич. – Күһүн балаҕан ыйыттан хаһаайыстыбалартан субан сүөһүнү тыыннаах ыйааһынынан атыылаһан, төлөһүтэр былаһааккабытыгар икки ый кэриҥэ аһатан уотабыт. Тиэйэрбитигэр массыына эттэһэн, өссө өрүс уҥуордааҕылартан боруомунан туоратан, аҕалабыт. Онно аһылыга, көрүүтэ-истиитэ, онтон буойунаҕа өлөрөн астыырга уута-хаара, элэктэриичэстибэтэ уонна эт ыскылаакка халадьыынньыкка харайыллара эбиллэн, ороскуота улахан. Атыыга киилэнэн 9,5-дыы мөһөөххө таһаарабыт. Ол оннугар оскуолалары, уһуйааннары таһынан куорат олохтоохторун этинэн сылы эргиччи хааччыйабыт. Дьон онон, урукку курдук, элбэҕи атыылаһан булууска хаһааммат эбэтэр лаардаммат буоллулар, сибиэһэй эти киилэнэн атыылаһан сииргэ үөрэннилэр”.

Быйылгыттан улуустар тыа хаһаайыстыбатын өйүүр боломуочуйалара кэҥэтиллэн, соҕотуопка субсидиятын туох көрүҥҥэ биэрэллэрин, кээмэйин бэйэлэрэ быһааран быһаллар. Бүлүү улууһугар быйыл сылгы этигэр субсидия көрбөтөхтөр, ол оннугар сүөһү этигэр кээмэйин 70 солкуобайтан 85 солкуобайга өрө таһаарбыттар.

Ньурба улууһугар биир саамай элбэх сүөһүлээх “Сиибиктэ” бааһынай хаһаайыстыба үүт уонна эт хайысхаларыгар идэтийэн үлэлиир. Тэрилтэ бас-көс киһитэ Степан Иванов хаһаайыстыба бэйэтин субан сүөһүтүн этин быйыл улуус оскуолаларыгар, уһуйааннарыгар 9-туу мөһөөххө (былырыын муҥутаан 8,5 мөһөөх этэ. – В.Н.) атыылыылларын кэпсээтэ.

“Барыта 10-тан тахса тэрилтэни кытта дуогабардаһан хааччыйабыт. Харчылара хамныы илик буолан, иэс биэрэ олоробут. Бэйэбит улахан халадьыынньыктарбытыгар уурар-харайар буоламммыт ыам ыйыгар диэри кыралаан ылан, иитиллээччилэрин аһаталлара оҕо тэрилтэлэригэр табыгастаах”, – диир Степан Васильевич.

Ити кэмҥэ балыыһалары 3-түү мөһөөхтөөх Аргентина сүөһүтүн этинэн хааччыйаллар. Ама, куонкуруһун, чэпчэкини сырсыбыт иһин, онто суох ыарыһах дьону саарбах хаачыстыбалаах кур этинэн аһатар төһө “кэскиллээҕэ” эбитэ буолла?.. Бырамыысыланнас дириҥник олохсуйбут улууһугар ынах сүөһү аҕыйаан иһэрэ мөккүөрэ суох. Ньурбаҕа биирдиилээн убаһа идэһэлээхтэр ортотунан 8,5-дыы мөһөөххө, иһин-үөһүн 15-тии тыһ. солкуобайга  сыаналаан атыылыыллар. Көстөрүн курдук, сыана Дьокуускайтан уһулуччу уратыта суох эбит.

Урут чэпчэки сыаналааҕынан биллэр таба этэ кэлиҥҥи 2-3 сылтан бэттэх балачча ыараата. “Сайсары” ырыынакка  былырыын баччаҕа “дьиэ табатын этэ” диэн 7 мөһөөххө диэри үрдэтэн сыаналыыр эбит буоллахтарына, быйыл кырбастаммыт эти төһө уҥуохтааҕыттан эбэтэр көбүччү куҥ эттээҕиттэн көрөн, 8 мөһөөхтөн 1 200 солкуобайга тиийэ көрдүүллэр. Быйыл даҕаны “Анаабыр табатын этэ” диэн атыылааччылар бааллар. Өссө ааспыт сылга ыстатыйа суруйуом иннинэ Анаабыр Илья Спиридонов аатынан соҕотох улахан хаһаайыстыбатын дириэктэрэ Роман Тупринтан туоһуласпыппар:

“Биһиги табабыт этин чугастыы “Анаабыр алмаастара” хампаанньаҕа туттарабыт, быйыл 45 туоннаҕа дуогабардаахпыт уонна олохтоох нэһилиэнньэ сайын сииригэр 20-тэн тахса туоннаны хаһаанабыт. Дьокуускай диэки ыыппатахпыт ыраатта”, – диэн хоруйдаан турар.

Онон ити эргиэмсиктэр эрэкилээмэлэрэ, сымнатан эттэххэ,“эргэрбитэ” илэ бааччы.

Манна сыһыаран, быйыл сааһыары кыһын Өлөөнү кытта Анаабырга дьиэ табатыгар саркоптоз ыарыы (кыһыылаах ымынах) турбутун бохсор инниттэн Бэтэринээрийэ сулууспата Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин кытта быйыл Суол хаартатын оҥорон, үлэ ыыталларын санатабын. Өлөөҥҥө кулун тутарга эмтээһини ыыппыттара. Онтон Анаабырга таба төрүөҕэ түмүктэммитин кэнниттэн от ыйыттан саҕалаабыттара. Бэтэринээрийэ управлениетыттан уонна Аартыкатааҕы агротехнология университетыттан оробуочай бөлөхтөр тэриллэн тиийэннэр, ыстаадаларынан үлэлээбиттэрэ. Манан сиэттэрэн быйыл анаабырдар идэһэҕэ сыыйыллыбыт, быраактаммыт эрэ табалары тутталларын туһунан дириэктэр иһитиннэрдэ.

Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин хотугу төрүт дьарыктарга салаатын салайааччыта Иннокентий Баланов бигэргэтэринэн, Саха сиригэр табаны иитии салаатыгар үлэлиир 118 хаһаайыстыбаттан табаарынайга үлэлээччитэ букатын аҕыйах: быстах кэмҥэ харантыыннаабыт “И. Спиридоновы” (Анаабыр) тэҥэ Усуйаанаттан “Таба-Дьааҥы” ТХПК, “Омолой” уонна “Удьуор” общиналар Абый, Муома улуустарыгар, Аллараа Халыматтан “Турваургин” кэпэрэтиип-община Муома, Томпо улуустарыгар эттэрин батараллар. Билигин киин куорат  ырыынагар барыта буолбатаҕына, үксэ Өлөөҥҥө, Мииринэйгэ Удачнай эргин бултаммыт кыыл таба этэ атыыланар.

“Уматык, сапчаас сыаналара ыараан, кыыл этин тиэйэн аҕалыы ороскуота аһара улаатта, аны куоракка аҕалбыт кэннэ араас өҥөлөр төлөбүрдэрэ эбиллэллэр. Онон кыыл таба этэ даҕаны сыаната ыараабыта оруннаах”, – диэн ааҕар Иннокентий Михайлович.

Сибиинньэ этин таарыйбатахпына, суруйуум итэҕэс буолсу. Сыаната 6,5-7,5 мөһөөх, ыалааҕа (саалата) 8 мөһөөххө тиийэр. Бэйэбит киэнэ олус аҕыйах. Сахастат дааннайынан, бу дьыл сэтинньи 1 күнүгэр 2 053 сибиинньэ иитиллэн турара, ол эбэтэр былырыын  ити кэмҥэ 5 470 төбө баарын кытта тэҥнээтэххэ, 37,5 эрэ бырыһыана хаалла. Онон ырыынакка даҕаны, маҕаһыыннарга даҕаны олохтоох сибиинньэ этин булар уустугуран, чахчы социальнай суолталанар дьылҕаланна бадахтаах.

Түмүктээн суруйдахха, эт сыаната, бастатан, уматык-оттук уонна элэктэриичэстибэ тарыыптара үрдээһинин, иккиһинэн, сүөһү-сылгы ахсаана аҕыйааһынын кытта быһаччы ситимнээх. Мантан инньэ кыһыҥҥы суоллар арылланнар, төһө даҕаны атыыга эт элбээтэр, өрөспүүбүлүкэ нэһилиэнньэтэ туттарын чиэппэрин кэриҥин хааччынар олохтоох эт сыаната сааскы салгын түһүөр диэри чэпчиир чинчитэ суох. Дьон дохуоттаах уонна саастаах өттө сии үөрэммитинэн, сыанатын кэрэйбэккэ, бэйэ дойдутун сүөһүтүн-сылгытын этин ордорор. Онон, сокуон ыйарын курдук, сыананы былаас быспат, ырыынак сыһыаннаһыыта бэйэтэ олохтуур.

Василий Никифоров

УлуусМедиа