«Аанчык»

Суорун Омоллоон

Сайыҥҥы киэһэ айдаана нам барда. Чэбдик кэрэ бараан түүн көй салгын буолан күөгэйэ көтөн кэлэн алыптаах илиитинэн сыыйа, аргыый аҕай араҕас ими саба тутта. Аан дойдум күлүк бороҥ кут-ньуолах уоскутар, сөрүүкэтэр суорҕанынан «чэ, оҕом, утуй, уоскуй» диэбиттии, алгыы-таптыы саба татта.

Барыта сымнаата, чуумпурдаа. Хампа намыл дьэрэкээн сөллүргэ тыа бэйэтин кэрэтиттэн бэйэтэ килбигийбиттии күллэ күлбүтүнэн, сүүһүн аннынан көрөн сургуллан турда. Көстөр ыырым, дойдум бүтүннүү даҕаны, ыйытан баран, ылыммыкка дылы ымайда ымайбытынан ылы-чып барда. Күнүс оҕолор сөтүөлээн чаймыыр уулара, күлүүтэ-салыыта таас кыырпаҕын курдук өрө сандаара ыһыллара тохтоон иэнэ мэндээрэн үөл-дьүөл буолан турда. Сайылык буор сыбахтаах балаҕаттара кыччаан, намтаан, күнүс көрбөтөх киһи манна ыал баар буолуо дуо диэх курдук иҥэн-сүтэн, күл курдук боруйан, хаптаһан сыталлар. Онуоха, ыал баарын соруйан биллэрээри гыммыт курдук арай илин ыал түптэлэрин буруота ордук сырдаан, көҕөрөн, тыа быыһынан халлаан сиигин курдук унаарыйан, сыыйыллан турбута.

Уонна им-ньим, ылы-чып, сып-сымнаҕас, сөп-сөрүүн.

Ол эрээри утуйа илик киһи, быһыыта, син баар эбит. Сайылык арҕаа уһугар тиил оҕуруоттаах икки ыалтан илин диэкититтэн биир киһи көрдөххө сонун сөрүү туттан, аргыый бэдьээлээн хааман, оҕуруоту тахсан, туос түннүгэ туртайан көстөр балаҕаҥҥа, халҕанын тыаһаппакка, сэрэнэн үктээн, киирэн бэйбэрис гына түстэ. Көрдөххө, туус маҥан баттахтаах, кыра уҥуохтаах, бэрт диэн нарын, хайдах эрэ сырдыкка дылы сэбэрэлээх, кыра соҕус ньохчоҕор, быллаллыбыт уостаах, мыччыллыбыт сирэйдээх, киһи таптыан курдук, Мыычаар диэн оҕонньор буолан биэрдэ. Киирэн, уҥа сытар оронун диэки туллар-туллар, татыр-тутур хааман кэлбитигэр, бастаһа сытар Дьаллай диэн уол ыйытта:

– Оҕонньоор, бу ханна сырыттыҥ?

– Ээ, таһараа ыалга, – диэтэ аргыый Мыычаар, өрө тыына-тыына.

– Оттон тоҕо хойутаатыҥ? Мин ханна бардаҕай диэтим ээ.

– Ээ, бэйэм…

– Ол бэйэҥ тоҕо?

– Дьэ, бэркэ да ыйыттыҥ, доҕор… Былыргыбын, доҕорбун эргитэ санаан… – диэн баран, түргэн соҕустук, өлбүт доҕорун Аанчыгы көрөөрү, кулун суорҕанын бүрүнэ тардынан, сытан барда. Санаатын түмээри, хараҕын быһа симэн, чапчааһын курдук сүүһүн быччыһыннаран, …. санаа аҕай курдук мэрбэччи туттан тугу да истибэтэрбин, Аанчыкпын көрдөрбүн дии санаата.

Ол сыттаҕына, уола:

– Ол ханнык доҕоргун? – диэн ыйытта.

Мыычаар тохтуу түһэн баран:

– Аанчык диэни, – диэтэ.

– Ону эн тоҕо ити ыалга тахсан саныыгын?

– Тукаам, эн тугун даа билээхтиэҥий? Аһыылаах, таптыыр доҕорун куоттарбыт киһи, туой, сылдьарын былаһын тохору, бу дойдуга булуох курдук, кинини, кини курдугу көрдүү сылдьар идэлээх. Ол үкчү эн аһыылааҕыҥ, тапталлааҕыҥ курдук түбэстэҕинэ, ону киһи сүрдээх үчүгэйдик көрөр, саныыр баҕайыта. Хор, ол курдук буолар… Бу таһараа ыал оҕолоро, түбэһиэн иһин, ааттыын-суоллуун үкчү мин Аанчыгым курдук эбит. Инньэ гынан, кинини көрдөхпүнэ, сүрэҕим үөрэр, Аанчыгым бу тиллэн сылдьарын курдук саныыбын. Арыый санаам чэпчиир, – диэн баран, Мыычаар уоһун туома мааҕытааҕар ордук мэрбэйдэ, хараҕыттан уу-хаар баста уонна  эмиэ кулун суорҕанын бүрүнэн барда.

– Ол Аанчык диэн тугуҥ этэй? – диэн уол эмиэ ыйытта.

Мыычаар ытаан баран уурайбыт оҕо курдук дириҥник өрө тыынна уонна хараҕын уутун ытыһын тилэҕинэн сото-сото: «Чэ, бэйэ, мин эйиэхэ кэпсиим», – дии-дии сыттыгын туомун көннөрөн баран, уот диэки хайыһан, токуллан сытан, хараҕын уута иэдэһин устун сүүрэ-сүүрэ сытта.

– Мин эмиэ төрдө-ууһа суох, хабалаҕа ылларбыт, баай ситимигэр иҥиннэрэн көлөһүннээн сиэбит, бэт дьадаҥы, кылгас эмиэ бэйэм курдук киһиттэн төрөөммүн, кыра оҕо эрдэхпинэ ыалга иитиллэ бэриллибитим үһү. Бэрт диэн эрэйдээхтик үөскээбитим: аҕыстаахпар саха хотуурунан аҕыс былас оту оттообутум. Ол сайын этим иккитэ быстыбыта. Ону ити эн ааҕар түөҥҥүнэн быһыта сиэппиттэрэ. Уон ордуга түөттээхпэр төрөөбүт ийэм-аҕам уҥуохтарын, бэйэм соҕотоҕун иин хаһан туппутум.

Ол ииппит дьонум оҕото суох, сэниэтиҥи дьон этилэр. Чугаһынан табыгастаах дьахтар суоҕа. Оччотооҕуга барыта халыымынан этэ. Инньэ гынан мин хайдах эрэ сүүрбэбин туолуохпар диэри сырыттым. Сүүрбэ биирбэр барыыбар, оччоҕо ыраас харахтаах-көстөөх этим, дьонум, дьэ, ойох ыл диэн, хаайаллар. Дьэ, арай биирдэ, дьэ быһа киэргэнэн, ийэм кумааһынай курун курданан, аҕам билэлээх түнэ этэрбэһин кэтэн, күһүн ат көрдүүр аатынан, мин дьонум ыйаахтарынан муна-муна, Моорук нэһилиэгэ Куома диэн киһи кыыһын көрө кэллим.

Балаҕан дьиэҕэ көтөн түспүтүм отто соҕус ыал быһыылаах эбит. Арай кэтэҕэриин ороҥҥо биир ып-ыраас хааннаах, сүрдээх киһи иһигэр киирбэх, номоҕон уһун ньылбаа сирэйдээх, сыыйыллаҕас муруннаах, төп-төгүрүгүнэн саһаччы көрбүт кулуһун курдук үч-үччү бу таһараа оҕо курдук сиртэн-буортан тэйбиккэ дылы кыыс оҕо саҥа сиидэс ырбаахы тигэ олорор эбит ээ дии. Көрөөт адьас сүрэхпэр ыттардым: хайдах эрэ хааным-сииним кэйэргэ дылы гынна, сүрдээхтик чэпчии, үөрэ түспүт курдук буоллум, обуна суох дьолбун даа кини мин ойоҕум, доҕорум буолуо буоллаҕа. Үчүгэйин даа диэн уйадыйа санаатым, атаҕым сири билбэккэ сүрэҕим эрэ тыаһын истэр курдук буоллум. Хор ол курдук көрөөт соҕотохто сүрэҕим-быарым оттотунан киллэрдим. Киһи оҕордук  муода эбит этэ. Оттон бу сааһым тохору үчүгэйи даҕаны, куһаҕаны даҕаны көрбөхтөөтүм ини, ол тохору биирдэ даҕаны ол курдук санаабатым.

Онтон туран, мин уоран туой хараҕым кырыытынан  эҥининэн одуулаһа, кыҥаһа олордохпуна, бии кыыһым, (Аанчыгым бокуонньук, ол оччоҕо үчүгэй да этэ), уу долгунун курдук хааман күөх ырбаахылаах этэ, чуулааҥҥа киирэн хаалла. Ол түүн хонон, сассыҥытыгар дьиэбэр төннөн, аҕыйах хонон баран, аҕабыныын иккиэн кэпсэтэн, халыымын сөбүлэһэн, Аанчык сөбүлүүр буолан, мин сааскытыгар, дьоно буолуохсуттар биир сылы уораннар, эрдэ биэттэрэ,15-х кыыһы сүгүннэрэн аҕалабын. Дьэ, биһи бэйэ-бэйэбитин олус таптастыбыт. Оҕордук сүрэхпит, санаабыт биир буолла, сорох ардыгар букатын оҕо курдук оонньуур этибит. Биирдэспит суоҕар биирдэспит тылыттан-өһүттэн матан, тэһийбэт, бииргэ сылдьар буолан хааллыбыт. Кини туох хамныыра барыта миэхэ, үчүгэй, сүрэҕим оттотунан киирэр этэ. Оҕордук Аанчыгым эрэйдээх бэйэтэ да майгына үчүгэйэ, оҕо курдуга сүр этэ. Бука, оһоҕостоох сылдьан сайын куйаас баҕайы күн от мунньа туран «уутай» диирин өйдүүбүн эбээ…

Онтон биирдэ, ол сайын Аанчыгым оһоҕостоох сырыттаҕына, ийэм буолуохсут сымыйанан хобулаан, (оҕордук саха да эмээхситтэрэ кулахайдаах, дьиэктээх буолаллар эбит этэ), киһи ойоҕун үөрэтэр, таһыйар баҕайыта, үөрэтэн биэр диэн, Аанчыкпын сыстым. Онтон антах Аанчык миигиттэн хомойон барбыта. Ону билигин кэмсиммитим, илиибин-атахпын кыраммытым иһин, аны кэлэн Аанчыгым мин тылбын истэрэ биллибэт, – диэн баран, оҕонньор харбыт курдук ах баран уоһа оҕолуу мэрбэҥнии, хараҕа уу-хаар кэллэ, онтон эмиэ кэпсээн барда:

– Ол кырбаатаҕым киэһэ, утуйаары, ороммор кэлбитим, арай Аанчыгым сык-сык ытыы сытар эбит. Эрэйдээҕим оҕото онно тугу-тугу санаабыта, төһө хоргуппута буолуой? Ону, мин, бүтэй эт, халыҥ тирии, билиэм дуо?! Ол тохору биир тылы эппэтэҕэ, бүтэйдии ытаабыта, оттон мин, акаары, дьон ойохторун бары сынньаллар дии, мин сыспатахпына, сии, саат да буолаа ини диэх курдук саныыр киһи этим…

Дьэ, онтон бэттэх Аанчыгым ордук күн-түүн дьүдьэйэн барбыта. Саҥата-иҥэтэ аҕыйаан, туой санааргыыр этэ. Арай мин биирдэ, тыанан быһа түһэн, ыалтан истэхпинэ, Аанчыгым, ынах хомуйа сылдьан, дьүөдэ үрдүгэр дүлүҥҥэ соҕотоҕун олорон: «Хаарыан дьоммуттан, доҕотторбуттан бостуой арахсаммын… Дьоммун аҕыннахпын даа. Манна миигин атаҕастыыллар, үтүөх-батаах мин..» – дии-дии иннигэр турар титириккэ кэпсээбит курдук, ытыы олорор эбит… Дьэ, оҕордук үчүгэй дьүһүнэ кэхтэн, иҥэ хаһыҥнаабыт от курдук сүтэн, хараҕа хатыы тахсан, быһыылыын-тутуулуун, хаамардыын-сиимэрдиин уларыйан, бии кыыс Аанчык бэйэтэ ханна да суох буолан, хагдарыйан, өлөн-сүтэн барбыта. Ол аайы соруйан кыһайбыт курдук, мин дьонум буолуохсуттар кубулуппакка үлэ үксүн, кытаанаҕын үлэлэтэн истилэр. Хара олоруор диэри, кыайбатар даҕаны бурдук тардар, муус көтөҕөр, от мунньар, бурдук быһар, бугул угар киһи кини буолта. Аны санаатахха туох да алыс сылайар, илистэр эбит. Туой хотуолуур, эҥинниир, түүн утуйбат, айалыыр-дьойолуур буолта. Мин хайдах сытан хаалбакка сылдьыбытын бэркиһиибин. Киһи да иҥиирдээх буолар эбит этэ. Ол аайы ийэм күтүр: «Бачча эдэр эрээри айгыстан, оҕолор, адьдьаалы хотун, оттон киһи эрэ хат буолар баҕайыта», – диирэ. Мин даҕаны акаары, испэр: «Ордук да айгыстар ээ», – дии саныырым.

Онтон сайын Нэлэ диэн алта көстөөх үрэххэ Аанчык биһигини оттото утаардылар. Бу алта көс сиргэ, түүннэри-күннэри курдары аҕыс ыйдаах дьахтар хааман киирдэ. Оҕуһу миин дии сытаан кэбиһэбин, мииммэт. Сытаатахха оҕуспут айаас кунан этэ. Киирэн оттоотубут. Аанчыгым, (урут кини тугу да саҥарбат этэ), туой атаҕым, баһым ыалдьар, сүрэҕим көбөр, адьас тулуйбаппын диир буолла. Арай биир киэһэ, күн киириитэ тахсан, чаанньыгын өрөн баран, отуутугар сыта түстэ. Мин утуйдаҕа диибин, онтукам аны санаатахха ытаабыт эбит, быһыыта. Онтон мин отууга таҕыстым. Онуоха туран, ааттаһар курдук, сүрдээх үчүгэйдик саһарчы көрбүтүнэн хааман кэлэн, санныбар кууһа түһэ баран: «Мыычаар, доҕорум оҕото, аһын даа, кыайан тулуйарбыттан аастым», – диэтэ уонна «бостуой эргэ бараммын, хаарыан дьонум, ийэм, аҕам, доҕотторум, ханна эрэ баар буоллугут… Саатар, биирдэ баҕас эһигини көрдөҕүм дуу, мин бу муҥнана сылдьабын…» – дии-дии, уйаара-кэйээрэ суох, оҕолуу ытаабыта… Онно мин киһи, эмиэ уйадыйан, икки хараҕым уута лэппэским үрдүгэр таммалаабытын өйдүүбүн. Ону санаатахпына, билигин даҕаны сүрэҕим ыалдьар. Кырыйдаҕым аайы дөксө ордук уйадыйан иһэргэ дылы… – диэн баран оҕонньор эмиэ харбыт курдук ах барда, хараҕын уута чаччарыыбыт иэдэһин устун сүүрэн түстэ, аллараа уоһа киһи күлүөн курдук быллаҥныы сытта.

Уол муннун тыаһа утуйда быһыылаах. Оҕонньор ону сэрэйдэ гынан баран, кыһаммата. Кини хоонньугар ыстанан тахсыбыт куосканы имэрийэ-имэрийэ, киниэхэ кэпсиир курдук, аргыый кэпсии сытта.

– Онтон, дьэ, күһүнүгэр от-мас сайын барахсан кэлиитигэр чэлгийэ симэммит ирбэнньик иннэ сэбирдэх күөх нуоҕай өллүргэтэ тохтон-хоронон барда, көҕөрөн көстөр торҕо тыа күкээрэн, сэндээрэн көстөр буолла.

Дьэ арай Сэмэнэп саҕана хас эмэ хонугу мэлдьи өһөөн-сааһаан туран ардах бөҕө түстэ. Күн-ый дьаабыта биллибэт буолла. Күөх халлаан күлэр ньуура сабыллан, харааран, хараара сытыйбыт от түгэҕинэн отуу оҥостубут курдук, бүрүйэ сүүдүрүүннэннэ.

Дьэ ол күннэргэ мин Аанчыгым өлөр охтуутун охтубута.

Күнүһүгэр этэ ыалдьа-ыалдьа, уу баһа, ынах ыы сылдьаахтаабыт эбит. Ону, биллэрбэккэ, кистээбитэ. Кини ол хоргуһа дуу, хоргутуутун күүһэ эбитэ дуу, ону билбэтим. Ол түүнүгэр, сассыарда таҥара сырдаан эрдэҕинэ, Аанчыгым быыһаммакка эрэ барбыта.

Билигин даҕаны, бу отут биир сыла туолан эрдэҕинэ, миэхэ бу баар курдук кини иэйэн-туойан, ынчыктаан, кулуннуу мөхсөн эрэрэ. Бастаан быыһаныах киһи курдук окко түһэн баран тутаатына хараҕын уутун өйдүүбүн эбээт. Өйөөн олордохпуна бу уҥа илиим көхсүгэр бу манна түспүтэ.

Эрэйдээҕим сыыһа баттаҕын куруук тараанара, онтуката үрэллэн, бииргэм лаглаҕай гына ииссэн баран, сыттыгар ыһыллан, туох да күүһэ-көмөтө суох, сирэйин ооккото муннуктанан, ыарыы бөҕө кэбилээн, дьүһүн-бодо буолан баран: «Өллүм, өллүм», – диэн хаһыытаабыта, аймаммыта, дириҥ ынчыга сүрэхпэр баас буолан сыдьдьар… Онтон бэттэх киһи ынчыгын тулуйан истибэппин.

Сиэх-сиэх курдук түҥ-таҥ тутан баатта сүрдээх этэ. Оҕо, дьахтар куттанан бары тыаҕа түспүттэрэ. Арай мин эрэ, онно абыраары, баһыгар олорбутум.

Онтон түүн үөһүн саҕана мэнэрик аҕаллыбыт. Туһа суох. Онтон ыксаан, киэҥ көҕүс кыараан, отоһут буллубут. Ол күтүр илиилэспитэ. Сол кини илиитин анныттан Аанчыгым кыа-хаан оттотугар сытан, барбыта… Ааттаспыт-эрэммит курдук, хараҕын ооккотун сааһын тохору быһа симмитэ. Күлэр-үөрэр, ыҥырдахпына хайыһа түһэр бэйэтэ – ыҥырбыппар, ытаабыппар кыһамматаҕа: «Сиэтигит ээ, абабын, тоҕо бу курдук кэбилээтигит? – диэх курдук этэ. Сиэбиттэр биһиги баарбыт. Сиэбит ийэтэ, аҕата бааллар. Кини оҕо… оҕо этэ, этэ-хаана ситэ илик этэ. Ону биһиги, саҥардыы атан эрэр ньургуһун курдук үүнэн эрдэҕинэ, күүһүлээн, киһи олоҕун талбыппытынан дьаһайан, өлүү түгэҕэр умсары аньньан сарбыйбыппыт. Өрүсүһэн, сомсоһон үлэлэтэн дьэ тупсубуппут… тыынар тыыннаах быстыбытын үтүө айылгыта аан дойдуттан анатыылаах киһи, киһи буоларын төрдө биһиги саха илиибитигэр хор ол курдук дьүһүн кубулуйар, ону хаһан өйдүүбүт, оннооҕор кэпсэттэххэ кэпсиир суох, аҕай сүрэхпэр быстах мин Аанчыкпын кэбилээбиппин умнуом суоҕа…

Онтон бэттэх дьоллоох олоҕу олорбуппун билбэппин. Барыта хайдах эрэ түүл-бит курдук, хайдах эрэ итирбиттии баласкайдыы эрэ сылдьар быһыылаахпын. Ол да буоллар дьонум кыһайаннар иккиһин ойох ылбытым. Онтукам миэнэ миэнин курдук эмиэ өлбүтэ. Онтон бэттэх дьонум эмиэ өлөннөр, дьиэ-уот диэни билбэккэ, төрөтөр оҕо минньигэһэ, тэҥнээх доҕор таптала диэни билбэккэ, туох эрэ курдук, суолга туора охторбун кэтэһэ сылдьар муҥнаахпын. Оо! Аанчыгым, Аанчыгым…

Оҕонньор ытаата.

– Чэ, бу курдук идэлээхпин. Кинини санаатарбын эрэ хайдах да кыаммаппын. Дьэ аны арыый буолаа инибин. Бу ыанньыйбыппын таһаардым.

Уонна Мыычаар оҕонньор кулун суорҕанын эмиэ бүрүнэн барда.

Бу икки ардыгар сайыҥҥы түүн сырдыы быһыытыйда. Оҕонньор хайдах эрэ кыайан утуйбата. Онтон утуйбакка эрэ туран, дьон туруохтарын иннинэ, таҥаһын абырахтыы олорбута…

1927 с.

УлуусМедиа