Таҥара Харыйатыгар кэлбит уол

Ф. Достоевскай айымньытын тылбааһа

I
“Ытысчыт”

Оҕолор – дьикти дьон, кинилэр түүлгэр да киирэллэр, хараххар да көстөн ылаллар. Ороһооспо саҕана мэлдьи сылдьар уулуссабар, биир сэттэтин ааспыт уолу көрсөөччүбүн. Хабараан тымныыга кини сайыҥҥылыы кэриэтэ таҥна сылдьара, ол эрээри моонньугар эргэ таҥас эриммит буолара, — ол аата кинини ким эрэ таҥыннаран ыытан эрдэҕэ. Уол «ытысчыт» этэ; ол аата умнаһыттыыра. Умнаһыт уолаттар бу тылы бэйэлэрэ айбыттара.

Кини курдук оҕолор элбэхтэрэ, суолуҥ устун тула көтө сылдьан мэлдьи биири мээрилииллэр, өйдөрүгэр хатаабыт көрдөһөр, ааттаһар тылларын лэбэйэллэрэ; оттон бу уол оннук суламмакка ып-ыраас харахтарынан эрэммиттии көрөрө, — бука саҥа идэҕэ киирэн эрэрэ биллэрэ. Мин ыйыталаспыппар ыарыһах, үлэтэ суох, тугу да гыммакка олорор эдьиийдээхпин диэн хоруйдаабыта: ол, баҕар, кырдьык буолуо гынан баран, итинник уолаттар кыта-кыйма курдук элбэхтэрин кэнники билбитим: хабараан тымныыга кинилэри кимнээх эрэ «ытысчыттыы» ыыталлара уонна туга да суох кэллэхтэринэ кырбаан да эрдэхтэрэ.

Бытархай харчыны мунньан баран, кытарбыт, токуччу тоҥмут илиилэрдээх уол биир эмэ дьиэ анныгар, «субуота түүн фабрикаҕа собостуопкалаан баран, үлэлэригэр сэрэдэ киэһээттэн эрдэ кэлбэт» ханнык эрэ сүрэҕэ суох арыгыһыттар үөрдэригэр төннөн тиийэр. Онно кинилэри кытта аччык, кырбаммыт кэргэттэрэ тэҥҥэ иһэллэр-аһыыллар, кинилэр кыһыл оҕолоро ытаһаллар… Итирии-кутуруу, кир-хох, сиэргэ-туомҥа баппат майгы-сигили, оттон сүрүнэ уоттаах утах… Умналаан ылбыт кэппиэйкэтин туттарбытынан, уолу сонно тута арыгы ыллара хабаахха ыыталлар. Сороҕор көр-күлүү оҥостон кини айаҕар арыгыны куталлар, уонна тыынын былдьаһан өрүтэ мэҥийдэҕинэ, итирэн сиргэ оҕуннаҕына күлэн алларастаһаллар.

Арыый улааттаҕына уолу бэрт түргэнник ханнык эрэ фабрикаҕа үлэлэтэ ыытыахтара, онно өлөрбүт харчытын кини били баҕайыларга аҕалан биэриэхтээҕэ, ону эмиэ тута иһиэхтэрэ-аһыахтара. Фабрикаҕа үлэлиэхтэрин да иннинэ ити оҕолор олохторо хараҥа суолунан барара. Кинилэр куорат устун ускул-тэскил сылдьаллара уонна быыс-хайаҕас булан дьиэлэр анныларыгар саһан хоноллоро.

Биир оҕо хас да түүн тэлгэһэ харбааччы корзинатыгар хонон турбутун аннарааҥыта билбэккэ да хаалбыта. Биллэн туран, уоруйах буолаллар. Уоруу аҕыстаах да оҕолору абылыыр адьынаттаах, ардыгар буруйу оҥоробут да дии санаабаттара. Ол сылдьан олох аһыытын барытын амсайаллара– аччыктааһыны, тоҥууну-хатыыны, атаҕастабылы, кэлин аҥардас көҥүл сылдьар эрэ туһугар били баҕайылартан куотан аны бэйэлэрэ умнаһыттыы бараллара. Бу кыыллыйан хаалбыт сордоох ардыгар тугу да өйдөөбөт, ханна олорорун, ханнык омук буоларын, таҥара, бэл ыраахтааҕы баарын-суоҕун билбэттэрэ; кинилэр тустарынан сороҕор оннооҕор киһи итэҕэйиэ да суох түбэлтэлэрин кэпсииллэрэ, эрээри ити барыта чахчы этэ.

II
Таҥара Харыйатыгар кэлбит уол

Ол да буоллар, мин суруйааччы буоламмын, биир «түбэлтэни» бэйэм айдым быһыылааҕа. Тоҕо «быһыылааҕа» диибиний? Бэйэм билэбин ээ, айбыппын, ол гынан баран бу чахчы хаһан эрэ, ханна эрэ, Ороһооспо буолар түүнүгэр, ханнык эрэ улахан куоракка уонна хабараан тымныыга буолбут курдук.

Дьиэ анныгар кып-кыра, алтатын да туола илик, уолчаан көстөн кэлэр. Бу уол сарсыарда тымныы, сииктээх муннукка уһуктубута. Кини туох эрэ халааты кэппит, дэлби ибигирээбит этэ. Тыынара айаҕыттан үрүҥ буруо буолан тахсара, кини муннукка хоппо үрдүгэр олорон эрэ тугу да гынара суоҕуттан тыына бургучуйан тахсарын көрөөрү соруйан үрэн саатыыра. Аһыан олус баҕарара.

Сарсыарда хаста даҕаны наараҕа чугаһыы сылдьыбыта, онно үрүмэ курдук чап-чараас тэллэххэ, сыттыгын оннугар туох эрэ таҥаһы сөрөөн ууруммут ыарыһах ийэтэ сытаахтыыра. Манна кини хайдах тиийэн кэлээхтээбитэй? Бука уолунаан атын куораттан кэлэн эмискэ ыалдьан хаалбыта буолуо. Хостоох хотунун полициялар өссө икки хонуктааҕыта туппуттара; олохтоохтор тарҕаспыттара, бырааһынньык буоллаҕа дии, оттон биир соҕотоҕун хаалбыт илэчиискэ быраһаанньык буолуон инниттэн өлөрдүү итирик сытара. Хос биир муннугар аҕыс уоннаах, ханна эрэ оҕоһуттаан олорбут, билигин соҕотоҕун өлөөрү сытар эмээхсин ыарыытыттан ынчыктыыра, араастаан дьаҥсыйара, уолга хаһыытыыра, ол иһин уолчаан куттанан киниэхэ чугаһаабата. Утатан күүлэттэн уу булан испитэ, ол гынан баран тугу да булан ыстаабатаҕа, онон ийэтин хаста даҕаны уһугуннара сатаабыта. Хараҥарбытыгар олус куттаммыта, киэһэ буолбута балачча ыраатта, оттон уоту тоҕо эрэ умата иликтэр. Ийэтин сирэйин таарыйан баран соһуйбута: тоҕо хамсаабатый? Тоҕо бу уораҕай эркиннэрин курдук тыбыс-тымныы буолбутуй?

«Манна наһаа тымныы эбит», — дии санаабыта уол, тура түспүтэ, өлбүт дьахтар саннын тутан турарын ситэ өйдөөбөт этэ, онтон иттээри тарбахтарыгар тыыммыта, оронун харбыалаан хортууһун сыыһын булбута уонна оргууй тахсан барбыта. Эрдэ даҕаны барыа этэ гынан баран, ыалларын сүрдээх улахан ыта күнү быһа кирилиэскэ олорон улуйбутуттан куттаммыта. Билигин ыт суох этэ, онон туһанан таһырдьа тахсыбыта.

Айыы Таҥара, туох үчүгэй куоратай! Манныгы олоҕор өссө көрө илигэ. Кини дойдутугар түүнүн таһырдьа ыас хараҥа буолааччы, уулуссаҕа соҕотох банаар кылайара. Кыракый мас дьиэлэр ыстаабаннарын ыбылы сабаллар; таһырдьа борук-сорук буолла да – уулуссаҕа биир да киһи суох буолар, бары дьиэлэригэр саһаллар, арай сүүһүнэн, тыһыынчанан үөрдээх ыттар сундулуһаллар, түүнү быһа улуйаллар, үрэллэр. Ол да буоллар сылаас этэ уонна ас баар буолара, оттон манна – Айыы Таҥара, тугу эмэ аһаабыт киһи! Уота-күөһэ, киһитэ, кэлиитэ-барыыта даҕаны элбэҕэ уонна тымныыта, тымныыта! Эппэҥнэс буолбут аттар итии тыыннара бурхачыйар; бидилгэх буолбут хаар аннынааҕы таастарга боккуобалара лачыгырыыр, бары кып-кыараҕаска анньыс да анньыс буолаллар, итиэннэ, Айыы Таҥара, аһаабыт киһи баар ини, саатар бэрт кыраны, тымныыттан тарбахтара быһыта кымаахтаата. Аттынан көрбөтөҕө буолан киэр хайыһан хородобуой ааста.

Эмиэ биир уулусса, эчи киэҥин! Манна таах үнтү тэпсэн ааһыах курдуктар; бары хаһыытаһаллар, сүүрэллэр уонна айанныыллар! Эчи сырдыгын! Оттон бу тугуй? Оо, туох улахан түннүгэй, килэгир таас түннүк нөҥүө хос көстөр, оттон хос иһигэр дьиэ үрдүгэр тиийэр улахан мас турар; ити харыйа, харыйаҕа уот бөҕө, элбэх даҕаны көмүстээх кумааҕылар уонна дьаабылыкалар, оттон тула өттө кокууккалар, кырачаан аттар; хос устун оҕолор сүүрэллэр, маанылара, ыраастара сүрдээх! Күлсэллэр, оонньууллар, аһыыллар, тугу эрэ иһэллэр. Бу биир кыыс уоллуун үҥкүүлээн киирэн барда, наһаа үчүгэй кыыс дии! Уонна түннүк нөҥүө музыка иһиллэр. Уолчаан көрөр, дьиктиргиир, үөрэн тэҥҥэ күлсэр, аны атахтарын тарбахтара ыалдьан бардылар, оттон илиитин тарбахтара бөҕүөрэн токуруйбат да буолбуттар. Эмискэ уол тарбахтара ыалдьарын өйдүү түстэ, ытаата уонна салгыы сүүрдэ, онтон эмиэ атын түннүк нөҥүө хоһу көрдө: харыйалардаах, остуол үрдүгэр бөрүөк бөҕө – кыһыл, араҕас, эриэхэлээх, ол аттыгар түөрт баай хотун олорор, кэлбит ыалдьыттарга бөрүөк биэртэлииллэр, ааннара сотору-сотору арыллар, уулуссаттан араас мааны дьон бөҕөтө киирэллэр.

Уол оргууй үөмэн тиийэн эмискэ ааны арыйан киирдэ. Оо, онуоха хайдахтаах курдук хаһыытастылар, далбаатаннылар! Биир хотун ыксалынан уолга кэлэн кэппиэйкэни куду аста уонна ааны арыйан биэрдэ. Уол олус куттанна! Харчыта кирилиэс устун лыҥкыныы-лыҥкыныы төкүнүйэ турда: бөҕүөрбүт тарбахтарынан кыайан таба туппата. Дьиэттэн ойон тахсаат уолчаан ыксалынан сирэйин хоту сүүрэ турда. Кини эмиэ ытыан баҕарар эрээри, куттанар, уонна сүүрэр, сүүрэр, тарбахчааннарын үрэр. Уол олус туоххаһыйда, эмискэ наһаа соҕотохсуйда, куттанна, арай, Айыы Таҥара! Тугуй эмиэ бу? Элбэх киһи үмүөрүһэн тураллар уонна сөҕөллөр-махтайаллар: түннүк нөҥүө кыһыл уонна от күөҕэ ырбаахылаах үс кыра куукула тураллар, адьас тыыннаах курдуктар! Ханнык эрэ оҕонньор олоппоско олорон эрэ улахан скрипкаҕа оонньуур курдук, оттон өссө икки оҕонньор туран эрэ кырачаан скрипкаларга оонньууллар, төбөлөрүн хамсаталлар, бэйэ бэйэлэрин көрсөллөр уонна айахтара хамсыыр, саҥараллар, — ол гынан барантаас нөҥүө туох да иһиллибэт. Уол бастаан кинилэри тыыннаахтар дии санаата, оттон куукулалар диэн өйдөөн баран эмискэ күллэ.

Маннык оонньуурдары хаһан даҕаны көрбөтөҕө уонна билбэт да этэ! Ытыан баҕарар да, куукулалары көрөн наһаа күлүөх санаата киирэр. Арай ким эрэ кэнниттэн кэлэн халаатыттан тарта: аттыгар улахан кыыһырбыт уол турар эбит, онтон кинини төбөҕө саайда, бэргэһэтин былдьаан ылла уонна хатыйан түһэрдэ. Уол охтон түстэ, дьон хаһыытастылар, дөйүөрэн ылла, онтон, ойон тураат сүүрдэ, ханнык эрэ ыал тэлгэһэтигэр сүүрэн тиийэн саһаан аттыгар олордо: «Манна булуохтара суоҕа, хараҥата да бэрт».

Кумуччу түһэн бүк туттан олордо, кутталыттан кыайан тыыммат даҕаны, арай барыта наһаа үчүгэй буолла: илиилэрэ-атахтара ыалдьыбаттар уонна сып-сылаас, оһох сылытарын курдук сылаас; уол дьик гынна: утуйан ылбыппын дии! Үчүгэйиэн манна утуйар: «Олоро түһэн баран эмиэ куукулалары көрө бара сылдьыам» дии санаата уонна ымах гынна, — «тыыннаах курдуктар дии!..». Арай үрдүгэр ийэтэ ырыа ыллыыра иһилиннэ. «Ийээ, мин утуйа сытабын, манна утуйар үчүгэйиэн!»

— Уолчаан, бардыбыт мин харыйабар, — эмискэ ким эрэ кини үрдүгэр сипсийдэ.

Ийэм ыҥырар дуу, дии санаата уол, суох, кини буолбатах; ким ыҥырбытын көрбөтө эрээри, ким эрэ хараҥаҕа төҥкөйөн кууста уолу, уол илиитин уунна, уонна… — сып-сырдык уот! Оо, мааны да харыйа! Харыйа да буолбатах, кини маннык улахан мастары өссө көрө илик! Аны ханна тиийэн хаалла: барыта кылабачыйар, күлүмүрдүүр, уонна тула өттө куукулалар, —ээ суох! Бу барыта уолаттар уонна кыргыттар эбит, ол гынан баран сып-сырдыктар, кинилэр бары кини тула эргийэлэр, көтөллөр, кинини сыллыыллар, бэйэлэрин кытта илдьэ бараллар, кини бэйэтэ да көтөр уонна көрбүтэ: ийэтэ оҕотун көрөн үөрүүтүттэн дьоллоохтук күлэр.

— Ийээ! Ийээ! Манна олус үчүгэй! — уол хаһытыыр, эмиэ оҕолору кытары уураһар уонна түннүк нөҥүө көрбүт куукулаларын туһунан кэпсии охсуон баҕарар. — Кимнээххитий эһиги, уолаттар? Кимнээххитий эһиги, кыргыттар? — үөрэ-көтө ымманыйа ыйытар.

— Бу «Таҥара харыйата», — дииллэр киниэхэ. — Бу күн Таҥара бэйэлэригэр харыйата суох уолаттары-кыргыттары мэлдьи мунньар… — Уонна бу кыргыттар, уолаттар хаһан эрэ эмиэ кини курдук оҕо эбиттэрин биллэ, сорохторо өссө Петербург тойотторун ааннарын айаҕар корзиналарга сытан тоҥон өлбүттэрэ, атыттар оҕо иитэр дьиэҕэ, Самара сутун кэмигэр ийэлэрин уолбут түөстэригэр, уоннааҕылар поездка сүөһү курдук вагоҥҥа ыбылы симиллэн айаннаан иһэн тумнастан — билигин бу оҕолор бары манна бааллар, билигин кинилэр аанньал курдуктар, бары Таҥара тула, оттон Таҥара ортолоругар туран илиитин кинилэргэ уунар уонна эрэйдээх-буруйдаах ийэлэрин алгыыр… Оҕолор ийэлэрэ аттыларыгар туран ытыыллар, хас биирдиилэрэ оҕолорун көрөн билэллэр, оттон кинилэр көтөн кэлэн ийэлэрин уурууллар, илиичээннэринэн харахтарын уутун сотоллор, ытаамаҥ диэн көрдөһөллөр, тоҕо диэтэххэ манна олус үчүгэй…

Оттон орто дойдуга сарсыарда тиэргэн харбааччылар саһаан кэннигэр кыракый уолчаан тоҥмут өлүгүн булбуттара; ийэтин эмиэ көрдөөбүттэрэ… Кини өссө эрдэ өлбүт этэ; кинилэр иккиэн халлааҥҥа Таҥараҕа көрсүбүттэрэ.

Мин эмиэ тоҕо бу туһунан суруйбутум буолла, көннөрү күннүккэ барсыбат баҕайыны, эбиитин суруйааччы күннүгэр! Дьиҥэр олоххо баары суруйуох буолбутум! Оттон ити мин харахпар илэ көстөр курдук, санаабар барыта чахчы буолбута, — ол аата бу дьиэ анныгар, саһаан кэннигэр уонна Таҥара харыйатыгар — туох диэхпин да билбэппин, буолуон сөп этэ дуу, суох дуу? Мин суруйааччы быһыытынан айан суруйабын.

«Чолбон» сурунаал

УлуусМедиа