“Икки атахтаах адьырҕалар арҕахтарын таба тайаммытым…”

Аҕыс уонус сыллар саҥаларыгар биир күһүн аҕам, мин уонна ийэм аймаҕа Ыстапаан буоламмыт тыалыы таҕыстыбыт. Мин оскуоланы саҥа бүтэрэн, бастакы тыалааһыным. Алтынньы ортото буолан, хаар чараас. Үүтээнтэн ырааппакка, мас көтөрдүүбүт, кыралаан тииҥниибит. Киис суола дэҥҥэ көстөр ааһар.

Ыстапаан аҕыс уонугар чугаһаабыт ытык кырдьаҕас. Ол эрээри, сүһүөҕүн үрдүгэр тэп курдук сылдьар. Сахаҕа үрдүк уҥуохтаах, дараҕар сарыннаах, билигин даҕаны лаппа кыанар көрүҥнээх кырдьаҕас. КиниАҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа буолан, сорох киэһэ сэриилэспит түгэннэрин быһа тардан кэпсээн, биһигини саататар.

Өрүү буоларын курдук, биир киэһэ оҕонньор оһох иннигэр олорон, хамсатыгар табах симиннэ уонна кэпсээнин саҕалаата:

– Бэйи эрэ, доҕор, хас сыллаахха этэй… Ээ, сэрии аҕай иннигэр этэ. Мин кыттыгаспынаан тыалыы сылдьабыт. Сэтинньи ортолоон эрэрэ. Хаар киһини сототун ортотунан. Оччолорго табанан көһө сылдьан бултуубут. Биир сиргэ кэлэн, икки үрүйэ холбоһор тумуһугар балаакка туруоран, хаама түһэргэ сананныбыт. Икки өттүгэр үрдүк систэрдээх, халыҥ тыалардаах. Дьон олоҕуттан лаппа ыраах сир, икки атахтаах өтөрүнэн үктэммэтэх үрүйэлэрдээх, хаампатах халыҥ тыалардаах бүөм дойду. Онон өлгөм бултаах буолуохтаах диэн эрэл санаалаахпыт.

Сарсыарда эрдэ тураммын, ыппын Туллугу батыһыннаран, хаама бардым. Отуубут утарытынааҕы тыаны дабайан тахсаммын, барбалаан иһэн үрүйэ тардыытыгар киирдим. Сиикээни өксөйөрдүү баран иһэн, халыйан, сиспэр төттөрү таҕыстым. Күн ортото буолуор диэри хааман, ытым алта тииҥи үрэн биэрбитин туоһапканан тэһиргэтэн ыллым. Бэрт суон дүлүҥ сытарыгар кэлэн, сынньана түһээри олордохпуна, ытым аттыбар туран, ойуур иһин диэки көрө-көрө ыйылыыр, кутуругун куймаҥнатар. Эмискэ таныыбар буруо сыта билиннэ. “Тыый, бу үрэх баһыгар хайалара кэлэн уот оттуммут баҕайыный? Буолаары буолан сис үрдүгэр! Туох даҕаны саарбаҕа суох буруо сыта! Һа, бу дьикти буолаарай!” – дии санаан аһардым, манааҕыбыттан быа ылан ыппын баайдым уонна туран, буруо сыта кэлэр сирин диэки хаамтым.

Сүүсчэ хаамыыны барарбын кытта сэтиилэнэн испит ытым кулгаахтарын чөрөтөн, иннибэр түһээри тардыаласта. Мин мастары аннынан одуулаһа туран, иннибэр кыра томтор үрдүттэн буруо сыыйыллан тахсарын көрө биэрдим. Туох имнэммитэ буолла, оргууй кэннибинэн чугуйан, ол сиртэн тэйдим. Томтору ырааҕынан эргийэ хаамтым, тибиллэн эрэр киһи суолуттан уратыны булан көрбөтүм. “Булчуттар эбитэ буоллар, суоллара-иистэрэ элбэх буолуо этэ! Хайа уонна тыалыы сылдьар дьон ыттаах буолуо этилэр… Саарбах соҕус дьон буолан сир анныгар бүгэн олордохторо”, – дии саныы-саныы, баарыын олорбут маспар тиийэн, тулабын көрүммэхтээн баран, отуум диэки түһүнэн кэбистим.

Балааккабыттан көс кэриҥэ тэйбит этим, түөртүүр саҕана отуубар тиийбитим – киһим номнуо кэлэн, оһоҕун оттубут. Манааҕылаах саабын тиит төргүү мутугар ыйаталаан баран, балааккаҕа киирдим. Кириилэ чэй иһэн сырылата олорор.

– Хайа, доҕоор, саҥа сиргэ туох көстөр-биллэр? – кыттыгаһым туоһуласта. Мин таҥаспын устан, мас дьааһык остуол кытыытыгар олорон, бүгүн туох бултаахпын, дьикти сири көрбүппүн киһибэр тоҕо тэбээтим:

– Киһиттэн ураты дьон хорҕойон сыталлар быһыылаах, суоллара-иистэрэ кэмчи, булчуттар эбитэ буоллар, ыырдара киэҥ буолуо этэ. Ордууларын таһыгар хараара өспүт чөҥөчөктөр көстөллөр, онон сылыктаатахха, олорбуттара өр буолбут быһыылаах, – диэн бараммын киһим сирэйин көрдүм.

– Оннук, иннинэн сирэйдээх хаспах иһигэр бүкпэт. Күрүөйэхтэр буолаарай?! – Кириилэм өрө көрө түстэ.

– Үрүҥ-кыһыл сэриитэ бүппүтэ уонтан тахса сыл буолла… – диэн мин саарбахтыырбын биллэрдим.

– Суох, мин ону эппэппин. Киһини өлөрөн баран, сокуонтан куота сылдьааччы буолуон сөп.

– Оннук буолуон сөп. Хайыыбытый? Киирэн тыллыыбыт дуо? – Мин ыйыппыппар киһим хардарбакка, биир сири тонолуппакка көрөн олордо, онтон көхсүн этиппэхтээн баран:

– Бу түүн кэтэнэн-мананан хонуох, аны тугу эрэ сибикилээн батыһан кэлиэхтэрэ. Табаларбытын тутаттаан аҕалыах уонна сарсыарда эрдэ туран, дьонноох сиргэ киириэх, – диэбитигэр мин тута сөбүлэстим.

Сүүрбэччэ көс сири ортотугар хонон, дэриэбинэҕэ кыһынҥы күн дьааһыгырыыта тиийбиппит. Сарсыарда үлэ чааһа саҕаланыыта Сэбиэккэ тиийэн, туох баарынан кэпсээн биэрдибит. Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Тарас Васильевич тута милииссийэҕэ тыллыах буолла.

Сарсыныгар Сэбиэт дьиэтигэр ыҥырдылар. Онно тиийбитим – кыттыгаһым Кириилэ уонна икки милииссийэ үлэһитэ миигин күүтэн олороллор эбит. Мин киирбиппэр остуолтан сааһыра барбыт үскэл киһи, мин көрдөхпүнэ тос курдук тойон быһыылаах, туран кэллэ уонна илиитин биэрэн дорооболосто. “Мин Карпенко Степан Савельевич диэммин. Ханна, туох дьикти сири көрбүккүн сиһилии кэпсээ, бу Сидоров сурукка түһэрэн иһиэ”, – диэтэ. Кэпсээн бүппүтүм кэннэ милииссийэ тойоно: “Ити эргин 1924 – 1925 сыллардаахха Пепеляев куомуннааҕа болкуобунньук Стрельников саһан сылдьар сурахтааҕа. Ол эрээри, кини обургу  15-16 сылы быһа биир сиргэ хорҕойон олорботох киһи буолуо. Атыттар ини… Булбут дьон, эһиги, сирдиигит. Күн сарсын аттанабыт. Бэрэссэдээтэл көлө булан биэриэх буолла”, – диэтэ.

Икки күн айаннаан, балааккабыт турбут сиригэр тиийдибит. Сарсыныгар бары субуруһан, ааспыкка көрбүт томторбор бардыбыт. Күн орто буолуута били сылдьыбыт сирбэр тиийэн көрбүппүт, сол курдук сир анныттан буруо тахсар эбит.

– Эһиги манна хаалыҥ. Биһиги бэйэбит киирэн көрүөхпүт, – диэн баран, Карпенко аттыгар турар киһитигэр имнэннэ уонна хобууратыттан ыт буутун саҕа бэстилиэтин хостоото.

Милииссийэлэр тимир турба хоройон турар томторугар тиийэн:“Тахсыҥ! Утарылаһан туһа суох! Эһигини төгүрүйэн турабыт!” – диэн хаһыытаан бытарыттылар. Балачча туох даҕаны биллибэтэ, онтон сир түгэҕиттэн киһи саҥата: “Бэринэбит… Билигин тахсыахпыт. Ытымаҥ!” – диэн бүтэҥитик иһилиннэ. Онуоха хардаран, милииссийэ тойоно: “Сааҕытын-сэпкитин таһырдьа тамнааҥ уонна илиигитин өрө уунан, биир-биир тахсыҥ!” – диэн бирикээстээтэ.

Чочумча буолан баран, сир аннынааҕы уораҕай хаппах аана арыллан тиэрэ барда, иһиттэн уһун уостаах бинтиэпкэ, икки наган көтөн тахсан хаарга түстүлэр. Утаакы буолбата, чөҥөрүйэн көстөр хараҥа иһиттэн уҥуох-тирии буолбут илиилэр көһүннүлэр, онтон оройо тараҕай төбө быкта, ып-ырыган, бар түү буолбут сирэйдээх нуучча аа-дьуо тахсан кэллэ. Кэнниттэн уһун хара баттаҕа арбаллыбыт, кубаҕай сирэйдээх саха дьахтара тахсан, нуучча таһыгар турда. Кэннилэриттэн төгүрүк сирэйдээх, сулардыы бытыктаах, биэс уончатыгар чугаһаабыт саха киһитэ тахсан иһэн, харахтара саатан тохтоон ылла, онтон тэмтэрийэ-тэмтэрийэ хааман кэлэн, куомуннаахтарын таһыгар турунан кэбистэ.

– Өссө ким баарый? – Аҕа милииссийэ куолаһын сонотон ыйытта.

–   Суох… – Саха киһитэ кэһиэҕирбит куолаһынан саҥаран баран, тииһин быыһынан силлээн чыыр гыннарда. Онно көрдөхпүнэ, нуучча син сэнэх соҕус эписиэрискэй киитэлигэр түөрт Георгиевскай кириэс уордьаннаах  этэ. Дьахтар түөрт уончатын саҥа ааспыт быһыылааҕа, таҥаһа-саба даҕаны олус тырыттыбыт буолбатах. Баайыы куопталааҕа, уһун хара дьууппалааҕа. Саха киһитэ ыраас ырбаахылааҕа, суппуун ыстааннааҕа.

Дьэ, ол курдук тыалыы сылдьан, икки атахтаах адьырҕалар арҕахтарын таба тайаммыттаахпын, – диэн Ыстапаан кэпсээнин түмүктээн, хамсатын холумтаҥҥа тэбээн тобугуратта.

– Ол туох дьон саһан сыппыттарый? – Мин ол түгэн тугунан түмүктэммитин билээри ыйыттым. Аҕам ситэри истээри чөрбөҥнөөтө. Ыстапаан туран остуолга кэлэн, хоруо буолбут чаанньыктан чэй куттан истэ, сыҥаах баттанан олорон салгыы кэпсээн барда:

– Ол дьону хонбуойдаан, киин сиргэ илдьэ барбыттара. Хойут истибиппит, милииссийэ тойоно сэрэйбитин курдук, күрүөйэх эписиэрдэр эбит. Нууччата болкуобунньук Стрельников, сахата поручик Бочукасов диэннэр үһү. Чэ, саас-сааһынан кэпсээтэххэ, маннык буолбут. Пепеляев аармыйата хотторбутун кэннэ тобохторо үрүө-тараа куоппуттар. Ыкса күһүн  Стрельников поручигын кытта Өлүөнэ өрүһү өксөйөн иһэн, биир ыалы булан кыстаабыттар. Ыаллар аҕалара булчут эбит. Эһиилигэр дьиэлээх киһи бэйэтиттэн тэйитээри, күрүөйэхтэргэ ыраах тыаҕа хаспах хастан олороллоругар сүбэлээбит. Анараа дьон сөбүлэспиттэр. Ол кыһын эписиэрдэр хаспах хастан хорҕойбуттар. Саас хаар ууллуута соҕуруу түһэн, кыраныысса таһыгар куотарга былааннаммыттар. Кыһын тохсунньу тымныытын тулуйумуна, нуучча атаҕын тарбахтарын үлүтэн кэбиспит. Киһитин эмтээри Бочукасов кыстаабыт ыалларыгар төннөн кэлбит. Ыал аҕата киниэхэ эһэ сыатын биэрбит. Поручик онно сөп буолбакка, уон аҕыһын саҥа туолбут кыыстарын эмчитинэн илдьэ барбыт.

Болкуобунньук атаҕа оспут, ол эрээри, ыраах хаамар кыаҕа суох буолан, өссө биир сыл олорбуттар. Тууска, иннэҕэ-сапка наадыйдахтарына, ыалга киирэн, кыһын бултаан мунньубут түүлээхтэригэр атастаһаллар эбит. Кэнники күрүөйэхтэри кытта бодоруһан хаалан, ыал аҕата кимиэхэ даҕаны эппэтэх. Хайа, уонна кыыһа бандьыыттары кытта олордоҕо эбээт. Кыыс үөрэнэн хаалан, күрүөйэхтэргэ ойох буолан олорбут, эбиитин нууччаны таптыы көрбүт үһү, – Ыстапаан хамсатыгар табах симиннэ.

– Уон биэс сыл тухары тыаҕа саһан сыппыт дьон туох аанньа олохтоох буолуохтарай, – аҕам бэркиһээбит саҥата иһилиннэ.

– Бэйи, доҕор, ол дьонуҥ өссө сайын өрүс чугаһыгар киирэн сайылыыллар эбит. Күөл кытыытыгар үүтээн туттубуттар. Аҕа кылыннарыттан илим, туу уларсан, балыктаан хаһааналлар эбит. Дьахтар иккитэ оҕоломмут, бука, дьонугар киирэн төрүүрэ буолуо. Улахан кыыс букатын нуучча хааннаах, кыратын дьүһүнэ саха саханан эбит. Һэ-һэ-һэ, – Ыстапаан күлбүтүгэр саһарбыт тиистэрэ көстөн аастылар.

– Өссө диэ! Киһи эҥин эҥини истэр ээ, – аҕам сөхпүтүн биллэрэн чыпчырынан ылла.

–  Дьэ, онон, доҕоор, тыаҕа сылдьан киһи үөйбэтэҕэр-ахтыбатаҕар түбэһэр эбит! – Ыстапаан мин диэки көрөн кэбистэ.

Үүтээн иһэ чуумпурда. Утуйардыы оҥостон сыттыбыт. Тимир оһоххо угуллубут үөл хардаҕас умайан сыыгыныырын истэ сытан нухарыйан бардым. Түһээтэхпинэ, тыа устун баран иһэбин. Ытым үрдэ, сүүрэн тиийэн көрбүтүм –  тиит төрдүгэр арҕах аана көстөргө дылы. Саабын бэлэм тутан чугаһаан кэлбитим, арҕах иһиттэн киһи сирэйдээх аарыма эһэ ырдьыгынаабытынан утары тахсан кэллэ. Ытаары элбэрээкпин тарда сатыыбын, саам эстибэт. Сарылыы сатыыбын, саҥам тахсыбат. Тыыным хаайтаран, өйбүт сүтэриэх курдукпун… Уһукта биэрбитим, аҕылас буолбуппун. Арыый уоскуйан, түүл эбитин өйдөөммүн, улаҕа диэки хайыһан, салгыы утуйан хааллым.

               Игнат Ленскэй, «Байанай» сурунаал архыыбыттан

 От ыйа, 2025 с.

УлуусМедиа