Оһохчуттар

Василий Титов

Тохсус кылааһы бүтэрбит Дайыыкка уолу биир киэһэ эбэтэ тутан ылан:

– Мээнэ сылдьаргын тохтот. Онно-манна умньанар киһи буоллуҥ! Үнүр биһиэхэ кэлэ сылдьыбыт өттүгэ суох киһини кытта оһохто тутуһан сайылаан көр. – Эмээхсин түннүгүнэн кутар күн уота итиппит остуолун сирэйигэр тохтубут килиэп бытархайыгар түһэр сахсырҕалары өрбөҕүнэн сабыта оҕуста. – Эһиил оскуоланы бүтэрэҕин. Хайа, таҥас-сап наадата ти­рээрэй?

Иэдээннээх эмээхсин. Булан-хаһан саҥарда дии. Ханан кы­һалҕата буолаарай диэн эмиэ киирэн-тахсан эрэр. Көр эрэ, оһохчут оҕону сир хаба ортотуттан ороон таһаарбыта дөбөҥүн! Дайыыкканы, санаатын уот харахха этиттэҕинэ, оҕо курдук өрө көтө түһүө дии санаама. Кинини хаһан да үөйбэтэх өттүттэн собус-соруйан булбуттарын курдук кэтэҕинэн тэйэр кэмэлдьитэ тэһитэ кэйиэлээтэ. Эмээхсин өссө ситэ эппэтэ. «Хайа, ийэлээх-аҕалаах оҕолору кытта тэҥнэһэн, үбүҥ-харчыҥ былчалдьыйа сылдьар ини», – диэхтээх этэ. Баччааҥҥа диэри Лабырыай оҕонньор суос-соҕотоҕун туппут оһоҕунан оскуола, интернат уонна учууталлар уһун кыстары быр курдук туораан кэллилэр. Ээ, арба да ол оҕонньордоро суорҕаннаах тэллэххэ сытар диэн эрэллэрэ. Дьэ буоллаҕа.

Дайыыкка эбэтэ, сиэнэ эрэйдээҕи онон-манан сылтаҕыран аккаастана оонньообот гына дьаһайан баран, дьоҕойон тылын тиэрпитэ буолбута. Сарсыныгар оскуола дириэктэрин солбуйан хаалбыт, синиэлин кэппитинэн сылдьар, ыарахан кирзовай саппыкылаах, хаҥас илиитигэр түөрт тарбаҕа суох завхоз киһи моонньун тымыра өрө күүрэн туран: «Нохоо, тур! Быйыл сайын оһох тутуһаҕын. Эбэҥ эппэтэҕэ дуо? Киһиҥ эргэ оскуола дьиэҕэ кэтэһэн олорор», – диэтэ уонна, Дайыыкка сытан эрэн хамаанда биэрбитин курдук, турар миэстэтигэр эргиллээт, ааны күөнүнэн тоҕо анньан, лиһиргэйдии турда. Наҕыл, сытыары-сымнаҕас дириэктэр сайын буоллар эрэ собус-соруйан итинник хабараан майгылаах дьону бэйэтин оннугар хаалларар. Боппуруобуй, аккаастанан хайаан көр эрэ: тугу көрөр эбиккин.

Дайыыкка оһох тута турар киһини да аҕыйахтык көрбүт буолуохтаах. Лабырыай оҕонньор бадараан иһиттэн ороммут киһи курдук буолан сылдьааччы этэ. Ол иһин буолуо, Дайыыкка оһох тутуутун сүрдээх чанчарык үлэ курдук саныыр. Уол соруйан аа-дьуо таҥнан, эбэтэ бэлэмнээн барбыт аһын дуомун кучур-хачыр ыстыы олордо. Оһохчут буолар дьылҕам оҥоһуллан бүтэн сылдьар эбиппин дии санаата кини түмүгэр. Эбэтинээҕэр ити контузиялаах киһиттэн толлор. Түҥнэри саайан түһэрдэҕинэ көҥүлэ. Дайыыкка кэтэн олорор таҥаһын өҥөнөн көрдө. Кини оскуолаҕа кэтэр баар-суох мааны таҥаһа оронун үрдүнэн ыйанан турарын сул­бу тардан ылла. Оскуола сөрүүн көрүдүөрүгэр биир киһи көхсүнэн сохсоллон олорор этэ. Кини оһох айаҕа онон-манан ойуттан түспүтүн кыҥастаһара.

– Дээ… Кимий, дэгээр, манна оштуораш? – тайталлыбыт, аҥаар хараҕа эргэлээх, кытархай хааннаах сааһыра барбыт киһи кыҥначчы туттан, Дайыыкканы супту көрөн, кылаллан турда. Кини «с» дорҕоону «ш» диэн күүскэ иһиирэн эрэрдии саҥарара. Оҕонньор хараҕынан буолбакка үөһээ уоһун ыртатан, бөдөҥ саһархай тиистэринэн көрөргө дылы.

– Хаанньа. Кыһын Хаанньа оттооччу. Оһохтору барытын… – Дайыыкка олус улгум оҕо буола охсубутун бэйэтэ да бэркиһии санаата.

– Дээ… Муокаш оштуораш эбит. Бу аан дьа­бадьытын тоҕо тоҕута кэйэр киһиний? Хараҕа шуох дуо? – оһохчут остуорас Хаанньа оннугар Дайыыкканы ыххайан барда.

– Билбэтим. – Уол турар сиригэр тэпсэҥнээтэ.

Оһохчут Дайыыкканы саҥа өйдөөбүттүү аа-дьуо өрө көрөн таһаарда. Онтон тула хааман сүдьүҥнээтэ. Оҕонньоттор түөрт сэргэҕэ бааллан турар сүүрүк аты арай маннык сирийэн көрөөччүлэр.

– Ноко, ышыахха баран иһэҕин дуу, оһох тутуһа кэллиҥ дуу ээ?.. – эмиэ кылаччы көрөн, тииһинэн «көрдө».

– Оһох… тутуһа кэллим. Сип-сибилигин эттилэр, – Дайыыкка сымыйалаатаҕына сатанарын өйдөөтө. Оо, бу киһини кытта күөх сайыны манна атаарыах бэйэм буоллаҕа. Хайа да үрэх баһыгар үүрдүннэр, таҥаспын уларытта бардым диэм да – бүтүүтэ… Аны кэлэн бэрт!

– Дээ… Ноко, мэ, бу халааты… Үлэлээбитинэн бардахпыт дии, – тарбаҕын төбөтүнэн Лабырыай оҕонньор кэппит халаатын дуомун уол иннигэр өрө ыйаан турда, – таһырдьа таһааран тэбээ. Таарыйа буорда киллэр. Мантыкаҥ обшыаштыбаннай таҥаш, – диэн эбиилээх буолла уонна иһин түгэҕэр кыһыылаах баҕайытык кыы­чыгыраччы күллэ.

«Обшыаштыбаннай таҥаш» диэбит буола-буола! Дьэ Дайыыкка оҕону муннуттан сиэтэр оҕонньор көстүбүт быһыылаах. Хайыай, бэрди бэрт баһыйан эрдэҕэ… Ити күн уот оттооччу Хаанньа «шууралаабыт» оһохторун айахтарын өрөмүөннээтилэр, ааннарын көннөртөөтүлэр. Ол ахсын Хаанньа эрэйдээх оҥочолоох оҥоһуута оҥоһуллан иһэр.

– Чэ, дэгээр, бүгүн шөптөөх үлэ буолла. – Байбал киэһэрбит күн уотугар көхсүнэн буола олорунан кэбистэ. Уол киһитигэр кырыытынан туттан турда. – Быйыл шайын уон оһоҕу шаҥалыы туохтаатахпытына шатанар. Ону таһы­нан билиитэлэрэ, бүкээхтэрэ уларыйар оһохтор… Кирпииччэнэн эрэ хааччыйдаллар, үөрэх аһыллыыта бэлэм оҥоруох этибит буоллаҕа, – Байбал сымнаҕастык, бэйэтин кытта сүбэлэһэрдии кэпсии олордо. Биир күн үлэлээри быыл, буор бөҕөнү бүрүммүт Дайыыкканы көрөн олорбохтоон баран, аһыммыт курдук: – Дээ, иһит эрэ, шатаан тутта үөрэннэххинэ, маннык киртийиэҥ шуоҕа. Хаҥаш илиигинэн кирпииччэни, уҥаҕынан буору тутар баҕайы. Хайаан даҕаны аҥаар илииҥ кураанах буолуохтаах.

Уол бу өйдөөн көрдөҕүнэ, киһитэ ис киирбэххэ, номоҕоҥҥо дылы эбит.

Дайыыккалаах Байбал кулуннаах биэ курдук субуруһан, икки бэрт нэмнэрин билсэн, икки ардыларыгар кутааны да отуннахха араартаабат гына доҕордоһон сылдьаллар. Сай ортотун саҕана биһиги дьоммут тэриллэрэ дьэ ситтэ. Туох баар туттар тэриллэрин халҕайбыт эргэ хаһаайыстыбаннай суумкаҕа хаалаан сүгэллэр. Ааттаах бэртик үлэлии сылдьар дьону арай ыал ийэлэрэ кэлэн бадьыыстыыллар. Кинилэр эрэ иэдэйбит-эстибит буолаллар. Оһохторо көтүллэн, кирпииччэлэрэ, буордара, уулара бэлэм аатырар да, оһохчуттар иннилэринэн буолан тиийдэхтэринэ, кыһыл илиилэринэн олорор буолаллар. Хата, биһиги дьоммут ылыммыт суолларыгар аараттан төннүбэт, мунаахсыйан турбат саҥнаахтар. Ону сөбүлэһэллэрэ саарбах. Кинилэр тылларын ылбыт хаһаайка аны кыһын быр курдук кыстыыбын диэн бүөмчү сананар. Да­йыыккалаах көрдөспүт ахсын сүрүн үлэлэрин быраҕан мээнэ сүүрэкэлээбэттэр. Ыалларга, быһа гымматахтарына, түүнүн үлэлииллэр. Барыыны-кэлиини баһылык киһи Байбал быһаарар. Кини эмээхситтэр, аҥаардас дьахталлар ытамньыйа-ытамньыйа көрдөстөхтөрүнэ, тулуйбат. Оччоҕо кини тута сылдьар кииркэтинэн кирпииччэни күүскэ сырбаталыыр, муннунан тыастаахтык тыынар.

– Дээ… Баран көрөрбүт дуу, ээ? – диир ыгылыйан. Онтон тутатына харданы истэ бар­бакка. – Чэ, бараҥҥын кирпииччэҕин, буоргун бэлэмнээ. Киэһэ тиийиэхпит.

Ардыгар маннык кэпсэтии буолар.

– Балааҕыйаҕа туппут оһоххун көрбүтүм. Таас иһит курдук. Бу дойдуга ким да туппатах оһоҕо, – диир быар куустан туран мааны дьахтар. Кини, атыттар тугунан эрэ ордуктаах буоллахтарына, нус-хас утуйбат, иһигэр ас аанньа киирбэт дьахталларыттан биирдэстэрэ быһыылаах. Эрэ маҕаһыын сэбиэдиссэйэ. Амныалыы саныыр киһититтэн мээнэ көрдөспөт дьахтар, хара күүһүнэн кэпсэтэ сатыыра көстөн турар. Арай бөһүөлэккэ суох үчүгэй көстүүлээх, күүстээх тардыылаах оһохтонуон баҕарара сүрдээх быһыылаах. – Төлөбүрүн таһынан тугу эрэйэҕин? Били киһи бараан истээх кыһыҥҥы соннору таһаарабын диэн эрэрэ. Бороҥ ичигэс хаатыҥка да көстүө этэ. – Дьахтар уолу кытыннарбат. Кини баҕас тугунан итинник күндүгэ тиксиэй диэн эрдэҕэ.

– Шуох. Биһиэхэ туох да наадата шуох. Ошкуола аһыллара бу кэллэ. Оттон биһиги… – Байбал ыксаабычча илиитин нэлэҥнэтэр.

Оһохчут аккааһын истибит дьахтар дьигиһийэ түһэр:

– Балааҕыйаҕа тоҕо тутаҕын? Мин харчым ол туохтааҕый? Дьэ?! Ол дьахтар эн бэйэлээх куккун тугунан тутта? Быта-былахыта дэлэйинэн орто ини? – итини баҕас уот харахха эттим диэбиттии, дьахтар дьэбин уоһуйан туран ымах гынна.

– Дээ… Дьэ буоллаҕа. Оҕолоро ыарыһахтар. Кэргэнэ шуох… – Байбал, дьоҥҥо үтүөнү оҥорбутун туох эрэ куһаҕаҥҥа уорбалаабыттарын кур­дук, аһарына сатаата.

– Эрэ сэриигэ дьөлө түспүтэ, ханна өлбүтэ дуу?.. Буолуммат буоллаххына, онон-манан күрдьэҕэлэммэккэ да аккаастаныаххын.

Дьахтар барбытын кэннэ оһохчуттар ба­лачча эмэ саҥата суох үлэлээтилэр. Байбал киһи тылын ылымматаҕыттан, дьахтар хабыр ты­лыттан-өһүттэн арааһа кэмсинэр быһыылаах. Оттон Дайыыкка иһигэр үөрэр. Мээнэ кэлэ-кэлэ киэптээбэтин… Кэһэйдин. Дьону кырыы-харыы саҥаран эрдэҕин…

Хомуур ортотугар диэри ардаан баран, хал­лаан курааннаата. Дьон оту кыайан эрэллэр. Бу саҕана бөһүөлэккэ элэгэс сылдьар, эгэ, туос иллэҥ киһи олуонатык көстөр. Оһохчуттар итиннэ кыһамматтар. Бэйэлэрэ туспа, улахан суолталаах өлүүкэ үлэлээхпит диэн санана сылдьар дьон. Оһохчуттар сорох күн үлэлэрит­тэн көрөн эрдэ бүтэллэр. Күн уота мөлтүү илигинэ бөһүөлэктэн икки биэрэстэлээх Өбүгэ диэн миискэ айаҕын курдук төгүрүк күөлгэ киирэн сөтүөлүүллэр. Таҥастарын-саптарын сууналлар. Дайыыкка иттэннэри түһэн сытар. Кэҕэ эппэт, чыычаах ыллаабат. Арай тыа саҕатыгар моҕотой «курук-курук» диир уонна чугас дулҕа үрдүгэр олорор лоокуут чөкчөҥө чоҥургуур. Киэһэрбит күн уота сып-сылаас. Байбал, уһун туруусуга күн уотугар кылбачыйан, ууттан астынан-дуоһуйан таҕыста. Туора киһи суоҕун билэн, кэнни­нэн туран таҥаһын устан ыгынна. Дайыыкка хараҕа киһитин көрүөхтэн ынырык баастаах өттүгэр хатанна. Байбал аҥаар өттүгүн уҥуоҕа төрүт да суох быһыылаах. Үмүрүччү тардан оспут баас онно көстөр. Байбал таҥаһын кэтэ туран эмискэ эргиллэн Дайыыккаҕа утары хайыста: «Өрүһү туораан иштэхпитинэ, өштөөх шынараата түшпүтэ. Элбэх киһи ууга былдьаммыта. Мин биир кыргыыш уолун кытта бэрэбинэни кууһан туораабыппыт. Иккиэн да ыараханнык бааһырбыт этибит. Кэлин куошпуталга шыттахпына “Кы­һыл шулуш” уордьаны туттарбыттара». Дайыыкка ыарахан баастаах, сыгынньах киһини одуу­ласпытыттан кыбыстыбыта ааһан, киһитин кэпсээнин сэргээн истэ олорбута.

Ити бааһырыан иннинэ пулеметчигынан сылдьыбыт. Дьиэ кырыысатын иһигэр пулеметтарын туруоран, уоту аһан эрдэхтэринэ, гранатанан бырахпыттар. Табаарыһа тыла суох барбыт. Оттон Байбал дьиэ үрдэ сууллан, аллара баар буолбутун бэйэтэ да билбэккэ хаалбыт. Оскуолка да, дьиэ маһа да эмсэҕэлиир гына таарыйбатахтар. Итинник элбэх быһылааны быыһынан-ардынан сылдьан, аҥаар өттүгэ суох дойдутун булаахтаабыт. Саҥа нус-хас буолан иһэн, кэргэнэ оҕолонобун диэн суорума суолламмыт. Онтон ыла төрөөбүт сириттэн тэлэһийэн, оһох тутан соҕотох айаҕын ииттэн сылдьар эбит. Дайыыкка киһитин аһына санаата. Соҕотоҕун сылдьар куһаҕана бэрт буолуо ээ. Байбал ону хайыыр да кыаҕа суох курдук.

– Байбал, оттон эн биир эмэ бэйэҥ саастыыта чүөчэни булан кэргэн ылан көрүөххүн, – Дайыыкка киһитэ умнан сылдьар дьыалатын санатар кэриэтэ айахха киирбиччэ чап гыннарда.

Киһитэ наһаа бэрди эттиҥ ээ диэбэтэ быһыылаах. Тиэрэ хайыһан баран, өрө тыынан кэбистэ.

Оһохчуттар бэркэ табыллан иһэн, туттар кирпииччэлэрэ суох буолан моһуогурдулар. Оҕолор үктээн, уматан биэрэр кирпииччэлэрэ бүппүт үһү. Ити харгыһы эрэ кэтэһэн сылдьыбыт курдук, ыаллар ийэлэрэ эмиэ сыбыытаспытынан бардылар. Оскуола икки оһоҕо хаалла. Олору көтүрэн, кирпииччэлэрин киһи туһаныах өттүн талан, туспа чөмөхтөөтүлэр.

Биир сарсыарда Байбал оскуола эркинигэр сыһыары тардыллыбыт ыскамыайкаҕа толкуйга түспүт курдук биир сири одуулаан олороро. Кини Дайыыкка кэлбитигэр сэргэхсийэн, oнy-маны кэпсэппэхтээн баран:

– Көр эрэ… Ити билэҕин дии?.. Оттон мин, доҕоор, кэргэн ылыахха шөп эбит дии шанаатым. Ону эн? – Байбал эркин диэки хайыһан олорон саҥарда.

Дайыыкка киһитин соһуччу сонунуттан кинитээҕэр ордук мучумааҥҥа түстэ. Итинник боччумнаах дьыалаҕа Дайыыкка сүбэһит буолан киһини абырыыр кыаҕа мэлигир буолуохтаах этэ эбээт. Дьэ моһуок диэтэҕиҥ! Суураҥкый диэн соҕотох дьахтар баарын уол кыра эрдэҕиттэн билэр. Дайыыкка өйдүүрүнэн, өрүү онно-манна тииһэ-тааһа, этиһиилээҕи кытта этиһэн кумалаһа сылдьар, турбут-олорбут, этэргэ дылы «ыһыгын аара ыйаабыт киһи» буолуохтаах этэ. Оттон Байбал баара-суоҕа биллибэт, онуоха эбии бодоруспатах дьонугар тоҥкуруун, өссө түҥкэтэх соҕус киһи эбээт. Биир майгылаах-сигилилээх, өссө ааһа баран тас көрүҥнүүн маарыннаһар дьон тапсан ыал буолаллар дииллэр. Туох билэн эрэр? Байбал ис санаатын аһан, чугастык сүбэлэһэр-амалаһар киһитэ да суоҕа чахчы. Оттон биһиги Дайыыккабыт, үүт-үкчү итинник да санаабатар, киһитигэр биир өйдөөх тылы булан этэр кыаҕа суоҕуттан бэйэтигэр абалана, киһитин аһына саныы олордо.

– Дэгээр, тоҕо шаҥарбаккын? Дээ… – му­наар­даҕына буоларын курдук унаарытта. Уон­на иччититтэн араҕан атын хоччоххой илиигэ түбэспит көлүүр кырдьаҕас атын курдук ыара­ханнык үөһэ тыынна.

Дайыыкка ол ахсын бүк түһэн истэ. Киһитэ саҥата суох, дьиппинийэн ахан олорор. Дайыыкка тугу да тобулар кыаҕыттан тахсан, киһитигэр кыһыйа санаата. Итиччэ муучу буолар эрээри ким кыһайбытыгар Суураҥкыйы ойох ылаары гынарый, оттон? Дьэ дьиибэ. Эмиэ да моһуоктаах киһи…

Итинтэн сиэттэрэн Дайыыкка аҕыйах хонуктааҕыта көһөн кэлбит учуутал кыыһын наһаа сөбүлүү көрбүтүн санаан, сүрэҕэ түөһүн иһигэр минньигэстик, сылаастык нүөлүйбэхтээн ылла. Байбаллаах өссө ол ыал оһохторун «көрө» түһэн биэриэхтээхтэр. Дайыыкка сымыыт курдук үп-үрүҥ, үрдүк сүүстээх, чачархай баттахтаах кыыһы өтөр-өтөр суолга эбэтэр оскуола тиэргэнигэр көрсөр. Кыыс өрүү кинигэ кыбыныылаах уонна таас кэмпиэти эмэ сылдьар буолар. Кыысчаан аастаҕына ичигэс, минньигэс салгын ил гына охсулла түһэр. Оччоҕо Дайыыкка ити миэстэҕэ өөр да өр минньигэс салгынынан тыына түһүөн баҕарара бэрт да, кыбыстара сүр. Дьэ бу кыбыстыы баар, туһугар эмиэ моһуок дьыала. Дайыыкка ордук быйыл сайын аһары кыбыстыган буолан иэдэйдэ. Кинини ким эрэ өрүү кэтии, кыраҕы хараҕа батыһа сылдьарыгар дылы. Эмиэ да дьиибэ баҕайы.

– Байбаал, били саҥа кэлбит учуутал оһоҕун хаһан көрөн биэрэбитий? – Дайыыкка, ити икки ардыгар аҕа доҕоро кыһаллан аҕай олорор боппуруоһун таһыччы умнан кэбиһэн, бэйэтин эрэ иннин көрүнэр киһи буолан, ыйытан баран кэмсиннэ. – Тууй-сиэ… Оттон Суураҥкый үчүгэй чүөчэ… Кэргэн ылыахха сөп бөҕө буоллаҕа дии, – диэн аны куолулаан турда.

– Оттон, доҕоор, ол Шуураҥкыйыҥ киһилээх эҥин буолбатах дуо? – Байбал аны наһаа баламат боппуруоһунан олуйдум дуу диэх курдук тутунна уонна «эн син биир билбэккин» диирдии киһитин сирэйин сиирэ-халты көрдө.

Дайыыкка ону баҕас билэрин балыйтараары гыммыт киһилии:

– Суух-соох! Суураҥкыйга ким чугаһыа буоллаҕай? – диэн саайда. Дьиҥинэн уол бэйэтин ис санаатын эппитэ, олуонатык тахсан хаалла.

– Хайа, дэгээр, ол?.. Ыалдьар дуо-аа? – диэн ыйытта Байбал чочумча саҥата суох олор­бохтоон баран.

Дайыыкка эбии иэдэйдэ. Наар көнөтүнэн сыл­дьан үөрэммит уол:

– Байбаал, чүөчэ Суураҥкый наһаа үчүгэй. Кэргэн тахсыах буолбут киһитэ сэриигэ баран өлбүт сурахтааҕа. Кини соҕотох ээ, – диэн дьахтар соҕотох буолла да үчүгэй буолуохтааҕын курдук саныыр киһи буолан биэрдэ.

«Сүбэһит-соргуһут буолан абырыаҥ суох ээ», – диэтэ быһыылаах Байбал бэлиэр сылый­быт, күн-дьыл көлөһүнэ хараара иҥмит кырдьаҕас оскуола эркинин илиитин көхсүнэн бигээн көрө олордо.

Дайыыкка уол киһитигэр «сүбэтинэн» төһө көмөлөспүтэ биллибэт. Байбал Суураҥкыйы уу чуумпутук кэргэн ылан, ол-бу хакырын-чыкырын икки көлүөһэлээх тэлиэскэҕэ анньан көһөн кэлбитэ. Уол онтон да маппатаҕа. Көс көһөрсүбүт өҥөтүгэр Дайыыкка саҥа ыал бастакы ыалдьыта буолбута. Дайыыкка үөрэҕэ саҕаламмыта. Били, минньигэс кэмпиэт сыттаах кыыһы кытта биир кылааска үөрэнэр буолбуттара. Онон ик­ки оһохчут оннуларын-тойдорун булан сылдьаллара. Дайыыкка сайыны быһа үлэлээн алта мөһөөх отут солкуобайы ол-бу ааҕыллан, тутуллар-атыылаһар бүппүтүн кэннэ илиитигэр ылбыта. Кини биир да харчыны мүччү туппакка, эбэтин мохуорка уонна килиэп сыттаах ытыһыгар ууран биэрбитэ. Дайыыкка Байбаллыын хам-түм көрсөр буоллулар. Хайыахтарай – иккиэн үлэ-хамнас дьоно. Уһун, дьогдьоот күһүн буолла, от-мас төһө да хагдарыйдар күнүһүн сылаас, сырдык күннэр турбуттара. Ама, күөх сайын күрэнээри, оттон кыыдааннаах кыһын эмиэ кэлээри турара буолуо дуо диэх курдук чуумпу, ылааҥы күн өссө да сылааһынан илгийбэхтиир, тоҥо илик сиргэ туналыйа сырдыыр. Бөһүөлэк сүөһүтэ мэччийбит халтаҥ хордоҕойдоругар тураахтар мустан бэйэлэрин тустарыгар туох эрэ уһулуччу суолталаах моргуорун түһэрэллэрэ, таарыйа бастакы хаһыҥнартан бөҕүөрбүт аһыҥалары килбэчигэс тумустарынан дьөлүтэ кэйиэлииллэрэ. «Эһиги эрэйдээхтэр хаалан эрдэххит» диэбиттии, ыаллар ынахтарын, aahaн иһэр кинилэргэ эрэ кыһаммат мэнээк ыттары чолос гына одуулаан олорбохтоот, тураахтар бэйэлэрин быһаарыллыбатах мөккүөрдэрин бэ­рээдэгэ суох салҕаан бараллар.

Биир киэһэ Байбал ааны тыаһа суох аһан:

– Дайыыкка, ыл эрэ, дэгээр, барыах эрэ начааскыга, – диэбитэ.

Уол оскуолаттан саҥа кэлэн аһыы олороро. Куомуннаах дьон сиэринэн үгүс кэпсэтиитэ суох таһырдьа тахсан, кэккэлэһэ хаамсан испиттэрэ.

– Дэгээр, ол халдьаайыга тахсыах, – диэбитэ киһитэ уонна тайах мас тутуурдаах уҥа илиити­нэн ыйан кэбиспитэ.

Остуол сирэйин курдук көнө ньуурдаах, хоту өттө иһирик ойуур тулалаах томтор үрдүгэр тахсан туран, Байбал алааһы эргийэ тарҕаммыт бөһүөлэк дьиэлэрин көрбүтэ. Онтон турар томторун хаста да уһаты-туора хаамыталаан баран:

– Мин манна дьиэ туттабын, – диэбитэ булгуччулаахтык.

Букатыннаах быһаарыныыны бигэргэтэрдии халтаҥ сонун сиэбиттэн мас хамыйаҕы ороон таһаарбыта. Байбал уоһун иһигэр тугу эрэ суолталааҕы ботугураабыта уонна үөһэ кыыраппыта. Хамыйах илимтэн араарыллан кытыы­га быраҕыллыбыт собо курдук томтор хабыллар хаба ортотугар иттэннэри кэлэн түспүтэ.

Ону эрэ кэтэһэн турбут Байбал:

– Алакыы! – диэн саҥа аллайбыта.

Хамыйах, иччитин хомотуон баҕарбатахтыы, иккис быраҕыыга эмиэ иттэннэри түспүтэ. Үһүс быраҕыллыытыгар хамыйах, өрүү иттэннэри түһэриттэн салгыбыт курдук, умса сыппыта. Биһиги дьоммут онтон улаханнык хомойботохторо. Уол оҕо барахсан ат өрөҕөтүгэр да сылдьыа, уорҕатыгар да олоруо диэн буолла. Ити курдук Байбал ол бэлиэ дьогдьоот күһүн бөһүөлэк саамай үрдүк, көстүүлээх сиригэр дьиэтин акылаатын түһэриммитэ.

Бүгүн – Дайыыкка, Данил Дмитриевич, аҕыйах хонуктааҕыта даачатын оһоҕун бэйэтэ тутан, кэргэттэрин көһөрөн таһаараары, уотун оттон, дьиэтин сылытар күнэ. Кэргэнинээн Дьэбдьиэлиин, били минньигэс сыттаах кыыстыын, уон биэс сыл олордулар. Икки уоллаах кыыс оҕолоохтор. Данил Дмитриевич уонна Евдокия Ивановна иккиэн быраастар. Университеты бүтэриэхтэриттэн Амманан, Майанан, Намынан – куораты тула кыйа сылдьан баран, көһөн киирбиттэрэ биэс сыл буолла. Соторутааҕыта үс хостоох таас дьиэҕэ тиксэн, сааһыран эрэр дьон быһыытынан, дьэ өрө тыыннылар. Хас оройуону кэрийэллэригэр дьиэлэрин тэрилин дуома үлтүрүйэн бүттэ. Барыта биирдэ баар буолбат. Хата, бу даача сирэ анатан, сайылык дьиэ-уот тэринэн эрэллэр. Данил Дмитриевич билигин медицина наукатын кандидата, нейрохирург. Дайыыкка (биһиги син биир инньэ диэн ааттыаҕыҥ, киһи суох сиригэр) мас көтөҕөн киллэрэн, муостаҕа сэрэнэн уурда. Саҥа туппут оһоҕо үс-түөрт хонук иһигэр кууран хаалбыт. Маһа аһаах. Дайыыкка кумааҕыны уматан, толору хардаҕастаах оһоххо укта. Оһох иһигэр, өс киирбэх, уот күлүбүрэччи умайбытынан барда. Кини оһоҕун аанын саппакка уот умайарын одуулаан олордо. Уот көхтөөхтүк умайар. Оһох биир дэхситик, холкутук куугуначчы тыаһыыр. Өр-өтөр буолбата – дьиэ иһигэр сылаас салгын халыйда. Оһох барахсан. Дьиэ-уот кута-сүрэ…

– Дэгээр, Дайыыккаа, оһохчут буолбатыҥ дии, – Байбал Дайыыкка уол үөрэххэ барарыгар атаара кэлбит этэ. – Бэйэм оннубар көрө сырыт. Уһуннук оһох тутан айахпын ииттэрим биллибэт, – Байбал бэйэтэ охсубут кыыннаах быһаҕын уолга ууммута. Ыраах айаҥҥа алҕаабыта. Онтон: – Билигин оһох хайдах тутулларын билэҕин. Чэ, тукаам, оһох курдук сылааһы, сырдыгы бар дьоҥҥор соболоҥо суох тарҕата сырыт. Куһаҕан оҕонньору биирдэ эмэ санаан аһараар, – диэт, илиитин сыыһа-халты туттараат, кырдьаҕас оһохчут дьон быыһыгар киирэн хаалаахтаабыта.

Кинилэр итинник арахсыбыттара уонна көрсүбэтэхтэрэ. Байбал дьиэтин туттан, Суураҥкыйынаан хас да сыл олорбуттара. Ол эрээри Байбал сылаас, сынньалаҥ олоххо өр олорботоҕо. Сэрии төһө да үлтү сэймэктээн баран мүччү туттар, син ситэн сиэбитэ…

«Сылааһы, сырдыгы бар дьоҥҥор соболоҥо суох тарҕата сырыт…» Дайыыкка оччолорго ити тыллар дириҥ суолталарын төрүт да өйдөөбөккө хаалбыта ээ. Кэлин, үлэһит буолан баран, Байбал кэриэс-хомуруос тылларын туой өйдөөн кэлэр үгэстэммитэ. Олоҕор, үлэтигэр көрсөр ыарахан мүнүүтэлэригэр ити сылаас, сырдык санаалары өрө көтөҕөн сылдьар бэлиэ тыллар күн-дьыл өссө да ыарыы илик быыстарын сэгэтэ анньан иһиллэргэ дылылар.

Нейрохирург Данил Дмитриевич оһоҕун суо­һугар бигэтэн, быар куустан, күлэ-үөрэ умайар оһоҕун иннигэр олордо. Түннүк анныгар чэпчэки атах тыаһа иһилиннэ. Быраас ойон турбутун бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Таҥна туран түннүгүнэн өҥөс гыммыта, «Скорая» диэн суруктаах массыына кэлэн турара…

«Чолбон» сурунаал

УлуусМедиа